![\"\"](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/Christmas_Truce_-_Mesen.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Prawa autorskie: CC0 1.0CC0 1.0<\/p>\n
Prawa autorskie: CC0 1.0CC0 1.0<\/p>\n
Zaloguj si\u0119, aby zapisa\u0107 na p\u00f3\u017aniej<\/p>\n
24 grudnia 2025<\/p>\n
Google News<\/a>Udost\u0119pnij na FacebookuUdost\u0119pnij na TwitterzeUdost\u0119pnij w mailu<\/p>\n Kreml og\u0142asza \u015bwi\u0105teczne rozejmy, by je \u0142ama\u0107. To bro\u0144 psychologiczna i dyplomatyczna. Dlaczego \u2013 w przeciwie\u0144stwie do s\u0142ynnego zawieszenia broni z 1914 roku \u2013 dzi\u015b \u017co\u0142nierze nie wyjd\u0105 z okop\u00f3w? <\/p>\n Google News<\/a>Udost\u0119pnij na FacebookuUdost\u0119pnij na TwitterzeUdost\u0119pnij w mailu<\/p>\n W wojnie wywo\u0142anej przez Rosj\u0119 na Ukrainie propozycje \u015bwi\u0105tecznych rozejm\u00f3w s\u0105 narz\u0119dziem propagandy agresora. Od 2022 roku Kreml og\u0142asza\u0142 kilkukrotnie takie przerwy w walkach i \u0142ama\u0142 ich postanowienia. Przyk\u0142adowo, w styczniu 2023 roku Putin zapowiedzia\u0142 trzydziestosze\u015bciogodzinny rozejm na prawos\u0142awne Bo\u017ce Narodzenie, tj. od Wigilii 6 stycznia. Motywowa\u0142 to apelem moskiewskiego patriarchy Kiry\u0142a \u2013 tego od sk\u0142adanego krzy\u017ca na mitrze i luksusowych samochod\u00f3w \u2013 aby umo\u017cliwi\u0107 wiernym udzia\u0142 w nabo\u017ce\u0144stwach. Ukraina uzna\u0142a to za \u201ecyniczn\u0105 pu\u0142apk\u0119 i element propagandy\u201d. Walki nie usta\u0142y i w \u015bwi\u0119ta Rosja ostrzela\u0142a Bachmut. <\/p>\n Rok p\u00f3\u017aniej w rol\u0119 mediatora wcieli\u0142 si\u0119 Orb\u00e1n i po rozmowie z Putinem 11 grudnia ujawni\u0142, \u017ce ten proponuje na \u015bwi\u0119ta rozejm i wymian\u0119 je\u0144c\u00f3w. Rzecznik Kremla, Dmitrij Pieskow potwierdzi\u0142: \u201eOrb\u00e1n podczas rozmowy z Putinem wyst\u0105pi\u0142 z propozycj\u0105 wielkiej wymiany je\u0144c\u00f3w przed Bo\u017cym Narodzeniem oraz og\u0142oszenia \u015bwi\u0105tecznego zawieszenia broni\u201d. Ukraina dowiedzia\u0142a si\u0119 o tym z medi\u00f3w i 13 grudnia Dmytro \u0141ytwyn, doradca Ze\u0142enskiego ds. komunikacji, o\u015bwiadczy\u0142: \u201eW\u0119gry niczego z Ukrain\u0105 nie uzgadnia\u0142y, niczego nie omawia\u0142y i Ukraina W\u0119gier do niczego nie upowa\u017cnia\u0142a\u201d. Tego samego dnia Rosja zaatakowa\u0142a ukrai\u0144sk\u0105 infrastruktur\u0119 energetyczn\u0105, co \u0141ytwyn nazwa\u0142 wykorzystaniem \u201ePR-u Orb\u00e1na do maskowania agresji\u201d. <\/p>\n W 2025 roku sytuacja si\u0119 powtarza, cho\u0107 tym razem mediatorem zatwierdzonym przez Ukrain\u0119 s\u0105 Niemcy. Kij\u00f3w i Berlin zaproponowa\u0142y rozejm, ale Kreml uzale\u017cni\u0142 go od \u201epe\u0142nego porozumienia pokojowego\u201d, co w praktyce oznacza kapitulacj\u0119 Kijowa. Niemiecki kanclerz Friedrich Merz w o\u015bwiadczeniu z 19 grudnia skrytykowa\u0142 odrzucenie oferty jako \u201eokrutne i cyniczne\u201d. Walki trwaj\u0105 zatem, a Bo\u017ce Narodzenie, kt\u00f3re na Ukrainie oficjalnie \u015bwi\u0119tuje si\u0119 od 24 (Wigilia) do 26 grudnia, ju\u017c za kilkadziesi\u0105t godzin. <\/p>\n Jednocze\u015bnie trudno oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce \u015bwi\u0119ta dla Rosji staj\u0105 si\u0119 pretekstem do eskalacji.<\/p><\/blockquote>\n Moskwa na polu bitwy niewiele mo\u017ce osi\u0105gn\u0105\u0107, ale atakuj\u0105c w Bo\u017ce Narodzenie, wywo\u0142a efekt psychologiczny. Rozejmu u\u017cywa te\u017c w przepychankach dyplomatycznych. Historia pokazuje jednak, \u017ce nawet w piekle wojny zdarza\u0142y si\u0119 chwile, gdy \u017co\u0142nierze z przeciwnych stron okop\u00f3w przypominali sobie o wsp\u00f3lnym \u015bwi\u0119cie.<\/p>\n Wydarzenia te rozegra\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w sektorach brytyjsko-niemieckich, wzd\u0142u\u017c linii okop\u00f3w w Belgii i p\u00f3\u0142nocnej Francji, w pobli\u017cu miejscowo\u015bci Ypres, Armenti\u00e8res, Frelinghien, Fromelles, La Bass\u00e9e, Neuve Chapelle, Laventie, Fleurbaix, Chapigny i Saint-Yvon. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 24 grudnia 1914 roku, kiedy niemieccy \u017co\u0142nierze, w wi\u0119kszo\u015bci z saskich i bawarskich pu\u0142k\u00f3w, zacz\u0119li dekorowa\u0107 okopy ma\u0142ymi choinkami, kt\u00f3re otrzymali w paczkach od rodzin lub z tzw. cesarskich dostaw, przekazywanych w imieniu Wilhelma II Hohenzollerna. Drzewka, ozdobione \u015bwiecami i lampionami, stawiano na skraju okop\u00f3w i by\u0142y widoczne z odleg\u0142o\u015bci kilkuset metr\u00f3w. <\/p>\n P\u00f3\u017aniej Niemcy zacz\u0119li \u015bpiewa\u0107 kol\u0119dy, w tym \u201eStille Nacht\u201d (\u201eCicha noc\u201d). Brytyjczycy pocz\u0105tkowo my\u015bleli, \u017ce to podst\u0119p, ale wkr\u00f3tce odpowiedzieli w\u0142asnymi pie\u015bniami, takimi jak \u201eO come all ye faithful\u201d czy \u201eSilent night\u201d. Krzyki \u201eMerry Christmas!\u201d i \u201eFrohe Weihnachten!\u201d rozbrzmiewa\u0142y po obu stronach. Wtedy Niemcy zacz\u0119li wo\u0142a\u0107: \u201eTommy, come out! No shoot!\u201d (\u201eTommy, wyjd\u017a! Nie strzela\u0107!\u201d). <\/p>\n Pierwsi odwa\u017cni wyszli z okop\u00f3w bez broni, to zach\u0119ci\u0142o innych.<\/p><\/blockquote>\n I tak w nocy z 24 na 25 grudnia mi\u0119dzy okopami, na pasie ziemi niczyjej, szerokim na 50-200 metr\u00f3w, usianym kraterami po pociskach, drutami kolczastymi i cia\u0142ami poleg\u0142ych, dosz\u0142o do spontanicznych spotka\u0144. \u017bo\u0142nierze podawali sobie r\u0119ce, wymieniali u\u015bciski. Niemcy oferowali cygara czy bawarskie piwo w puszkach, podczas gdy Brytyjczycy dzielili si\u0119 papierosami Black Cat, czekolad\u0105, d\u017cemem \u015bliwkowym, wo\u0142owin\u0105 w puszkach (tzw. bully beef), herbatnikami i tytoniem. W jednym z sektor\u00f3w ko\u0142o Laventie Niemiec podarowa\u0142 Brytyjczykowi butelk\u0119 rumu i powiedzia\u0142: \u201eToday friends, tomorrow war\u201d (\u201eDzi\u015b przyjaciele, jutro wojna\u201d).<\/p>\n Pokazywano sobie zdj\u0119cia rodzin i rozmawiano o \u017cyciu cywilnym. Niemcy, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych zdarzali si\u0119 tacy, kt\u00f3rzy znali angielski (wcze\u015bniej pracowali w Anglii jako kelnerzy czy fryzjerzy), wyra\u017cali nadziej\u0119 na szybki koniec wojny: \u201eWe don\u2019t want to fight you, we want to fight the French\u201d (\u201eNie chcemy walczy\u0107 z wami, chcemy walczy\u0107 z Francuzami\u201d). Brytyjczycy r\u00f3wnie\u017c deklarowali, \u017ce nie chc\u0105 walczy\u0107 z Niemcami, a za podsycanie nienawi\u015bci obwiniali pras\u0119. <\/p>\n Rano 25 grudnia rozejm nie tylko by\u0142 kontynuowany, ale i si\u0119 rozszerzy\u0142. <\/p>\n W wielu miejscach usta\u0142 ogie\u0144 artyleryjski, a \u017co\u0142nierze wsp\u00f3lnie chowali zmar\u0142ych, kt\u00f3rzy le\u017celi od tygodni na ziemi niczyjej.<\/p><\/blockquote>\n Odprawiano te\u017c wsp\u00f3lne nabo\u017ce\u0144stwa. W sektorze ko\u0142o belgijskiej osady Ploegsteert (dzi\u015b dzielnica Comines-Warneton), brytyjski kapelan modli\u0142 si\u0119 nad wsp\u00f3lnym grobem, gdzie pochowano ok. 100 cia\u0142. Po pogrzebach m.in. wymieniano si\u0119 guzikami od mundur\u00f3w, Niemcy podziwiali brytyjskie czapki, a Brytyjczycy niemieckie he\u0142my pikielhauby. <\/p>\n W niekt\u00f3rych relacjach pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c wzmianki o meczach pi\u0142karskich. Grano np. puszkami po konserwach, cho\u0107 bodaj w dw\u00f3ch przypadkach u\u017cyto prawdziwej futbol\u00f3wki. Ko\u0142o Fleurbaix gr\u0119 przerwali oficerowie. Mimo to \u201emecze\u201d przesz\u0142y do historii, cho\u0107 w rzeczywisto\u015bci by\u0142y sporadyczne i nieformalne, bez s\u0119dzi\u00f3w czy boisk. <\/p>\n Niemcy cz\u0119sto powtarzali \u201eWojna wkr\u00f3tce si\u0119 sko\u0144czy\u201d, w relacjach Brytyjczyk\u00f3w, jak u sier\u017canta z Royal Welsh Fusiliers, pojawia\u0142o si\u0119 cz\u0119\u015bciej zdziwienie, \u017ce dosz\u0142o do spontanicznego rozejmu: \u201eIt was like a dream\u201d (\u201eTo by\u0142o jak sen\u201d). Zw\u0142aszcza \u017ce niemieccy \u017co\u0142nierze oferowali Brytyjczykom np. strzy\u017cenie w\u0142os\u00f3w czy wsp\u00f3lne palenie fajek. W sektorze Armenti\u00e8res grupa Niemc\u00f3w przynios\u0142a nawet bary\u0142k\u0119 piwa, a Brytyjczycy odwdzi\u0119czyli si\u0119 \u015bwi\u0105tecznym puddingiem. <\/p>\n Oficerowie mieli mieszane uczucia. Niekt\u00f3rzy, jak kapitan brytyjski w sektorze La Bass\u00e9e, uczestniczyli w spotkaniach, inni, obawiaj\u0105c si\u0119 szpiegostwa lub os\u0142abienia morale, pr\u00f3bowali przerwa\u0107 rozejm i grozili \u017co\u0142nierzom karami. Niemieccy oficerowie cz\u0119\u015bciej uczestniczyli w spotkaniach z \u017co\u0142nierzami z przeciwnej strony ni\u017c ich alianccy odpowiednicy, ale ostatecznie dow\u00f3dztwa po obu stronach ju\u017c 25 grudnia pot\u0119pi\u0142y samorzutne rozejmy. Brytyjskie wyda\u0142o rozkaz zakazuj\u0105cy bratania si\u0119 z wrogiem pod gro\u017ab\u0105 s\u0105du wojennego, a niemieckie nakaza\u0142o takie zachowania traktowa\u0107 w przysz\u0142o\u015bci jako zdrad\u0119. <\/p>\n Mimo to w niekt\u00f3rych miejscach rozejm przed\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 do 26 grudnia lub nawet do Nowego Roku. Na przyk\u0142ad w rejonie Chapigny \u017co\u0142nierze postanowili ostrzega\u0107 si\u0119 wzajemnie przed wznowieniem ognia, wo\u0142aj\u0105c: \u201eFive minutes!\u201d (\u201ePi\u0119\u0107 minut!\u201d). W innych sektorach, np. ko\u0142o Saint-Yvon, po rozejmie nast\u0105pi\u0142 gwa\u0142towny ostrza\u0142, by \u201eprzywr\u00f3ci\u0107 dyscyplin\u0119\u201d.<\/p>\n G\u0142\u00f3wn\u0105 i bezpo\u015bredni\u0105 przyczyn\u0105 bo\u017conarodzeniowego rozejmu, z niemiecka zwanego Weihnachtsfrieden a z angielskiego Christmas truce, by\u0142a niemo\u017cno\u015b\u0107 kontynuowania walki. Ulewne deszcze i przenikliwy ch\u0142\u00f3d zamieni\u0142y pola bitewne we Flandrii w rozleg\u0142e bagno. Woda zalewa\u0142a okopy na wysoko\u015b\u0107 kolan, a ziemia stawa\u0142a si\u0119 grz\u0119zawiskiem uniemo\u017cliwiaj\u0105cym jakiekolwiek ataki czy przemieszczanie artylerii. \u017bo\u0142nierze, uwi\u0119zieni w tej pu\u0142apce, nie mogli prowadzi\u0107 ofensyw, co wymusza\u0142o przymusow\u0105 pauz\u0119. <\/p>\n W relacjach cytowanych przez Anthony\u2019ego Richardsa, autora \u201eThe true story of the Christmas truce: British and German eyewitness accounts from the First World War\u201d (\u201ePrawdziwa historia bo\u017conarodzeniowego rozejmu\u201d) wida\u0107, jak ta stagnacja przyczyni\u0142a si\u0119 do nawi\u0105zywania kontakt\u00f3w z przeciwnikiem. Theresa B. Crocker w ksi\u0105\u017cce \u201eThe Christmas truce: myth, memory, and the First World War\u201d (\u201eBo\u017conarodzeniowy rozejm: mit, pami\u0119\u0107 i I wojna \u015bwiatowa\u201d) dodaje, \u017ce deszcz i b\u0142oto nie tylko zatrzyma\u0142y dzia\u0142ania wojenne, ale rozbudzi\u0142y ciekawo\u015b\u0107 \u017co\u0142nierzy. Znudzeni monotoni\u0105, zaczynali obserwowa\u0107 przeciwnik\u00f3w i z czasem macha\u0107 i pokrzykiwa\u0107 w ich stron\u0119. <\/p>\n Drugim wa\u017cnym powodem by\u0142 brak zakorzenionej wrogo\u015bci mi\u0119dzy \u017co\u0142nierzami. Wojna trwa\u0142a zaledwie cztery miesi\u0105ce, a rekruci po obu stronach nie zd\u0105\u017cyli jeszcze przesi\u0105kn\u0105\u0107 propagand\u0105, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej po obu stronach frontu przedstawia\u0142a wroga jako potwora. W okopach spotykali si\u0119 podobni sobie m\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani. Crocker cytuje list \u017co\u0142nierza brytyjskiego, napisany w okresie rozejmu: \u201eNiemcy to tacy sami ludzie jak my, bez osobistej nienawi\u015bci \u2013 wojna jest spraw\u0105 rz\u0105d\u00f3w\u201d. <\/p>\n Po trzecie \u2013 \u015bwi\u0119ta pot\u0119gowa\u0142y t\u0119sknot\u0119 za domem i to sta\u0142o si\u0119 katalizatorem fraternizacji. Richards cytuje listy, w kt\u00f3rych \u017co\u0142nierze pisz\u0105 o przesy\u0142kach od organizacji charytatywnych czy bliskich. Marc Ferro w \u201eMeetings in no man\u2019s land: Christmas 1914 and fraternisation in the Great War\u201d (\u201eSpotkania na ziemi niczyjej: Bo\u017ce Narodzenie 1914 i fraternizacja podczas Wielkiej Wojny\u201d) przywo\u0142uje s\u0142owa niemieckiego \u017co\u0142nierza: \u201ePaczki od rodziny przypomnia\u0142y o domu, co sprawi\u0142o, \u017ce chcieli\u015bmy podzieli\u0107 si\u0119 z Anglikami\u201d. <\/p>\n Na samym pocz\u0105tku ni\u017csi rang\u0105 oficerowie, zamiast t\u0142umi\u0107 przejawy fraternizacji, cz\u0119sto je tolerowali i widzieli w nich wsparcie dla morale wyczerpanych wojsk. Richards przywo\u0142uje wspomnienia porucznika Fishera-Rowe\u2019a, kt\u00f3ry akceptowa\u0142 rozwijaj\u0105cy si\u0119 oddolnie rozejm, bo dawa\u0142 \u201eodpoczynek od kul\u201d i \u201ewzmacnia\u0142 ducha\u201d w warunkach, w kt\u00f3rych z powodu zm\u0119czenia mog\u0142y pojawi\u0107 si\u0119 przypadki dezercji i buntu. Crocker twierdzi za\u015b, \u017ce pozwoli\u0142o to potraktowa\u0107 wojn\u0119 jak swoist\u0105 gr\u0119 z przerwami, co z kolei pozwala\u0142o na wprowadzenie element\u00f3w humanitaryzmu bez ryzyka chaosu czy anarchizacji. I nawet gdy wy\u017csi rang\u0105 oficerowi szybko pot\u0119pili rozejm, na poziomie lokalnym by\u0142 on rozwi\u0105zaniem praktycznym \u2013 oficerowie sami negocjowali podstawowe warunki, np. ustalono zakaz wchodzenia do wrogich okop\u00f3w. <\/p>\n W sektorach francusko-niemieckich, jak relacjonuje Ferro, takie gesty by\u0142y rzadsze z powodu urazy, jak\u0105 \u017cywili Francuzi do Niemc\u00f3w, po dokonanej przez nich w 1871 roku aneksji Alzacji i Lotaryngii. Ale i tam zdarza\u0142y si\u0119 spontaniczne akty pojednawcze. Ferro cytuje francuskiego \u017co\u0142nierza: \u201eWsp\u00f3lne cierpienie w zimnie sprawi\u0142o, \u017ce wymienili\u015bmy [z Niemcami] wino, by przetrwa\u0107\u201d. Niemniej wszystkie te epizody, zar\u00f3wno na odcinkach niemiecko-brytyjskich, jak i niemiecko-francuskich, sko\u0144czy\u0142y si\u0119 powrotem do walk.<\/p>\n Wsp\u00f3\u0142czesna pami\u0119\u0107 o bo\u017conarodzeniowym rozejmie z 1914 roku cz\u0119sto sprowadza si\u0119 do narracji o buncie \u017co\u0142nierzy przeciw bezsensownej wojnie. Oto zwykli rekruci odrzucaj\u0105 rozkazy elit i brataj\u0105 si\u0119 z przeciwnikiem, w kt\u00f3rym nie widz\u0105 wroga. Ta wizja rozpowszechnia\u0142a si\u0119 w popkulturze od lat 60. XX wieku, kiedy antywojenny sentyment doszed\u0142 do g\u0142osu m.in. jako odpowied\u017a na wojn\u0119 w Wietnamie. I przedstawia ona rozejm jako akt rewolucyjny \u2013 manifestacj\u0119 gniewu wobec oszustwa, jakim by\u0142a Wielka Wojna. Jednak analiza \u017ar\u00f3de\u0142 z epoki, takich jak listy \u017co\u0142nierzy i dzienniki wojenne, pokazuje co\u015b innego. <\/p>\n Crocker w swojej ksi\u0105\u017cce argumentuje, \u017ce mit Weihnachtsfrieden ewoluowa\u0142 przez dekady, a sam rozejm nie by\u0142 wyrazem buntu wobec prze\u0142o\u017conych. \u017baden \u017co\u0142nierz nie zosta\u0142 te\u017c ukarany za udzia\u0142 w nim. Autorka cytuje list jednego z brytyjskich podpu\u0142kownik\u00f3w do \u017cony: \u201eNiemcy m\u00f3wi\u0105, \u017ce chc\u0105, by rozejm trwa\u0142 do Nowego Roku, i ja na pewno nie mam nic przeciw. Odpoczynek od kul b\u0119dzie wyra\u017an\u0105 zmian\u0105\u201d. I tak te\u017c interpretowano to wydarzenie w latach 20 i 30. XX wieku, pisz\u0105c o nim, jak o fenomenie humanitarnym, a nie pacyfistycznym. <\/p>\n Dopiero po 1945 roku, gdy Wielka Wojna sta\u0142a si\u0119 symbolem bezsensu, wydarzenie to zyska\u0142o aur\u0119 oporu. Znalaz\u0142o to odzwierciedlenie m.in. w filmie Richarda Attenborough, \u201eOch! Co za urocza wojenka\u201d (\u201eOh! What a lovely war\u201d) z 1969 roku. Wojna jest tam przedstawiona jako tragifarsa, w kt\u00f3rej niekompetentne, klasowe zorientowane dow\u00f3dztwo rzuca miliony zwyk\u0142ych \u017co\u0142nierzy na pewn\u0105 \u015bmier\u0107 w bezsensownych bitwach. Ta antywojenna narracja, nasycona humorem i ironi\u0105, czyni Wielk\u0105 Wojn\u0119 symbolem k\u0142amstwa, gdzie ofiary s\u0105 oszukiwane, a zwyci\u0119zc\u00f3w nie ma. <\/p>\n Kolejnym przyk\u0142adem jest piosenka \u201ePipes of Peace\u201d Paula McCartneya z 1983 roku. Na teledysku \u017co\u0142nierze obu stron spotykaj\u0105 si\u0119 na ziemi niczyjej, ale szybko zostaj\u0105 zmuszeni do powrotu do okop\u00f3w, bo rozpoczyna si\u0119 ostrza\u0142 artyleryjski. Crocker pokazuje, \u017ce jest to zniekszta\u0142cenie fakt\u00f3w i \u017co\u0142nierze wr\u00f3cili do walki dobrowolnie, bowiem postrzegali rozejm jako przerw\u0119, nie za\u015b rewolucj\u0119. <\/p>\n Ta mitologizacja maskuje rzeczywiste czynniki, o kt\u00f3rych wspomnieli\u015bmy wy\u017cej. Z drugiej strony krytyka samego mitu ujawnia jego propagandowy podstawy. Romantyczna wersja rozejmu pos\u0142u\u017cy\u0142a do budowy narracji, w kt\u00f3rych pomijano poparcie samych \u017co\u0142nierzy dla wojny. I takie mityczne zniekszta\u0142cenie s\u0142u\u017cy\u0142o powojennym elitom po 1918 r., by odwraca\u0107 uwag\u0119 opinii spo\u0142ecznej od systemowych przyczyn wojen \u2013 imperializmu i nacjonalizmu, powi\u0105zanych te\u017c z celami w\u0142a\u015bcicieli fabryk uzbrojenia. <\/p>\n Pacyfistyczna wizja, propagowana m.in. w utworze McCartney\u2019a, nie oddaje wi\u0119c prawdziwego pod\u0142o\u017ca samego konfliktu. Wielka Wojna wybuch\u0142a nie przez przypadek. By\u0142a efektem, m.in. zdaniem Henry\u2019ego Kissingera, p\u0119kni\u0119\u0107 i napi\u0119\u0107 w budowanym przez dekady systemie, okre\u015blanym mianem koncertu mocarstw i opartym o rywalizacj\u0119 pa\u0144stw o kolonie, wy\u015bcig zbroje\u0144 i zawierane sojusze, kt\u00f3re to zamieni\u0142y lokalny kryzys w globaln\u0105 katastrof\u0119. Elity polityczne, wojskowe i przemys\u0142owe widzia\u0142y w wojnie szans\u0119 na utrwalenie w\u0142adzy i gigantyczne zyski. Nawet cz\u0119\u015b\u0107 kleru legitymizowa\u0142a konflikt. Tymczasem zindoktrynowane nacjonalizmem masy sz\u0142y na front z entuzjazmem. <\/p>\n Mit rozejmu jako \u201ebuntu\u201d odwraca wzrok od tego, \u017ce \u017co\u0142nierze w 1914 roku nie kwestionowali systemu.<\/p><\/blockquote>\n Nicol\u00e1s J. B. Wiedemann \u2013 badacz koncepcji zarz\u0105dzania \u2013 w artykule \u201eRethinking resistance as an act of Iimprovisation: lessons from the 1914 Christmas truce\u201d (\u201ePonowne przemy\u015blenie oporu jako aktu improwizacji: lekcje z bo\u017conarodzeniowego rozejmu z 1914 roku\u201d) r\u00f3wnie\u017c proponuje odej\u015bcie od romantycznej narracji, ale inaczej ni\u017c w przywo\u0142anej wy\u017cej koncepcji, nie analizuje samego wydarzenia z perspektywy szerszego kontekstu politycznego. W jego uj\u0119ciu rozejm nie by\u0142 ani zaplanowanym buntem, ani czysto humanitarnym gestem, lecz procesem w ramach powsta\u0142ych w okopach mikrospo\u0142ecze\u0144stw. Wy\u0142oni\u0142 si\u0119 z sekwencji drobnych, wzajemnie potwierdzanych dzia\u0142a\u0144. Jak podkre\u015bla, \u201edane empiryczne pokazuj\u0105, \u017ce fundamentalne znaczenie dla tego procesu mia\u0142o wzajemne i naprzemienne potwierdzanie dzia\u0142a\u0144\u201d. Ka\u017cdy kolejny gest nie tyle wyra\u017ca\u0142 uprzedni\u0105 intencj\u0119, ile j\u0105 wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142, przesuwaj\u0105c granice tego, co by\u0142o w danym momencie mo\u017cliwe. <\/p>\n Rozejm funkcjonowa\u0142 niczym improwizacja w jazzie: reakcja na sygna\u0142y otoczenia, a nie realizacja z g\u00f3ry ustalonego scenariusza. Wiedemann podkre\u015bla przy tym apolityczno\u015b\u0107 tej improwizacji, co jego zdaniem bywa pomijane w literaturze. Rozejm polega\u0142 wi\u0119c na chwilowym zawieszeniu logiki wojny jako systemu organizacyjnego oraz na pokazaniu, \u017ce regu\u0142y mo\u017cna od czasu do czasu zgina\u0107 czy wr\u0119cz ignorowa\u0107. <\/p>\n Wiedemann pokazuje jednocze\u015bnie, \u017ce takie improwizowane formy s\u0105 z natury efemeryczne: bywaj\u0105 szybko identyfikowane jako zagro\u017cenie i neutralizowane przez instytucjonalne mechanizmy kontroli. Mimo to ich pojawienie si\u0119 podwa\u017ca tez\u0119 o ca\u0142kowitej determinacji aktor\u00f3w przez system. T\u0119 interpretacj\u0119 mo\u017cna powi\u0105za\u0107 z koncepcj\u0105 karnawalizacji Michai\u0142a Bachtina, czyli chwilowym zawieszeniem norm i hierarchii w czasie \u015bwi\u0105t. <\/p>\n W tym sensie bo\u017conarodzeniowy rozejm dzia\u0142a\u0142 jak karnawa\u0142: dawa\u0142 spo\u0142eczne przyzwolenie na odst\u0119pstwo od regu\u0142, \u017cart i odwr\u00f3cenie r\u00f3l, co na kr\u00f3tko zmienia\u0142o relacje mi\u0119dzy \u017co\u0142nierzami.<\/p><\/blockquote>\n W\u0142a\u015bnie ta tymczasowa wolno\u015b\u0107 okaza\u0142a si\u0119 dla instytucji wojennych niebezpieczna, dlatego zosta\u0142a szybko ograniczona i st\u0142umiona. <\/p>\n Czy \u015bwi\u0105teczny rozejm m\u00f3g\u0142by powt\u00f3rzy\u0107 si\u0119 w Ukrainie? Komu przyni\u00f3s\u0142by wytchnienie? Opr\u00f3cz \u017co\u0142nierzy na pierwszej linii niew\u0105tpliwie ucieszy\u0142by pacyfist\u00f3w marz\u0105cych o pokoju bez rozlicze\u0144, a tak\u017ce zwolennik\u00f3w symetryzmu, dla kt\u00f3rych centrum opresji i propagandy znajduje si\u0119 nie tylko w Moskwie, lecz tak\u017ce w Kijowie. <\/p>\n Jednak, \u017ceby odpowiedzie\u0107 na to pytanie, warto najpierw sprawdzi\u0107, czy co\u015b podobnego wydarzy\u0142o si\u0119 podczas I wojny \u015bwiatowej na innych frontach. Z literatury przedmiotu wynika, \u017ce nie. Nic analogicznego do Weihnachtsfrieden nie odnotowano na froncie wschodnim. Jak pokazuje Anthony Richards, bo\u017conarodzeniowy rozejm z 1914 roku by\u0142 zjawiskiem ograniczonym niemal wy\u0142\u0105cznie do brytyjsko-niemieckich sektor\u00f3w we Flandrii. <\/p>\n Na Wschodzie, gdzie Rosjanie walczyli z Niemcami i Austriakami, fraternizacja mia\u0142a charakter sporadyczny: pojawia\u0142y si\u0119 pojedyncze wymiany \u017cywno\u015bci czy kr\u00f3tkie rozmowy, ale nie dochodzi\u0142o do masowych spotka\u0144 ani \u015bwi\u0105tecznych zawiesze\u0144 broni. <\/p>\n R\u00f3wnie\u017c z czasu rewolucji bolszewickiej i wojny domowej w Rosji nie zachowa\u0142y si\u0119 wiarygodne wzmianki o bo\u017conarodzeniowych rozejmach. Konflikty lat 1917-1921 na obszarze by\u0142ego Imperium Rosyjskiego toczy\u0142y si\u0119 w warunkach chaosu politycznego, zmieniaj\u0105cych si\u0119 centr\u00f3w w\u0142adzy i niestabilnych linii frontu. Brytyjski historyk Edward Hallett Carr w \u201eThe Bolshevik Revolution 1917-1923\u201d opisuje co prawda lokalne zawieszenia dzia\u0142a\u0144 zbrojnych (np. dotycz\u0105ce walk z Imperium Osma\u0144skim w grudniu 1917 roku), lecz mia\u0142y one charakter czysto pragmatyczny: s\u0142u\u017cy\u0142y wycofaniu wojsk lub przegrupowaniu si\u0142, a nie fraternizacji czy wsp\u00f3lnemu \u015bwi\u0119towaniu. <\/p>\n R\u00f3wnie\u017c na terenach dzisiejszej Ukrainy pauzy w walkach mi\u0119dzy bolszewikami, bia\u0142ymi oraz formacjami ukrai\u0144skimi \u2013 przede wszystkim si\u0142ami Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej i Zachodnioukrai\u0144skiej Republiki Ludowej \u2013 wynika\u0142y z wyczerpania, epidemii tyfusu, braku amunicji i kalkulacji strategicznych. Nie by\u0142y motywowane wsp\u00f3lnymi warto\u015bciami i nie prowadzi\u0142y do bratania si\u0119 \u017co\u0142nierzy. <\/p>\n Na tym tle obecna wojna wywo\u0142ana przez Rosj\u0119 w Ukrainie tylko pozornie przypomina sytuacj\u0119 z 1914 roku. Dzi\u015b fronty rzeczywi\u015bcie stoj\u0105 w martwym punkcie, a rosyjskie post\u0119py mierzone s\u0105 nie w kilometrach, lecz w metrach. Na niekt\u00f3rych odcinkach wojska Kremla posuwaj\u0105 si\u0119 \u015brednio o ok. 50 metr\u00f3w dziennie, czyli wolniej ni\u017c podczas klasycznych ofensyw I wojny \u015bwiatowej. <\/p>\n Dla por\u00f3wnania, nad Somm\u0105 w 1916 roku armie brytyjska i francuska, mimo ogromnych strat, przesuwa\u0142y lini\u0119 frontu \u015brednio o ok. 80 metr\u00f3w dziennie. I tak jak 111 lat temu \u017co\u0142nierze brodz\u0105 w b\u0142ocie, w tym przypadku ukrai\u0144skiego czarnoziemu, kt\u00f3ry \u2013 jak pisa\u0142 Napoleon po kampanii 1812 roku \u2013 dzia\u0142a jak \u201epi\u0105ty \u017cywio\u0142\u201d, parali\u017cuje manewry i zamienia pola w grz\u0119zawiska. Ale na tym analogie si\u0119 ko\u0144cz\u0105. <\/p>\n Decyduj\u0105ca r\u00f3\u017cnica ma charakter strukturalny. W 1914 roku wojna by\u0142a kr\u00f3tka, s\u0142abo zideologizowana i prowadzona przez armie, kt\u00f3rych \u017co\u0142nierze nie mieli jeszcze osobistych powod\u00f3w, by nienawidzi\u0107 przeciwnika. Dzisiejsza wojna w Ukrainie trwa czwarty rok i ma jednoznacznie asymetryczny charakter: agresor-ofiara. Masakry w Buczy, Irpieniu czy Mariupolu sprawi\u0142y, \u017ce dla strony ukrai\u0144skiej konflikt nie jest ju\u017c starciem armii, lecz walk\u0105 o przetrwanie wsp\u00f3lnoty. R\u00f3wnocze\u015bnie rosyjska propaganda, oparta na narracji \u201edenazyfikacji\u201d, systematycznie odcz\u0142owiecza przeciwnika i traktuje wszelkie przejawy empatii jako zdrad\u0119. <\/p>\n Do tego dochodzi technologia. Jak pisze w raporcie \u201eLessons from the Ukraine conflict\u201d (2025) Matthew Slusher z Centrum Studi\u00f3w Strategicznych i Mi\u0119dzynarodowych w Waszyngtonie, drony i rozpoznanie satelitarne tworz\u0105 \u201eniezmru\u017cone oko\u201d wsp\u00f3\u0142czesnego pola walki. Ka\u017cdy ruch jest obserwowany, rejestrowany i analizowany w czasie rzeczywistym. W takich warunkach oddolna improwizacja \u2013 kluczowa dla rozejmu z 1914 roku \u2013 staje si\u0119 praktycznie niemo\u017cliwa. Spontaniczne zawieszenie broni by\u0142oby natychmiast widoczne i natychmiast interpretowane w kategoriach wojskowych lub propagandowych. <\/p>\n Aby bo\u017conarodzeniowy rozejm m\u00f3g\u0142 si\u0119 dzi\u015b powt\u00f3rzy\u0107, musia\u0142yby znikn\u0105\u0107 warunki, kt\u00f3re t\u0119 wojn\u0119 podtrzymuj\u0105: trwa\u0142a indoktrynacja, pe\u0142na kontrola informacyjna i bezkarno\u015b\u0107 agresora.<\/p><\/blockquote>\n Oznacza\u0142oby to albo g\u0142\u0119boki kryzys wewn\u0119trzny w Rosji, albo realne wymuszenie przerwania dzia\u0142a\u0144 przez aktor\u00f3w zewn\u0119trznych. \u017baden z tych warunk\u00f3w obecnie nie zachodzi. <\/p>\n Dlatego \u015bwi\u0105teczny rozejm w Ukrainie nie jest dzi\u015b niewykorzystan\u0105 szans\u0105, lecz projekcj\u0105 pami\u0119ci o wojnie, kt\u00f3rej ju\u017c nie ma. <\/p>\n Na zdj\u0119ciu: Pomnik upami\u0119tniaj\u0105cy rozejm bo\u017conarodzeniowy w Mesen w Belgii, fot. w domenie publicznej<\/p>\n ; Po\u0142owa duetu pisarskiego, akronim MAGowie. Ich inspiracj\u0105 jest Wsch\u00f3d, kt\u00f3ry jak \u015aredniowiecze Fernanda Braudela wci\u0105\u017c pisze. Publikuj\u0105 m.in. w \u201eGazecie Wyborczej\u201d, \u201ePolityce\u201d, \u201eNewsweeku\u201d, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 z kwartalnikiem literacko-artystycznym \u201eAkcent\u201d. Autorzy ksi\u0105\u017cek m.in. \u201eNaukowcy spod czerwonej gwiazdy”, \u201eGra\u017cdanin N.N}. i \u201eIn\u017cynierowie Niepodleg\u0142ej”, a tak\u017ce \u201eNaznaczeni przez rewolucj\u0119 bolszewik\u00f3w” (pod red. Piotra Nehringa). Prywatnie ma\u0142\u017ce\u0144stwo i rodzice czw\u00f3rki dzieci, mieszkaj\u0105 w Warszawie.<\/p>\n Po\u0142owa duetu pisarskiego, akronim MAGowie. Ich inspiracj\u0105 jest Wsch\u00f3d, kt\u00f3ry jak \u015aredniowiecze Fernanda Braudela wci\u0105\u017c pisze. Publikuj\u0105 m.in. w \u201eGazecie Wyborczej\u201d, \u201ePolityce\u201d, \u201eNewsweeku\u201d, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 z kwartalnikiem literacko-artystycznym \u201eAkcent\u201d. Autorzy ksi\u0105\u017cek m.in. \u201eNaukowcy spod czerwonej gwiazdy”, \u201eGra\u017cdanin N.N}. i \u201eIn\u017cynierowie Niepodleg\u0142ej”, a tak\u017ce \u201eNaznaczeni przez rewolucj\u0119 bolszewik\u00f3w” (pod red. Piotra Nehringa). Prywatnie ma\u0142\u017ce\u0144stwo i rodzice czw\u00f3rki dzieci, mieszkaj\u0105 w Warszawie.<\/p>\n Po\u0142owa duetu pisarskiego, akronim MAGowie. Ich inspiracj\u0105 jest Wsch\u00f3d, kt\u00f3ry jak \u015aredniowiecze Fernanda Braudela wci\u0105\u017c pisze. Publikuj\u0105 m.in. w \u201eGazecie Wyborczej\u201d, \u201ePolityce\u201d, \u201eNewsweeku\u201d, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 z kwartalnikiem literacko-artystycznym \u201eAkcent\u201d. Autorzy ksi\u0105\u017cek m.in. \u201eNaukowcy spod czerwonej gwiazdy”, \u201eGra\u017cdanin N.N}. i \u201eIn\u017cynierowie Niepodleg\u0142ej”, a tak\u017ce \u201eNaznaczeni przez rewolucj\u0119 bolszewik\u00f3w” (pod red. Piotra Nehringa). Prywatnie ma\u0142\u017ce\u0144stwo i rodzice czw\u00f3rki dzieci, mieszkaj\u0105 w Warszawie.<\/p>\n Po\u0142owa duetu pisarskiego, akronim MAGowie. Ich inspiracj\u0105 jest Wsch\u00f3d, kt\u00f3ry jak \u015aredniowiecze Fernanda Braudela wci\u0105\u017c pisze. Publikuj\u0105 m.in. w \u201eGazecie Wyborczej\u201d, \u201ePolityce\u201d, \u201eNewsweeku\u201d, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 z kwartalnikiem literacko-artystycznym \u201eAkcent\u201d. Autorzy ksi\u0105\u017cek m.in. \u201eNaukowcy spod czerwonej gwiazdy”, \u201eGra\u017cdanin N.N}. i \u201eIn\u017cynierowie Niepodleg\u0142ej”, a tak\u017ce \u201eNaznaczeni przez rewolucj\u0119 bolszewik\u00f3w” (pod red. Piotra Nehringa). Prywatnie ma\u0142\u017ce\u0144stwo i rodzice czw\u00f3rki dzieci, mieszkaj\u0105 w Warszawie.<\/p>\n Copyright \u00a9 2016 – 2025. Made with love by OKO.press team. All Rights Reserved.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Prawa autorskie: CC0 1.0CC0 1.0 Prawa autorskie: CC0 1.0CC0 1.0 Zaloguj si\u0119, aby zapisa\u0107 na p\u00f3\u017aniej 24 grudnia…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":168853,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[32,33,36,37,27,34,35,28,31,25,42,38,40,39,41,29,30,26],"class_list":{"0":"post-168852","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-naglowki","8":"tag-breaking-news","9":"tag-breakingnews","10":"tag-featured-news","11":"tag-featurednews","12":"tag-headlines","13":"tag-latest-news","14":"tag-latestnews","15":"tag-naglowki","16":"tag-najwazniejsze-artykuly","17":"tag-news","18":"tag-pl","19":"tag-poland","20":"tag-polish","21":"tag-polska","22":"tag-polski","23":"tag-top-stories","24":"tag-topstories","25":"tag-wiadomosci"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/115774952962158946","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/168852","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=168852"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/168852\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/168853"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=168852"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=168852"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=168852"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}The Illustrated London News, 9 stycznia 1915 <\/p>\n
\u017bo\u0142nierze brytyjscy z pu\u0142ku Huzar\u00f3w Northumberlandzkich oraz \u017co\u0142nierze niemieccy i personel medyczny spotykaj\u0105 si\u0119 na ziemi niczyjej podczas rozejmu bo\u017conarodzeniowego, 25 grudnia 1914 r. Domena publiczna <\/p>\n
<\/a>Marta Panas-Goworska <\/a><\/p>\n
<\/a>Andrzej Goworski <\/a><\/p>\n