{"id":165878,"date":"2025-12-22T22:07:16","date_gmt":"2025-12-22T22:07:16","guid":{"rendered":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/165878\/"},"modified":"2025-12-22T22:07:16","modified_gmt":"2025-12-22T22:07:16","slug":"vlt-bardzo-duze-okno-na-wszechswiat-a-wlasciwie-wiele-okien","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/165878\/","title":{"rendered":"VLT. Bardzo du\u017ce okno na Wszech\u015bwiat. A w\u0142a\u015bciwie… wiele okien"},"content":{"rendered":"

Europejskie Obserwatorim Po\u0142udniowe (ESO) zarz\u0105dza jednymi z najwi\u0119kszych i najbardziej zaawansowanych o\u015brodk\u00f3w obserwacyjnych na \u015bwiecie w trzech miejscach na Pustyni Atakama w p\u00f3\u0142nocnym Chile: La Silla, Paranal i Chajnantor. W 2000 roku na Cerro Paranal zako\u0144czono budow\u0119 flagowego instrumentu, Bardzo Du\u017cego Teleskopu, w\u0142a\u015bciwie sieci teleskop\u00f3w VLT. To wci\u0105\u017c czo\u0142owy na \u015bwiecie instrument do obserwacji w \u015bwietle widzialnym i podczerwonym.<\/p>\n


\n <\/p>\n


\n
\n \"Teleskop <\/p>\n

<\/p>\n


\n Teleskop G\u0142\u00f3wny VLT z uruchomionymi laserami systemu optyki adaptacyjnej. Po lewej Plejady, po prawej Gwiazdozbi\u00f3r Oriona
\n \/Fot. Grzegorz Jasi\u0144ski \/RMF FM \n <\/p>\n

<\/p>\n

Very Large Telescope (VLT), zlokalizowany w\u00a0Obserwatorium Paranal, sk\u0142ada si\u0119 z\u00a0czterech teleskop\u00f3w g\u0142\u00f3wnych i\u00a0czterech pomocniczych. Te teleskopy mog\u0105 pracowa\u0107 indywidualnie, albo w\u00a0zestawie, tworz\u0105c gigantyczny interferometr. Teleskopy G\u0142\u00f3wne (Unit Telescopes) maj\u0105 lustra g\u0142\u00f3wne po 8.2 m \u015brednicy, ruchome Teleskopy Pomocnicze (Auxiliary Telescopes) patrz\u0105 w\u00a0niebo zwierciad\u0142ami o\u00a0\u015brednicy 1.8 m. Polska od 10 lat nale\u017cy do ESO, wi\u0119c korzystaj\u0105 z\u00a0nich tak\u017ce polscy astronomowie.<\/p>\n

Nazwy czterech g\u0142\u00f3wnych teleskop\u00f3w VLT pochodz\u0105 z\u00a0j\u0119zyka Mapudungun (j\u0119zyka ludu Mapuche, rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w Chile). Nadano je w\u00a01999 roku podczas inauguracji obserwatorium, by uhonorowa\u0107 miejscow\u0105 kultur\u0119. Ka\u017cda nazwa odnosi si\u0119 do obiektu astronomicznego widocznego na niebie. Antu (UT1) to S\u0142o\u0144ce, Kueyen (UT2) to Ksi\u0119\u017cyc, Melipal (UT3) to Krzy\u017c Po\u0142udnia (gwiazdozbi\u00f3r nieba po\u0142udniowego), Yepun (UT4) to Wenus (jako gwiazda wieczorna).<\/p>\n


\n <\/p>\n


\n
\n \"Teleskopy <\/p>\n

<\/p>\n


\n Teleskopy G\u0142\u00f3wne i Pomocnicze systemu VLT
\n \/Fot. Grzegorz Jasi\u0144ski \/RMF FM \n <\/p>\n

<\/p>\n

Teleskopy G\u0142\u00f3wne i\u00a0Pomocnicze mog\u0105 pracowa\u0107 razem, by stworzy\u0107 gigantyczny interferometr VLTI (Very Large Telescope Interferometer), co pozwala ogl\u0105da\u0107 obiekty z\u00a0rozdzielczo\u015bci\u0105 25 razy lepsz\u0105, ni\u017c mo\u017cliwo\u015bci pojedynczego teleskopu UT. Promienie \u015bwietlne z\u00a0teleskop\u00f3w s\u0105 wtedy \u0142\u0105czone w\u00a0VLTI przy pomocy z\u0142o\u017conego systemu zwierciade\u0142 w\u00a0podziemnych tunelach, w\u00a0kt\u00f3rych droga pokonywana przez \u015bwiat\u0142o musi by\u0107 utrzymywana z\u00a0dok\u0142adno\u015bci\u0105 nie gorsz\u0105 ni\u017c 1\/1000 mm na sto metr\u00f3w. Przy tej skali precyzji VLTI mo\u017ce dawa\u0107 obrazy o\u00a0zdolno\u015bci rozdzielczej rz\u0119du milisekund \u0142uku, co odpowiada rozr\u00f3\u017cnieniu \u015bwiate\u0142 dw\u00f3ch reflektor\u00f3w samochodu b\u0119d\u0105cego na Ksi\u0119\u017cycu.<\/p>\n


\n <\/p>\n


\n
\n \"8.2-metrowe <\/p>\n

<\/p>\n


\n 8.2-metrowe zwierciad\u0142o Teleskopu G\u0142\u00f3wnego VLT
\n \/Fot. Grzegorz Jasi\u0144ski \/RMF FM \n <\/p>\n

<\/p>\n

Teleskopy Gl\u00f3wne 8,2-metrowe mog\u0105 by\u0107 u\u017cywane r\u00f3wnie\u017c indywidualnie. W\u00a0przypadku jednego takiego teleskopu obrazy bardzo s\u0142abych obiekt\u00f3w niebieskich mo\u017cna otrzyma\u0107 w\u00a0ci\u0105gu jednogodzinnej ekspozycji. Odpowiada to dostrze\u017ceniu obiekt\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 cztery miliardy razy s\u0142absze od widocznych go\u0142ym okiem.\u00a0<\/p>\n

Te teleskopy stoj\u0105 w\u00a0budynkach o\u00a0kontrolowanej temperaturze, kt\u00f3re obracaj\u0105 si\u0119 razem z\u00a0nimi. Taka konstrukcja minimalizuje niesprzyjaj\u0105ce efekty wp\u0142ywaj\u0105ce na warunki obserwacji, na przyk\u0142ad zwi\u0105zane z\u00a0wiatrem turbulencje powietrza w\u00a0obudowie teleskopu, czy napr\u0119\u017cenia zwi\u0105zane za zmian\u0105 temperatury.\u00a0<\/p>\n

W dzien teleskopy s\u0105 klimatyzowane do temperatury prognozowanej na kolejn\u0105 noc obserwacji. Pierwszy z\u00a0Teleskop\u00f3w G\u0142\u00f3wnych, „Antu”, rozpocz\u0105\u0142 w\u0142a\u015bciwe obserwacje naukowe 1 kwietnia 1999 roku, ostatni Yepun, pod koniec 2000 roku. Obecnie dzia\u0142aj\u0105 wszystkie cztery Teleskopy G\u0142\u00f3wne i\u00a0wszystkie cztery Teleskopy Pomocnicze.<\/p>\n


\n <\/p>\n


\n
\n \"Teleskopy <\/p>\n

<\/p>\n


\n Teleskopy VLT, niekt\u00f3re ju\u017c z otwartymi kopu\u0142ami
\n \/Fot. Grzegorz Jasi\u0144ski \/RMF FM \n <\/p>\n

<\/p>\n

Europejskie Obserwatorium Po\u0142udniowe Podkre\u015bla, \u017ce program instrument\u00f3w dla VLT jest najambitniejszym programem kiedykolwiek przygotowanym dla pojedynczego obserwatorium. Obejmuje kamery szerokiego pola, kamery korygowane optyk\u0105 adaptatywn\u0105 i\u00a0spektrografy, zar\u00f3wno o\u00a0wysokiej zdolno\u015bci rozdzielczej, jak i\u00a0wieloobiektowe, pokrywaj\u0105ce zakres widmowy od g\u0142\u0119bokiego ultrafioletu (300 nm) do \u015bredniej podczerwieni (24 \u00b5m).\u00a0<\/p>\n

Cztery Teleskopy Gl\u00f3wne zazwyczaj s\u0105 u\u017cywane do indywidualnych obserwacji, dla trybu interferometrycznego s\u0105 dost\u0119pne jedynie w\u00a0ograniczonej liczbie nocy w\u00a0roku. Natomiast cztery mniejsze, dedykowane Teleskopy Pomocnicze s\u0105 dost\u0119pne dla VLTI ka\u017cdej nocy.<\/p>\n


\n <\/p>\n


\n
\n \"Zach\u00f3d <\/p>\n

<\/p>\n


\n Zach\u00f3d Slo\u0144ca nad Obserwatorium Paranal
\n \/Fot. Grzegorz Jasi\u0144ski \/RMF FM \n <\/p>\n

<\/p>\n

VLT ma istotny wp\u0142yw na astronomi\u0119 obserwacyjn\u0105. Jak informuje ESO, jest najbardziej produktywnym indywidualnym naziemnym urz\u0105dzeniem obserwacyjnym, a\u00a0wyniki obserwacji z\u00a0VLT przynosz\u0105 przeci\u0119tnie blisko dwie publikacj\u0119 recenzowanych artyku\u0142\u00f3w naukowych dziennie. Z\u00a0pomoc\u0105 VLT astronomowie dokonali szeregu odkry\u0107, w\u00a0tym tak prze\u0142omowe, jak pierwsze zdj\u0119cie planety pozas\u0142onecznej, \u015bledzenie indywidualnych gwiazd poruszaj\u0105cych si\u0119 wok\u00f3\u0142 supermasywnej czarnej dziury w\u00a0centrum Drogi Mlecznej i\u00a0obserwacje po\u015bwiaty po najdalszym znanym b\u0142ysku gamma.<\/p>\n

Osobn\u0105 s\u0142aw\u0119 zdoby\u0142 hotel dla astronom\u00f3w, Residencia, nie tylko wyr\u00f3\u017cniany nagrodami architektonicznymi, ale uwieczniony te\u017c w\u00a0filmie o\u00a0Jamesie Bondzie „Quantum of Solace”.\u00a0<\/p>\n


\n <\/p>\n


\n
\n \"Hotel <\/p>\n

<\/p>\n


\n Hotel Residencia u st\u00f3p Cerro Paranal i systemu teleskop\u00f3w VLT
\n \/Fot. Grzegorz Jasi\u0144ski \/RMF FM \n <\/p>\n

<\/p>\n

Szczeg\u00f3lna jest rola VLT w\u00a0poszukiwaniu, badaniu i\u00a0monitorowaniu planet poza Uk\u0142adem S\u0142onecznym i\u00a0pr\u00f3bach odpowiedzi na pytanie o\u00a0mo\u017cliwo\u015b\u0107 istnienia \u017cycia poza Ziemi\u0105.\u00a0<\/p>\n

U\u017cywaj\u0105c teleskopu VLT, astronomowie byli w\u00a0stanie po raz pierwszy dostrzec s\u0142abe \u015bwiat\u0142o od planety poza Uk\u0142adem S\u0142onecznym, uzyskuj\u0105c pierwsze w\u00a0historii zdj\u0119cie egzoplanety. Ten obiekt ma oko\u0142o pi\u0119ciu mas Jowisza. Obserwacja ta wyznacza pierwszy wielki krok w\u00a0kierunku jednego z\u00a0najwa\u017cniejszych cel\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnej astrofizyki: scharakteryzowania fizycznej struktury i\u00a0sk\u0142adu chemicznego r\u00f3\u017cnego rodzaju planet pozas\u0142onecznych.\u00a0<\/p>\n

VLT odegra\u0142 tak\u017ce kluczow\u0105 rol\u0119 w\u00a0odkryciu systemu siedmiu planet wielko\u015bci Ziemi kr\u0105\u017c\u0105cych wok\u00f3\u0142 gwiazdy odleg\u0142ej o\u00a0zaledwie 40 lat \u015bwietlnych, o\u00a0nazwie TRAPPIST-1. Trzy z\u00a0tych planet znajduj\u0105 si\u0119 w\u00a0tzw. ekosferze, czyli strefie zamieszkiwalnej, co oznacza, \u017ce mog\u0105 mie\u0107 na powierzchni wod\u0119 w\u00a0stanie ciek\u0142ym i\u00a0mog\u0142yby zapewni\u0107 warunki dogodne do powstania \u017cycia jakie znamy.\u00a0<\/p>\n


\n <\/p>\n


\n
\n \"Ilustracja <\/p>\n

<\/p>\n


\n Ilustracja uk\u0142adu TRAPPIST-1
\n \/ESO\/N. Bartmann \/Materia\u0142y prasowe \n <\/p>\n

<\/p>\n

VLT potwierdzi\u0142 istnienie czarnej dziury w\u00a0centrum naszej i\u00a0innych galaktyk<\/p>\n

Gwiazdy w\u00a0centrum Drogi Mlecznej s\u0105 upakowane tak g\u0119sto, \u017ce dopiero wykorzystanie pe\u0142nej rozdzielczo\u015bci VLT pozwoli\u0142o z\u00a0niespotykan\u0105 dok\u0142adno\u015bci\u0105 zobaczy\u0107 pojedyncze gwiazdy w\u00a0ich ruchu wok\u00f3\u0142 centrum Galaktyki. Orbity gwiazd przekonuj\u0105co pokaza\u0142y, \u017ce w\u00a0ich centrum musi czai\u0107 si\u0119 supermasywna czarna dziura, prawie trzy miliony razy bardziej masywna ni\u017c S\u0142o\u0144ce. Obserwacje VLT ujawni\u0142y tak\u017ce b\u0142yski \u015bwiat\u0142a podczerwonego dochodz\u0105ce z\u00a0tego rejonu w\u00a0regularnych odst\u0119pach. Astronomowie u\u017cyli VLT tak\u017ce do zbadania centr\u00f3w innych galaktyk i\u00a0znalezienia tam dowod\u00f3w wyst\u0119powania supermasywnych czarnych dziur.\u00a0<\/p>\n


\n <\/p>\n


\n
\n \"Gwiazdy <\/p>\n

<\/p>\n


\n Gwiazdy w pobli\u017cu centrum naszej Galaktyki
\n \/ESO\/S. Gillessen et al. \/Materia\u0142y prasowe \n <\/p>\n

<\/p>\n

VLT zaobserwowa\u0142 po\u015bwiat\u0119 najodleglejszego znanego b\u0142ysku gamma.<\/p>\n

Rozb\u0142yski gamma GRB (Gamma-Ray Bursts) to jedne z\u00a0najbardziej energetycznych zjawisk we Wszech\u015bwiecie. B\u0142yski wysoko energetycznego promieniowania gamma trwaj\u0105 od poni\u017cej sekundy do kilku minut, zdarzaj\u0105 si\u0119 w\u00a0olbrzymich odleg\u0142o\u015bciach od Ziemi, na kra\u0144cach obserwowalnego Wszech\u015bwiata.<\/p>\n

VLT zaobserwowa\u0142 po\u015bwiat\u0119 najodleglejszego znanego b\u0142ysku gamma. Zmierzone przesuni\u0119cie ku czerwieni z\u00a0= 8,2 oznacza, \u017ce \u015bwiat\u0142o z\u00a0tego odleg\u0142ego \u017ar\u00f3d\u0142a, zanim dotar\u0142o do nas, podr\u00f3\u017cowa\u0142o ponad 13 miliard\u00f3w lat. B\u0142ysk powsta\u0142, gdy Wszech\u015bwiat mia\u0142 mniej ni\u017c 600 milion\u00f3w lat, czyli mniej ni\u017c 5 proc. swojego obecnego wieku. Jak oszacowano, musia\u0142 uwolni\u0107 w\u00a0ci\u0105gu kilku sekund 300 razy wi\u0119cej energii ni\u017c nasze S\u0142o\u0144ce w\u00a0ci\u0105gu ca\u0142ego swojego \u017cycia, czyli przez ponad 10 miliard\u00f3w lat.\u00a0<\/p>\n

Badacze od d\u0142ugiego czasu pr\u00f3buj\u0105 odkry\u0107 natur\u0119 tych eksplozji. Obserwacje pokazuj\u0105, \u017ce b\u0142yski gamma wyst\u0119puj\u0105 w\u00a0dw\u00f3ch typach: kr\u00f3tkotrwa\u0142e, kr\u00f3tsze ni\u017c kilka sekund oraz d\u0142ugotrwa\u0142e. Podejrzewano, \u017c\u0119 wywo\u0142uj\u0105 je dwa r\u00f3\u017cne rodzaje kosmicznych zdarze\u0144. Obserwacje z\u00a0pomoc\u0105 aparatury ESO wskazuj\u0105, \u017ce kr\u00f3tkotrwa\u0142a b\u0142yski powstaj\u0105 w\u00a0wyniku gwa\u0142townych zderze\u0144 czarnych dziur i\u00a0gwiazd neutronowych, d\u0142ugotrwa\u0142e za\u015b s\u0105 wynikiem wybuch\u00f3w masywnych gwiazd znanych jako hipernowe.\u00a0<\/p>\n


\n <\/p>\n


\n
\n \"Ilustracja <\/p>\n

<\/p>\n


\n Ilustracja rozb\u0142ysku gamma GRB
\n \/Credit: ESO\/A. Roquette \/Materia\u0142y prasowe \n <\/p>\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Europejskie Obserwatorim Po\u0142udniowe (ESO) zarz\u0105dza jednymi z najwi\u0119kszych i najbardziej zaawansowanych o\u015brodk\u00f3w obserwacyjnych na \u015bwiecie w trzech miejscach…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":165879,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[120,118,119,42,38,40,39,41,116,114,115,121,117],"class_list":{"0":"post-165878","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-nauka-i-technika","8":"tag-nauka","9":"tag-nauka-i-technika","10":"tag-naukatechnika","11":"tag-pl","12":"tag-poland","13":"tag-polish","14":"tag-polska","15":"tag-polski","16":"tag-science","17":"tag-science-and-technology","18":"tag-sciencetechnology","19":"tag-technika","20":"tag-technology"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/115765500390094811","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/165878","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=165878"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/165878\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/165879"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=165878"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=165878"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=165878"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}