Przytakn\u0119 i zaraz us\u0142ysz\u0119, \u017ce jak mi \u017ale, to \u017cebym poszuka\u0142 sobie innej roboty. Przemoc w Ko\u015bciele zwykle odbywa si\u0119 bez siniak\u00f3w. Oczywi\u015bcie dochodzi do przemocy fizycznej, ksi\u0119\u017ca czasem si\u0119 pobij\u0105 na plebanii, co raczej wynika z niespo\u017cytego napi\u0119cia, w jakim \u017cyj\u0105. No i fakt, \u017ce wy\u017csze rang\u0105 osoby w Ko\u015bciele nieraz rozumiej\u0105 w\u0142adz\u0119 jako prawo pi\u0119\u015bci. Ale najwi\u0119ksze utrapienie widz\u0119 gdzie indziej.<\/p>\n
W przemocy psychicznej? Cz\u0119sto niemo\u017cliwej do udowodnienia.<\/p>\n
W\u0142a\u015bnie. Przemoc w Ko\u015bciele jest sta\u0142a, systemowa, wed\u0142ug wielu nieunikniona. My\u015bl\u0119, \u017ce najwi\u0119kszym problemem jest to, \u017ce tutaj \u017cadna konstytucyjna r\u00f3wno\u015b\u0107 nie obowi\u0105zuje. Zamiast realnej demokracji albo cho\u0107by pr\u00f3by przystawania do obecnej rzeczywisto\u015bci, mamy nasz\u0105 przestarza\u0142\u0105, niebezpieczn\u0105 hierarchi\u0119. Przecie\u017c my w seminarium przechodzili\u015bmy normaln\u0105 fal\u0119.<\/p>\n
Czyli fal\u0119 „kocenia”? S\u0142yszeli\u015bmy o niej du\u017co w kontek\u015bcie polskich szk\u00f3\u0142 teatralnych<\/a>. Tak zwane fuks\u00f3wki zosta\u0142y tam zakazane. <\/p>\n W seminarium te\u017c si\u0119 w ko\u0144cu tego zakaza\u0142o, a przynajmniej teoretycznie. Ale za moich czas\u00f3w w strukturze ko\u015bcielnej nie by\u0142o procedur antyprzemocowych nawet na papierze.<\/p>\n Seminarium, zdj\u0119cie ilustracyjnewideonet \/ Shutterstock<\/p>\n Uczy\u0142e\u015b si\u0119, doprecyzujmy, ponad 10 lat temu.<\/p>\n Jako „kot” sprz\u0105ta\u0142e\u015b w nocy, zaczyna\u0142e\u015b o 20 i ko\u0144czy\u0142e\u015b nad ranem. Na kolanach szorowa\u0142o si\u0119 pod\u0142og\u0119 takimi szczotkami ry\u017cowymi, a kto\u015b podchodzi\u0142 i wylewa\u0142 na t\u0119 pod\u0142og\u0119 kube\u0142 wody. Najpierw szorowa\u0142em, a w nast\u0119pnych latach cieszy\u0142em si\u0119, \u017ce mog\u0119 by\u0107 tym, kt\u00f3ry stoi z kub\u0142em i patrzy, jak inni si\u0119 m\u0119cz\u0105.<\/p>\n Tak dzia\u0142a ta przemocowa sztafeta. Zwykle pod p\u0142aszczykiem szlachetnych idei. Ciebie sumienie nie gryzie?<\/p>\n W sensie: czy czego\u015b \u017ca\u0142uj\u0119? W seminarium z zasady prze\u015bladuje si\u0119 innych. O\u015bmiesza\u0142em koleg\u00f3w, wykpiwa\u0142em, ale, m\u00f3wi\u0119 ci to z r\u0119k\u0105 na sercu, stara\u0142em si\u0119 nikomu nie wyrz\u0105dzi\u0107 wi\u0119kszej krzywdy.<\/p>\n Co z dostrzeganiem krzywdy innych?<\/p>\n Przede wszystkim jako ksi\u0105dz nie my\u015blisz samodzielnie. Nie umiesz tego robi\u0107, bo niby jak, gdy nikt ci\u0119 tego nie nauczy\u0142. W seminarium nie mo\u017cesz nawet sam wyj\u015b\u0107 do fryzjera ani na spacer, zawsze idziesz z koleg\u0105. O 22 nie masz prawa mie\u0107 zapalonego \u015bwiat\u0142a, nawet je\u015bli si\u0119 uczysz. Traktuj\u0105 ci\u0119 jak dziecko, kt\u00f3re ma spa\u0107 po dobranocce. Swoj\u0105 prac\u0119 magistersk\u0105 ko\u0144czy\u0142em pisa\u0107 w toalecie, po ciemku. Tak si\u0119 ukrywa\u0142em. Pali\u0142em papierosa i mia\u0142em nadziej\u0119, \u017ce nikt mnie tam nie znajdzie. Od pocz\u0105tku mamy zna\u0107 swoje miejsce.<\/p>\n Jak dok\u0142adnie si\u0119 je pokazuje?<\/p>\n Na sto\u0142\u00f3wce nie wstajesz od sto\u0142u, gdy sko\u0144czy\u0142e\u015b je\u015b\u0107, czekasz, a\u017c zjedz\u0105 starsi i wy\u017csi rang\u0105. Na pierwszym roku myjesz si\u0119 w zimnej wodzie, bo ciep\u0142ej wystarcza dla tych, kt\u00f3rzy mog\u0105 umy\u0107 si\u0119 pierwsi. Ty jako kot czekasz na swoj\u0105 kolej. Do niekt\u00f3rych miejsc by\u0142 bezwzgl\u0119dny zakaz wchodzenia, jak jedno pi\u0119tro diakon\u00f3w.<\/p>\n To ma swoj\u0105 nazw\u0119, Darek. Musztra. <\/p>\n \u017beby\u015b wiedzia\u0142. Jako ksi\u0105dz jeste\u015b odpowiednio przeszkolony, \u017ceby sobie za du\u017co nie pozwala\u0107, nie wychyla\u0107 si\u0119 ani za mocno nie rozgl\u0105da\u0107 dooko\u0142a. Nikt za to w tym fachu nie uczy stawiania granic, m\u0105drego korzystania z w\u0142adzy. Po sko\u0144czeniu seminarium zarabiasz w\u0142asne pieni\u0105dze, ale nie umiesz podejmowa\u0107 samodzielnych decyzji, nie robisz tego, czego kto\u015b ci nie podyktuje.<\/p>\n Dalszy ci\u0105g artyku\u0142u pod materia\u0142em wideo<\/p>\n M\u00f3wi\u0142e\u015b prze\u0142o\u017conym, \u017ce potrzeba zmian?<\/p>\n Tak naprawd\u0119 jako ksi\u0105dz z ma\u0142ej parafii nie masz kiedy my\u015ble\u0107 o zmianie. Cz\u0119sto fizycznie nie jeste\u015b w stanie zauwa\u017cy\u0107 ludzkiego nieszcz\u0119\u015bcia. Jako szeregowego zawalaj\u0105 ci\u0119 robot\u0105 ponad si\u0142y. Je\u017celi chcia\u0142bym zrobi\u0107 wszystko, co ka\u017ce mi proboszcz, parafianie i dyrektorka szko\u0142y, to musia\u0142bym zrezygnowa\u0107 ze snu, kt\u00f3rego i tak nie mam zbyt wiele.<\/p>\n Znalezienie luki w twoim kalendarzu, \u017ceby\u015bmy mogli przeprowadzi\u0107 t\u0119 dzisiejsz\u0105 rozmow\u0119, nie by\u0142o \u0142atwe.<\/p>\n Dzi\u0119ki za cierpliwo\u015b\u0107, bo wiesz, \u017ce chcia\u0142em pogada\u0107. Ale wygl\u0105da to na og\u00f3\u0142 tak, \u017ce musz\u0119 i\u015b\u0107 do ko\u015bcio\u0142a, do szko\u0142y, odprawi\u0107 pogrzeb, wr\u00f3ci\u0107 na spowied\u017a, odprawi\u0107 msz\u0119 wieczorem i poprowadzi\u0107 grup\u0119 oazow\u0105. Jak si\u0119 to policzy, to wychodzi, \u017ce pracuj\u0119 po 14 godzin dziennie, a i dni zaplanowane jako wolne, z bliskimi, trzeba czasem po\u015bwi\u0119ci\u0107 na pogrzeb, bo niby jak mia\u0142bym odm\u00f3wi\u0107. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce odprawia\u0142em i po cztery msze dziennie.<\/p>\n W za\u0142o\u017ceniu Ko\u015bci\u00f3\u0142 wzywa do mi\u0142osierdzia bli\u017aniego i bycia czujnym na jego krzywd\u0119. <\/p>\n U nas, kiedy nie dajesz rady, szef m\u00f3wi, \u017ceby\u015b ofiarowa\u0142 swoje cierpienie Panu Bogu. Nieraz proboszczowie \u2014 wiem, bo s\u0142u\u017cy\u0142em w r\u00f3\u017cnych parafiach \u2014 lec\u0105 po pensji, kiedy nie da si\u0119 pogodzi\u0107 pilnego wezwania do ko\u015bcio\u0142a z obowi\u0105zkami szkolnymi. Jeden proboszcz raz rzuci\u0142, \u017ce w moim wieku sam mia\u0142 dwa razy wi\u0119cej lekcji katechezy i jako\u015b dawa\u0142 rad\u0119, a m\u0142odzi dzisiaj narzekaj\u0105, \u017ce im ci\u0119\u017cko. Nie bierze pod uwag\u0119, \u017ce dzi\u015b dzieciaki maj\u0105 ogromne problemy z koncentracj\u0105, a religia w szkole nie ma nic wsp\u00f3lnego z dawnymi salkami katechetycznymi. Tak, przyznaj\u0119, czasem po ludzku nie daj\u0119 sobie rady.<\/p>\n Mo\u017ce to po prostu wypalenie zawodowe? <\/p>\n Chyba bywam wypalony. Podam ci przyk\u0142ad. Przychodzi jaka\u015b pani przed \u00f3sm\u0105, \u017ce ona chcia\u0142aby tylko zam\u00f3wi\u0107 msz\u0119, a ja jej na to, \u017ce za chwil\u0119 musz\u0119 by\u0107 w szkole. W ko\u0144cu j\u0105 przyjmuj\u0119, po czym dzwoni wkurzona dyrektorka szko\u0142y, skar\u017c\u0105c si\u0119 p\u00f3\u017aniej do proboszcza. A jak wybucha afera z udzia\u0142em biskupa, to parafianin, zw\u0142aszcza ten z ma\u0142ej miejscowo\u015bci, nie jedzie do diecezji, tylko przychodzi krzycze\u0107 do ko\u015bcielnej kancelarii. Krzyczy na mnie.<\/p>\n Z jednej strony to sukces kapitalizmu, kt\u00f3ry przekonuje, \u017ceby winy szuka\u0107 w jednostce, zamiast w systemie. Z drugiej \u2014 decyduj\u0105c si\u0119 by\u0107 ksi\u0119dzem, legitymizujesz instytucj\u0119 ko\u015bcieln\u0105, razem ze wszystkimi jej patologiami. <\/p>\n Okej, zgadzam si\u0119, \u017ce jestem cz\u0119\u015bci\u0105 tej samej instytucji, co biskupi aferzy\u015bci, a kiepski PR Ko\u015bcio\u0142a nie wzi\u0105\u0142 si\u0119 znik\u0105d. Tylko \u017ce w tym wszystkim jestem te\u017c cz\u0142owiekiem. Obrywam za rzeczy, na kt\u00f3re niestety nie mam najmniejszego wp\u0142ywu.<\/p>\n Ksi\u0119\u017ca, zdj\u0119cie ilustracyjneFotoDax \/ Shutterstock<\/p>\n Rozmawiamy w trudnym dla ciebie momencie.<\/p>\n W ci\u0105gu roku pochowa\u0142em dw\u00f3ch koleg\u00f3w. Jeden by\u0142 uzale\u017cniony, drugi zupe\u0142nie nie potrafi\u0142 odnale\u017a\u0107 si\u0119 na nowej parafii. Odebrali sobie \u017cycie w ten sam spos\u00f3b, powiesili si\u0119. Mo\u017cemy przemilcze\u0107 reszt\u0119 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w?<\/p>\n Przemilczamy, tak jak si\u0119 um\u00f3wili\u015bmy. <\/p>\n Zamiast o szczeg\u00f3\u0142ach, chc\u0119 powiedzie\u0107 co\u015b innego. My\u015bl\u0119, \u017ce troch\u0119 zawalili\u015bmy z kumplami. Nie dostrzegli\u015bmy problemu, kiedy by\u0142a jeszcze szansa na unikni\u0119cie tragedii. Nie wiem, mo\u017ce mogli\u015bmy kt\u00f3rego\u015b z nich uratowa\u0107, zw\u0142aszcza Krystiana, bo Mirek by\u0142 setki kilometr\u00f3w dalej. Nie znale\u017ali\u015bmy chwili, \u017ceby po\u0142\u0105czy\u0107 pewne kropki, kt\u00f3re wydawa\u0142y si\u0119 oczywiste. Ale tak to jest, jak ka\u017cdy jest skupiony na swojej robocie. Nawet kiedy widzisz, \u017ce komu\u015b dzieje si\u0119 krzywda, to czasem jako duchowny nie jeste\u015b w stanie zareagowa\u0107.<\/p>\n Chowanie samob\u00f3jc\u00f3w to w Ko\u015bciele dra\u017cliwy temat.<\/p>\n Troch\u0119 si\u0119 pozmienia\u0142o. Teraz samob\u00f3jstwo, zgodnie z nauk\u0105, jest tak\u017ce przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 uznawane za skutek choroby. Ksi\u0119dza, kt\u00f3ry si\u0119 powiesi\u0142, szcz\u0119\u015bliwie nie traktuje si\u0119 ju\u017c jak Judasza. Prawda wygl\u0105da tak, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 \u0142askawszy dla samob\u00f3jc\u00f3w, bo inaczej ksi\u0119\u017cy trzeba by\u0142oby chowa\u0107 pod p\u0142otem. Gdyby ten system dzia\u0142a\u0142 po ludzku, mo\u017ce unikn\u0119liby\u015bmy r\u00f3\u017cnych tragedii.<\/p>\n Jako duchowny masz unie\u015b\u0107 nie tylko swoje kryzysy, ale te\u017c nieszcz\u0119\u015bcia innych, jako spowiednik czy ksi\u0105dz po kol\u0119dzie.<\/a><\/p>\n Dziewczyna wyznaje, \u017ce od dawna jest bita przez swojego ojca, a mnie obowi\u0105zuje tajemnica spowiedzi. Jest moj\u0105 uczennic\u0105. Jej mama uwa\u017ca, \u017ce nie ma problemu, a szkolna pomoc psychologiczna to kompletna fikcja. Co do kryzys\u00f3w, przypomina mi si\u0119, jak zosta\u0142em wezwany do namaszczenia trupa wisz\u0105cego w piwnicy. Przyjecha\u0142em, dosta\u0142em taborecik, \u017cebym by\u0142 na r\u00f3wni z wisz\u0105cym ch\u0142opakiem i m\u00f3g\u0142 namaszcza\u0107 jego czo\u0142o i r\u0119ce. Ci ludzie wierzyli w namaszczenie nawet kilka godzin po \u015bmierci, wi\u0119c nie odci\u0119li swojego bliskiego, tylko czekali na m\u00f3j przyjazd. To by\u0142 szok.<\/p>\n Ko\u015bci\u00f3\u0142, zdj\u0119cie ilustracyjneMarion Carniel \/ Shutterstock<\/p>\n Po czym\u015b takim da si\u0119 spokojnie zasn\u0105\u0107?<\/p>\n Pod niekt\u00f3rymi wzgl\u0119dami jeste\u015bmy wyzuci z uczu\u0107. Wr\u00f3ci\u0142em z tamtej piwnicy, umy\u0142em r\u0119ce i, jak ka\u017cdego innego dnia, poszed\u0142em odprawia\u0107 msz\u0119. My\u015blisz, \u017ce ksi\u0105dz, odcinaj\u0105cy naszego koleg\u0119, duchownego, kt\u00f3ry powiesi\u0142 si\u0119 na plebanii, dosta\u0142 dzie\u0144 wolnego? Nie mia\u0142 prawa. Wierni czekali na porann\u0105 msz\u0119. Bo nie tylko ko\u015bcielni hierarchowie s\u0105 tutaj winni. Katolicy, zw\u0142aszcza ci z pierwszych \u0142awek, potrafi\u0105 by\u0107 bezwzgl\u0119dni, nie maj\u0105 dla nas lito\u015bci. Nie ma wystarczaj\u0105cego usprawiedliwienia mojej nieobecno\u015bci w ko\u015bciele. Msz\u0119 odprawia\u0142em nawet ze z\u0142aman\u0105 r\u0119k\u0105. Jak jestem chory, mog\u0119 mie\u0107 wolne od szko\u0142y, ale od ko\u015bcio\u0142a nigdy.<\/p>\n Cz\u0119\u015b\u0107 ludzi nie traktuje ci\u0119 jak cz\u0142owieka, tylko boskiego pos\u0142a\u0144ca o nale\u017cnych Bogu mocach. Ale te\u017c wielu duchownych podtrzymuje to przekonanie, gani\u0105 nas wszystkich w wy\u017cszo\u015bciowym tonie, sami kreuj\u0105c si\u0119 na \u015bwi\u0119tych.<\/p>\n My\u015bl\u0119, \u017ce min\u0119\u0142y ju\u017c czasy, gdy ludzie widzieli w ksi\u0119dzu Boga. Dzisiaj uznaj\u0105, \u017ce nie mam nic do roboty, wi\u0119c powinienem by\u0107 na ka\u017cde zawo\u0142anie. Poza tym, wiadomo, op\u0142ywam w luksusy. Odbieram czasem telefon, jest godzina 15, a ja s\u0142ysz\u0119 w s\u0142uchawce: „Nie obudzi\u0142am ksi\u0119dza?”. Odpowiadam wtedy: „A kiedy bym pieni\u0105dze liczy\u0142, prosz\u0119 pani”.<\/p>\n S\u0142yszysz, \u017ceby\u015b „nie u\u017cala\u0142 si\u0119 nad sob\u0105”?<\/p>\n Cz\u0119sto.<\/p>\n To komu ty mo\u017cesz si\u0119 wy\u017cali\u0107?<\/p>\n Na co dzie\u0144 nikomu. Raz na jaki\u015b czas mog\u0119 wy\u017cali\u0107 si\u0119 mojemu przyjacielowi. Mojej mamy nie chc\u0119 martwi\u0107. Zwykle staram si\u0119 nie narzeka\u0107, na pewno nie tyle, ile w naszej dzisiejszej rozmowie. Kogo interesuj\u0105 moje problemy, ka\u017cdy ma swoje \u017cycie. Z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce nie mam tej jednej, ukochanej osoby, kt\u00f3ra czeka\u0142aby na mnie, kiedy wr\u00f3c\u0119 z pracy.<\/p>\n Ta jedna osoba nie mo\u017ce na ciebie czeka\u0107, poniewa\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi na stra\u017cy celibatu.<\/p>\n My\u015bl\u0119, Dawid, \u017ce to temat na osobn\u0105 rozmow\u0119. Ale samotno\u015b\u0107 ksi\u0119\u017cy jest ogromnym problemem.<\/p>\n Ko\u015bci\u00f3\u0142, zdj\u0119cie ilustracyjneMapi_1 \/ Shutterstock<\/p>\n Korzystacie z terapii?<\/p>\n Wielu koleg\u00f3w szuka pomocy na terapii, g\u0142\u00f3wnie alkoholowej. Du\u017co problem\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, o kt\u00f3rych ci wspomnia\u0142em, zag\u0142usza si\u0119 alkoholem. Policjanci po cichu odwozili mojego pijanego koleg\u0119 na plebani\u0119, \u017ceby afery nie by\u0142o. Sam mog\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142em o krok od zostania wysokofunkcjonuj\u0105cym alkoholikiem<\/a>. Ale jeszcze pr\u00f3buj\u0119 sobie poradzi\u0107 sam. Mo\u017ce taki mam pokr\u0119cony charakter. Nie wypi\u0142em niczego od dw\u00f3ch miesi\u0119cy, to najd\u0142u\u017cej od lat.<\/p>\n A terapie zwi\u0105zane z kryzysem psychicznym?<\/p>\n S\u0105 rzadsze i bardziej skomplikowane. Ksi\u0119\u017ca z ma\u0142ych parafii nie maj\u0105 szans na anonimowo\u015b\u0107 ani za bardzo czasu, \u017ceby je\u017adzi\u0107 do innego miasta. Nie ka\u017cdy te\u017c chce czy potrafi si\u0119 otworzy\u0107 w formie online. W og\u00f3le pewnie proboszcz uzna\u0142by to za wymys\u0142, s\u0142abo\u015b\u0107. A proboszcz to cz\u0142owiek, z kt\u00f3rym w sumie mieszkam. Nie \u015bpimy w jednym \u0142\u00f3\u017cku, nie dzielimy pokoju, ale trudno co\u015b przed nim ukry\u0107.<\/p>\n Maj\u0105 za swoje \u2014 spuentuj\u0105 zapewne co niekt\u00f3rzy lektur\u0119 naszego wywiadu. <\/p>\n Troch\u0119 mamy, bo obro\u015bli\u015bmy w pi\u00f3rka. Dzisiaj auto ksi\u0119dza nie jest ju\u017c najlepszym we wsi.<\/p>\n Od tak zwanych obro\u0144c\u00f3w starego porz\u0105dku s\u0142ysz\u0119, \u017ce system wolny od przemocy to mrzonka.<\/p>\n Ko\u015bci\u00f3\u0142 krakowski dosta\u0142 ostatnio wielk\u0105 szans\u0119 w postaci kard. Rysia [kard. Grzegorz Ry\u015b zast\u0105pi na stanowisku metropolity krakowskiego budz\u0105cego ogromne kontrowersje polaryzuj\u0105cymi wypowiedziami abp. Marka J\u0119draszewskiego, kt\u00f3ry przeszed\u0142 na emerytur\u0119]. Takie decyzje s\u0105 buduj\u0105ce, ale zale\u017cno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a i polityki mamy na tyle silne, \u017ce powa\u017cna zmiana nie wydarzy si\u0119 ani dzi\u015b, ani jutro.<\/p>\n P\u0142aczesz czasami?<\/p>\n P\u0142acz\u0119. Ale nie z powodu Ko\u015bcio\u0142a, tylko zwierz\u0105t. Nie mog\u0119 wybaczy\u0107 ksi\u0119\u017com, kt\u00f3rzy poluj\u0105.<\/p>\n Ale chyba wybaczasz Ko\u015bcio\u0142owi r\u00f3\u017cne grzechy \u2014 agitacj\u0119 polityczn\u0105, nieszanowanie konstytucyjnej \u015bwiecko\u015bci pa\u0144stwa, polaryzowanie i straszenie dyskryminowanymi grupami spo\u0142ecznymi z ambony \u2014 skoro w Ko\u015bciele pozostajesz. Ja nie wybaczy\u0142em, dokona\u0142em apostazji.<\/a><\/p>\n Gdybym wybacza\u0142, to by\u015bmy nie rozmawiali. Po prostu wed\u0142ug mnie to, \u017ce szpital jest z\u0142y, nie oznacza, \u017ce piel\u0119gniarka powinna rzuci\u0107 prac\u0119. Tak nie wygl\u0105da Ko\u015bci\u00f3\u0142, w kt\u00f3ry wierz\u0119. Staram si\u0119, \u017ceby to by\u0142o jasne w moich kazaniach. Innego, bardziej jednoznacznego sprzeciwu, pod nazwiskiem, na razie nie mog\u0119 wyrazi\u0107. Mo\u017ce kiedy\u015b.<\/p>\n ***<\/p>\n Depresja. Gdzie szuka\u0107 wsparcia?<\/p>\n W przypadku utrzymuj\u0105cego si\u0119 od d\u0142u\u017cszego czasu gorszego samopoczucia oraz pojawienia si\u0119 objaw\u00f3w depresyjnych, mo\u017cna szuka\u0107 wsparcia w Poradniach Zdrowia Psychicznego, O\u015brodkach Interwencji Kryzysowej, Poradniach Psychologiczno-Pedagogicznych (dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy) oraz szpitalach psychiatrycznych. Mo\u017cna tam otrzyma\u0107 bezp\u0142atn\u0105 pomoc.<\/p>\n Pomocy mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c szuka\u0107 pod nast\u0119puj\u0105cymi numerami telefonu:<\/p>\n Centrum Wsparcia dla os\u00f3b w stanie kryzysu psychicznego \u2014 800 70 22 22 \u2014 czynne ca\u0142\u0105 dob\u0119<\/p>\n Antydepresyjny Telefon Zaufania \u2014 (22) 484 88 01 \u2014 czynny od poniedzia\u0142ku do pi\u0105tku od 15 do 20, wi\u0119cej informacji TUTAJ<\/a><\/p>\n![\"Seminarium,](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/wKXk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy8yYWM1NjdiOWVjM2FjNjkzYjNiY2YwNzk0NzVkNDk5OC5qcGeSlQMAA.jpeg\")
<\/p>\n![\"Ksi\u0119\u017ca,](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/T5Ik9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy84ZjUyMGNkNzE5OTMxMDM4ZGZiMGFhYzkxNDdkZTYzNy5qcGeSlQMAA.jpeg\")
<\/p>\n![\"Ko\u015bci\u00f3\u0142,](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/3tgk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy9kYzRhNDk0NmE1N2ZmYzlkM2M5Y2VjYTAwZTdkMzVjMS5qcGeSlQMAA.jpeg\")
<\/p>\n![\"Ko\u015bci\u00f3\u0142,](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/zNAk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy9kNWRjZTAzZTcxMDQxYTZiNWU4OGE1ZjNjZTBlYjIxNC5qcGeSlQMAA.jpeg\")
<\/p>\n