![\"Jose](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/H66k9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy9mOGMyYTNkMWUyOGI3YjdiMDM0NTFmNmQyMjU0N2I1Zi5qcGeRlQLNB.jpeg\")
<\/p>\nPo wyborach w Ameryce \u0141aci\u0144skiej przesta\u0142 obowi\u0105zywa\u0107 porz\u0105dek mi\u0119dzynarodowy. Ostatni etap tego procesu mia\u0142 miejsce dwa tygodnie temu, kiedy w pierwszej turze chilijskich wybor\u00f3w prezydenckich triumfowali komunistka Jeannette Jara oraz skrajnie prawicowy radyka\u0142 Jos\u00e9 Antonio Kast. R\u00f3\u017cnica g\u0142os\u00f3w mi\u0119dzy nimi by\u0142a niewielka, Jara zdoby\u0142a nieca\u0142e 27 proc., Kast \u2014 24 proc. <\/p>\n
W chilijskim systemie, gdzie urz\u0119duj\u0105cy prezydent nie mo\u017ce si\u0119 ubiega\u0107 o natychmiastow\u0105 reelekcj\u0119, takie wyniki s\u0105 do\u015b\u0107 typowe. Druga runda z regu\u0142y rozstrzygana by\u0142a na korzy\u015b\u0107 tego kandydata, kt\u00f3ry ostatecznie wyda\u0142 si\u0119 bardziej przekonuj\u0105cy szerokiemu jak na Ameryk\u0119 \u0141aci\u0144sk\u0105 centrum i zamo\u017cnej klasie \u015bredniej. Oznacza\u0142o to, \u017ce prezydentem zostawa\u0142 albo kto\u015b z demokratycznej koalicji Concertaci\u00f3n, zrzeszaj\u0105cej wszystkich od socjaldemokracji po chadecj\u0119, albo konserwatysta wywodz\u0105cy si\u0119 ze \u015brodowiska prawicowego, niemniej jednak dystansuj\u0105cego si\u0119 od dziedzictwa brutalnej dyktatury Augusta Pinocheta.<\/p>\n
W tym roku po raz pierwszy w historii g\u0142ow\u0105 pa\u0144stwa w Chile zostanie kto\u015b, kto nie reprezentuje \u017cadnego z tych blok\u00f3w, a przede wszystkim \u017cadnej z tych warto\u015bci. Ten kto konkretnie z tej dw\u00f3jki zostanie prezydentem, jest do pewnego stopnia wt\u00f3rne. Wa\u017cniejszy jest trend, pokazuj\u0105cy proweniencj\u0119 ideologiczn\u0105 kandydat\u00f3w.<\/p>\n
Dalszy ci\u0105g artyku\u0142u pod materia\u0142em wideo<\/p>\n
Jakie si\u0142y stacjonuj\u0105 u wybrze\u017cy Wenezueli? <\/p>\n
Co zyska\u0142 Nicol\u00e1s Maduro dzi\u0119ki eksportowi ropy? <\/p>\n
Jakie wybory mia\u0142y miejsce w Chile? <\/p>\n
Kim jest Jeannette Jara? <\/p>\n
Chile \u2014 barometr nastroj\u00f3w<\/p>\n
Kast nie jest bowiem ucywilizowanym konserwatyst\u0105, to postpinochetowski radyka\u0142, rehabilituj\u0105cy dyktatur\u0119 na ka\u017cdym kroku. Kiedy w 2018 r., mieszkaj\u0105c w Santiago de Chile, umawia\u0142em si\u0119 z nim na wywiad, by\u0142 politykiem z marginesu, popieranym zaledwie przez 8 proc. wyborc\u00f3w, lecz od tego czasu \u2014 podobnie jak wielu innych skrajnie prawicowych polityk\u00f3w \u2014 przebi\u0142 si\u0119 do g\u0142\u00f3wnego nurtu. Nie dlatego, \u017ce \u2014 jak dzia\u0142o si\u0119 to dawniej \u2014 spi\u0142owa\u0142 pazury i ograniczy\u0142 radykalno\u015b\u0107 przekazu. Wr\u0119cz przeciwnie, to polityka i spo\u0142ecze\u0144stwo przesun\u0119\u0142y si\u0119 w jego kierunku, bo Kast stoi dok\u0142adnie tam, gdzie sta\u0142 zawsze.<\/p>\n
<\/p>\n
Jose Antonio KastAILEN DIAZ \/ PAP<\/p>\n
Wtedy, wiosn\u0105 2018 r., opowiada\u0142 mi w swoim skromnym biurze o obawach wobec przysz\u0142o\u015bci narodu. Zapytany, dlaczego w referendum trzy dekady wcze\u015bniej g\u0142osowa\u0142 za utrzymaniem si\u0119 Pinocheta przy w\u0142adzy, a wi\u0119c przeciwko demokratycznym wyborom, pokr\u0119tnie t\u0142umaczy\u0142, \u017ce „obawia\u0142 si\u0119 marksist\u00f3w niszcz\u0105cych chilijskie uniwersytety i rodziny”.<\/p>\n
Marzy\u0142a mu si\u0119 ca\u0142kowita delegalizacja rozwod\u00f3w i pe\u0142en zakaz aborcji, chcia\u0142 \u2014 i nadal chce \u2014 przewodniej roli religii i Ko\u015bcio\u0142a w \u017cyciu spo\u0142ecznym Chilijczyk\u00f3w. W kolejnych wyborach, w 2021 r., pierwsz\u0105 tur\u0119 ju\u017c nawet wygra\u0142, cho\u0107 ostatecznie musia\u0142 uzna\u0107 do\u015b\u0107 znacz\u0105ce zwyci\u0119stwo p\u00f3\u017aniejszego prezydenta, Gabriela Borica. Przez kolejne cztery lata atakowa\u0142 rz\u0105d i m\u0142odego prezydenta, kt\u00f3ry w kampanii by\u0142 jeszcze pe\u0142nym nadziei rewolucjonist\u0105, ale ju\u017c po zwyci\u0119stwie, a przed zaprzysi\u0119\u017ceniem, zacz\u0105\u0142 porzuca\u0107 bardziej radykalne postulaty. Wtedy \u015bwiat patrzy\u0142 na Chile z ogromn\u0105 nadziej\u0105, bo by\u0142o autentycznym laboratorium przysz\u0142o\u015bci. <\/p>\n
Sam tej frazy nie lubi\u0119 i staram si\u0119 jej nie u\u017cywa\u0107, bo jest dla Ameryki \u0141aci\u0144skiej do\u015b\u0107 krzywdz\u0105ca. Sugeruje, \u017ce mieszka\u0144cy tego regionu mog\u0105 sobie niemal bezkosztowo eksperymentowa\u0107 na \u017cywym organizmie, jakim s\u0105 ich demokracje, a reszta \u015bwiata b\u0119dzie po prostu si\u0119 przypatrywa\u0107 i ewentualnie na\u015bladowa\u0107 co ciekawsze rozwi\u0105zania.<\/p>\n
Na pocz\u0105tku obecnej dekady jednak w Chile dzia\u0142o si\u0119 dok\u0142adnie to. Masowe protesty spo\u0142eczne obali\u0142y rz\u0105d Sebasti\u00e1na Pi\u00f1ery, wymusi\u0142y pr\u00f3b\u0119 zmiany konstytucji, przynios\u0142y projekt najbardziej progresywnej ustawy zasadniczej w dziejach ludzko\u015bci, a z Borica zrobi\u0142y latynosk\u0105 wersj\u0119 plato\u0144skiego „filozofa na tronie”.<\/p>\n
![\"Protesty](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/GCjk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy9hN2Q0ZmZkMTA4ZDE2OGMyY2E3YWU3NjcxOGE3M2IxMi5qcGeSlQMAA.jpeg\")
<\/p>\n
Protesty spo\u0142eczne obali\u0142y rz\u0105d Sebasti\u00e1na Pi\u00f1eryALBERTO VALDES \/ PAP<\/p>\n
Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej z tego entuzjazmu spo\u0142ecznego nic ju\u017c prawie nie zosta\u0142o, Boric odchodzi z urz\u0119du z poparciem jedynie 30 proc. elektoratu, projekt konstytucji ostatecznie zosta\u0142 odrzucony, a dodatkowo Chile zacz\u0119\u0142o mie\u0107 problemy, kt\u00f3rych nie mia\u0142o nigdy wcze\u015bniej.<\/p>\n
Masowa imigracja, wywo\u0142ana kryzysem w Wenezueli i dzia\u0142alno\u015bci\u0105 gang\u00f3w przemytnik\u00f3w ludzi. <\/a>Przest\u0119pczo\u015b\u0107 zorganizowana, objawiaj\u0105ca si\u0119 wzrostem liczby przest\u0119pstw z u\u017cyciem broni palnej czy kradzie\u017cy samochod\u00f3w, kt\u00f3ra wkroczy\u0142a na ulice Santiago, dotychczas pod wieloma wzgl\u0119dami uznawanego za oaz\u0119 spokoju dla klasy \u015bredniej i wy\u017cszej. Do tego gospodarka rozwijaj\u0105ca si\u0119 s\u0142abiej od oczekiwa\u0144 i niewielkie perspektywy wzrostu.<\/p>\n Z jednej strony, nie powinno to dziwi\u0107, bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 demokracji na \u015bwiecie zmaga si\u0119 z tymi problemami. Z drugiej \u2014 nikt ich do ko\u0144ca nie rozwi\u0105za\u0142, a wsz\u0119dzie stanowi\u0105 paliwo dla pozostaj\u0105cych w opozycji, a wi\u0119c niemog\u0105cych si\u0119 wykaza\u0107 w rz\u0105dzeniu radyka\u0142\u00f3w.<\/p>\n W ostatnich latach Kast zacz\u0105\u0142 wi\u0119c normalizowa\u0107 przemoc w swoich wypowiedziach, fantazjuj\u0105c chocia\u017cby o wykopaniu wilczych do\u0142\u00f3w na p\u00f3\u0142nocnych granicach kraju, co mia\u0142oby skutecznie odstraszy\u0107 gangster\u00f3w chc\u0105cych szmuglowa\u0107 narkotyki i ludzi do Chile. Przesta\u0142 te\u017c si\u0119 krygowa\u0107, je\u015bli chodzi o publiczne wypowiedzi na temat Pinocheta i dziedzictwa dyktatury. Nie jest politycznym samob\u00f3jc\u0105, \u017ceby m\u00f3wi\u0107, \u017ce represje by\u0142y dobre, wiedziony instynktem taktycznym odwr\u00f3ci\u0142 r\u00f3wnanie i stwierdzi\u0142, \u017ce to nie dyktatura by\u0142a pozytywem, tylko porz\u0105dek potransformacyjny \u2014 rozwi\u0105zaniem jednoznacznie negatywnym. Mo\u017ce za Pinocheta dzia\u0142y si\u0119 z\u0142e rzeczy, ale to, co rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 po 1989 r., a wi\u0119c rotacyjne rz\u0105dy centryst\u00f3w, polityka \u015brodka, szerokie koalicje i konsensus demokratyczny \u2014 doprowadzi\u0142o kraj do ruiny.<\/p>\n Oczywi\u015bcie, je\u015bli chodzi o fakty, jest to dalekie od prawdy. Mimo \u017ce Chile pozostaje krajem du\u017cych nier\u00f3wno\u015bci, z ogromnie sprywatyzowan\u0105 stref\u0105 publiczn\u0105, gospodarczo ma si\u0119 bardzo dobrze, opu\u015bci\u0142o ju\u017c nawet grono gospodarek „rozwijaj\u0105cych si\u0119” i sta\u0142o „gospodark\u0105 rozwini\u0119t\u0105” w terminologii Banku \u015awiatowego. Nap\u0142yw przest\u0119pczo\u015bci zorganizowanej jest raczej wynikiem zmian mi\u0119dzynarodowych, przetasowa\u0144 w regionie, destabilizacji re\u017cimu wenezuelskiego, a nie rezultatem polityki poprzednik\u00f3w, z lewicy czy z prawicy.<\/p>\n Problemem Chile, kraju b\u0119d\u0105cego wr\u0119cz barometrem nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych na kontynencie, jest jednak to, \u017ce po drugiej stronie znalaz\u0142a si\u0119 Jeannette Jara, polityczka z przesz\u0142o\u015bci\u0105 w Partii Komunistycznej, jedynym ugrupowaniu, kt\u00f3re po transformacji ustrojowej nie zapisa\u0142o si\u0119 do bloku Concertaci\u00f3n.<\/p>\n Jeannette JaraGONZALEZ \/ PAP<\/p>\n Rzecz jasna, chodzi tu nie o wybielanie wszystkiego, co postpinochetowscy politycy zrobili w tym kraju \u2014 a wielu rzeczy nie zrobili, chocia\u017c powinni \u2014 ale o podkre\u015blenie, \u017ce pewne konstrukcje polityczne, kt\u00f3rych obecno\u015b\u0107 w g\u0142\u00f3wnym nurcie jeszcze niedawno wydawa\u0142a si\u0119 nie do pomy\u015blenia, nagle w nim si\u0119 znalaz\u0142y.<\/p>\n Zmiana w Boliwii<\/p>\n Kolejnym krajem, w kt\u00f3rym wiek XXI z impetem zast\u0105pi\u0142 w\u0142a\u015bnie wszystko, co politycznie zosta\u0142o z wieku XX, jest Boliwia. To pa\u0144stwo \u015bwiatowej opinii publicznej przez lata kojarzy\u0142o si\u0119, i s\u0142usznie, z Evo Moralesem, jednym z pierwszych (chronologicznie rzecz ujmuj\u0105c) przedstawicieli zjawiska, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej nazwano „r\u00f3\u017cowym pr\u0105dem”. Nigdy wcze\u015bniej krajem latynoameryka\u0144skim nie rz\u0105dzi\u0142 przedstawiciel rdzennej ludno\u015bci, wi\u0119c ju\u017c w 2005 r., kiedy wygrywa\u0142 pierwsze wybory, stanowi\u0142 polityczn\u0105 sensacj\u0119. Jeszcze wi\u0119ksz\u0105 \u2014 gdy triumfowa\u0142 ponownie, w latach 2009 i 2014.<\/p>\n O Moralesie i jego multietnicznej republice, w kt\u00f3rej j\u0119zyki rdzennej ludno\u015bci zyska\u0142y status oficjalnych j\u0119zyk\u00f3w pa\u0144stwowych, napisano ju\u017c opas\u0142e tomy. Dzi\u015b znacznie wa\u017cniejsze jest to, \u017ce jego triumf by\u0142 znamienny dla dw\u00f3ch gigantycznych proces\u00f3w kontynentalnych. Po pierwsze, razem z Brazylijczykiem Lul\u0105 da Silv\u0105 Morales rozpocz\u0105\u0142 lewicow\u0105 fal\u0119, na kt\u00f3rej p\u0142yn\u0119li p\u00f3\u017aniej N\u00e9stor i Cristina de Kirchner w Argentynie, Michelle Bachelet w Chile, Pepe Mujica w Urugwaju i wielu mniej znanych lewicowo-populistycznych polityk\u00f3w. Po drugie, Morales by\u0142 tak naprawd\u0119 domkni\u0119ciem sytuacji, kt\u00f3r\u0105 otworzy\u0142 w latach 50. Ernesto Che Guevara, nawiasem m\u00f3wi\u0105c, w\u0142a\u015bnie w Boliwii zamordowany.<\/p>\n Evo MoralesRodrigo Sura \/ PAP<\/p>\n Od 2005 r. a\u017c do 19 pa\u017adziernika br. Boliwi\u0105 rz\u0105dzili Morales albo ludzie z jego obozu, a wi\u0119c lewicowcy, do szpiku ko\u015bci antyameryka\u0144scy i antyimperialistyczni. Rodrigo Paz, centrysta, kt\u00f3ry zosta\u0142 teraz wybrany na g\u0142ow\u0119 pa\u0144stwa, nie jest by\u0107 mo\u017ce ich radykalnym przeciwie\u0144stwem, ale z pewno\u015bci\u0105 nie b\u0119dzie mia\u0142 nic przeciwko temu, by inwestycje w jego kraju rozpocz\u0119\u0142y ameryka\u0144skie koncerny, zw\u0142aszcza wydobywcze i technologiczne. Za czas\u00f3w Moralesa by\u0142oby to nie do pomy\u015blenia, on w\u0142a\u015bciwie ca\u0142\u0105 swoj\u0105 propozycj\u0119 polityczn\u0105 opar\u0142 na marksizmie, odej\u015bciu od postkolonialnych norm spo\u0142ecznych i sprzeciwie wobec ekspansywnej ameryka\u0144skiej polityki gospodarczej w regionie.<\/p>\n![\"Jeannette](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/_iHk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy8xOGJmODVlMDg4YTFmN2MwNmFlM2YzN2MwNTc2NWYwZi5qcGeRlQLNB.jpeg\")
<\/p>\n![\"Evo](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/2sgk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy8xMzMxYWNkNDRkODEzZDE3MjVkNzhkMGY4YjMxZjE5My5qcGeSlQMAA.jpeg\")
<\/p>\n
![](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/26zk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy82NzcyNjU4NjVjNDE5ZTQ2M2IxZmZhOGU5OGQ1NjUxMi5qcGeSlQMAA.jpeg\")
<\/p>\n