{"id":151897,"date":"2025-12-15T11:29:14","date_gmt":"2025-12-15T11:29:14","guid":{"rendered":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/151897\/"},"modified":"2025-12-15T11:29:14","modified_gmt":"2025-12-15T11:29:14","slug":"einstein-mial-racje-badacze-potwierdzili-teorie-sprzed-ponad-100-lat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/151897\/","title":{"rendered":"Einstein mia\u0142 racj\u0119. Badacze potwierdzili teori\u0119 sprzed ponad 100 lat"},"content":{"rendered":"\n

Astronomowie zaobserwowali gwiazd\u0119 rozrywan\u0105 przez supermasywn\u0105 czarn\u0105 dziur\u0119, kt\u00f3rej otoczenie\u2026 chwieje si\u0119 w rytmie kosmicznego wirowania. Tak wygl\u0105da bezpo\u015bredni \u015blad jednego z najbardziej subtelnych efekt\u00f3w og\u00f3lnej teorii wzgl\u0119dno\u015bci \u2014 „ci\u0105gni\u0119cia” czasoprzestrzeni przez obracaj\u0105cy si\u0119 obiekt.<\/p>\n

Og\u00f3lna teoria wzgl\u0119dno\u015bci Einsteina z 1915 roku wprowadzi\u0142a wtedy kontrowersyjn\u0105 my\u015bl: grawitacja nie jest si\u0142\u0105 w klasycznym sensie, lecz skutkiem zakrzywienia czasoprzestrzeni. Trzy lata p\u00f3\u017aniej Josef Lense i Hans Thirring poszli o krok dale i wykazali, \u017ce masywny, wiruj\u0105cy obiekt nie tylko zakrzywia czasoprzestrze\u0144, ale wr\u0119cz „rozwleka” w swoim kierunku i rytmie. To tak, jak z zamieszaniem kawy w kubku: \u015brodek wiru to Wasz obiekt. Wyobra\u017acie sobie teraz, \u017ce czasoprzestrze\u0144 to powierzchnia p\u0142ynu, kt\u00f3ry w samym \u015brodku schodzi ku g\u0142\u0119bi. Tak wygl\u0105da owo zakrzywienie i „ci\u0105gni\u0119cie” za sob\u0105.<\/p>\n

Takie efekty maj\u0105 to do siebie, \u017ce bardzo trudno je zarejestrowa\u0107. W Uk\u0142adzie S\u0142onecznym jest zbyt s\u0142aby, by obserwowa\u0107 go bezpo\u015brednio (cho\u0107 misja Gravity Probe B i tak zarejestrowa\u0142a go wok\u00f3\u0142 Ziemi). Dopiero w przypadku supermasywnej czarnej dziury<\/a> \u2014 wa\u017c\u0105cej miliony lub miliardy mas S\u0142o\u0144ca \u2014 zjawisko staje si\u0119 wystarczaj\u0105co wyra\u017ane.\n<\/p>\n

Za blisko <\/p>\n

Niemo\u017cebnie pomog\u0142o nam w namacalnym ujawnieniu owego efektu zjawisko zwane zdarzeniem rozerwania p\u0142ywowego (w skr\u00f3cie: TDE). Gdy gwiazda zbli\u017cy si\u0119 zbyt mocno do czarnej dziury, pot\u0119\u017cne si\u0142y p\u0142ywowe rozci\u0105gaj\u0105 j\u0105 wzd\u0142u\u017c jednej osi i \u015bciskaj\u0105 wzd\u0142u\u017c drugiej. Inaczej m\u00f3wimy o tym, \u017ce nast\u0119puje „spaghettifikacja”: rozci\u0105gni\u0119cie obiektu do formy jednej sztuki makaronu spaghetti, kt\u00f3ry wkr\u0119ca si\u0119 w czarn\u0105 dziur\u0119 ku horyzontowi zdarze\u0144.<\/p>\n

Pozosta\u0142o\u015bci gwiazdy nie znikaj\u0105 natomiast od razu. Tworz\u0105 wiruj\u0105cy dysk akrecyjny, z kt\u00f3rego materia stopniowo spada do czarnej dziury. Cz\u0119\u015b\u0107 jest jednak wyrzucana w postaci d\u017cet\u00f3w \u2014 strumieni plazmy p\u0119dz\u0105cych niemal z pr\u0119dko\u015bci\u0105 \u015bwiat\u0142a, wzd\u0142u\u017c osi obrotu. Dysk plus d\u017cet, sta\u0142 si\u0119 idealnym detektorem subtelnych efekt\u00f3w relatywistycznych.<\/p>\n

Czytaj dalej poni\u017cej \"Proteza<\/a> \"Robot<\/a> AT2020afhd. Nie, nikt nie uderzy\u0142 „z g\u0142\u00f3wki” w klawiatur\u0119 <\/p>\n

Obiekt, oznaczony jako AT2020afhd, by\u0142 obserwowany w spektrum X przez satelit\u0119 NASA Neil Gehrels Swift Observatory oraz w falach radiowych przez sie\u0107 radioteleskop\u00f3w VLA. Zamiast stabilnego sygna\u0142u, naukowcy zauwa\u017cyli rytmiczne zmiany „jasno\u015bci”.\n<\/p>\n

Co oko\u0142o 20 dni zar\u00f3wno emisja rentgenowska, jak i radiowa wykazywa\u0142y zsynchronizowane wahania. Dysk akrecyjny i d\u017cet porusza\u0142y si\u0119 wsp\u00f3lnie, jakby ca\u0142y uk\u0142ad powoli wyznacza\u0142 sto\u017cek w przestrzeni. To dok\u0142adnie to, czego nale\u017ca\u0142oby si\u0119 spodziewa\u0107 po precesji Lensego\u2013Thirringa \u2014 gdy wiruj\u0105ca czarna dziura przeci\u0105ga lokaln\u0105 czasoprzestrze\u0144, zmuszaj\u0105c materi\u0119 do „chwiania si\u0119” wok\u00f3\u0142 osi obrotu.\n<\/p>\n

Co nam to m\u00f3wi? <\/p>\n

Wcze\u015bniejsze TDE obserwowano ju\u017c wielokrotnie, ale sygna\u0142y radiowe by\u0142y zazwyczaj stabilne. W AT2020afhd zmienno\u015b\u0107 by\u0142a zbyt szybka i regularna, by t\u0142umaczy\u0107 j\u0105 fluktuacjami energii lub chaosem akrecji. Modele numeryczne potwierdzi\u0142y, \u017ce jedynym sp\u00f3jnym wyja\u015bnieniem jest efekt „ci\u0105gni\u0119cia” czasoprzestrzeni.<\/p>\n

Po pierwsze, daje to astronomom nowe narz\u0119dzie do mierzenia tempa obrotu czarnych dziur \u2014 parametru kluczowego dla okre\u015blenia ich ewolucji. Po drugie, pozwala bada\u0107 mechanik\u0119 powstawania d\u017cet\u00f3w, kt\u00f3re wp\u0142ywaj\u0105 na ca\u0142e galaktyki, reguluj\u0105c tempo narodzin gwiazd. To rzadki moment, gdy teoria sprzed wieku dostaje mocne potwierdzenie. I (co trzeba powiedzie\u0107) to tak\u017ce gigantyczny dow\u00f3d na geniusz Einsteina.\u00a0<\/p>\n

Czytaj r\u00f3wnie\u017c:\u00a0Znale\u017ali\u015bmy now\u0105 czarn\u0105 dziur\u0119. Jest\u2026 naga!<\/a><\/p>\n

Grawitomagnetyzm <\/p>\n

Mo\u017cemy na upartego por\u00f3wna\u0107 to zjawisko do magnetyzmu. Obracaj\u0105cy si\u0119 \u0142adunek elektryczny wytwarza pole magnetyczne. Analogicznie \u2014 masywny, obracaj\u0105cy si\u0119 obiekt generuje pole grawitomagnetyczne, kt\u00f3re wp\u0142ywa na ruch pobliskiej materii. Ba, co\u015b takiego mo\u017cemy przecie\u017c nawet zobaczy\u0107 w eksperymentach z opi\u0142kami \u017celaza i magnesami. W powy\u017cszym przypadku, czarna dziura nie tylko po\u017cera gwiazd\u0119, ale i zostawia po sobie \u015blad w samej strukturze przestrzeni i czasu. Ja si\u0119 jaram, nie wiem jak Wy.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Astronomowie zaobserwowali gwiazd\u0119 rozrywan\u0105 przez supermasywn\u0105 czarn\u0105 dziur\u0119, kt\u00f3rej otoczenie\u2026 chwieje si\u0119 w rytmie kosmicznego wirowania. Tak wygl\u0105da…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":151898,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[120,118,119,42,38,40,39,41,116,114,115,121,117],"class_list":{"0":"post-151897","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-nauka-i-technika","8":"tag-nauka","9":"tag-nauka-i-technika","10":"tag-naukatechnika","11":"tag-pl","12":"tag-poland","13":"tag-polish","14":"tag-polska","15":"tag-polski","16":"tag-science","17":"tag-science-and-technology","18":"tag-sciencetechnology","19":"tag-technika","20":"tag-technology"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/115723355593739110","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/151897","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=151897"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/151897\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/151898"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=151897"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=151897"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=151897"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}