![\"\"](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/DSC_6338.jpeg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Prawa autorskie: Fot. Viacheslav Ratynskyi\/The Kyiv IndependentFot. Viacheslav Raty…<\/p>\n
Prawa autorskie: Fot. Viacheslav Ratynskyi\/The Kyiv IndependentFot. Viacheslav Raty…<\/p>\n
Zaloguj si\u0119, aby zapisa\u0107 na p\u00f3\u017aniej<\/p>\n
26 grudnia 2025<\/p>\n
Google News<\/a>Udost\u0119pnij na FacebookuUdost\u0119pnij na TwitterzeUdost\u0119pnij w mailu<\/p>\n \u201eKiedy wiosn\u0105 odbywa\u0142y si\u0119 kolejne ta\u0144ce Trumpa i Putina, by\u0142em w Pokrowsku i pyta\u0142em \u017co\u0142nierzy, co o tym s\u0105dz\u0105. Nie rozumieli, o co mi chodzi. Nie czytali wiadomo\u015bci. Maj\u0105 si\u0119 czym zaj\u0105\u0107. Od tamtego czasu stanowisko Trumpa zmieni\u0142o si\u0119 jakie\u015b 25 razy\u201d \u2013 m\u00f3wi ukrai\u0144ski pisarz Myros\u0142aw \u0141ajuk
Google News<\/a>Udost\u0119pnij na FacebookuUdost\u0119pnij na TwitterzeUdost\u0119pnij w mailu<\/p>\n \u201eEros i Tanatos, mi\u0142o\u015b\u0107 i \u015bmier\u0107. Niewiele jest miejsc, gdzie jest tyle mi\u0142o\u015bci, jak na wojnie. Ci ludzie poszli walczy\u0107, bo kochali swoj\u0105 ziemi\u0119 i swoje rodziny. Teraz ci\u0105gle albo odczuwaj\u0105 wsparcie bliskich, albo s\u0105 w jakim\u015b koszmarze braku tej mi\u0142o\u015bci. \u015amier\u0107 nie wymaga wyja\u015bnienia. <\/p>\n My\u015blimy o wojnie rosyjsko-ukrai\u0144skiej w kategoriach wcze\u015bniejszych konflikt\u00f3w \u2013 wojny w Wietnamie, czy w Afganistanie. Robimy analogie do wojen XX wieku, ale by\u0142y wojny, kt\u00f3re trwa\u0142y nawet 30 lat. Dlaczego jeste\u015bmy tak pe\u0142ni nadziei? <\/p>\n W \u00bbBachmucie\u00ab na ko\u0144cu jest cytat z filmu Fran\u00e7ois Ozona, \u017ce nadzieja jest trucizn\u0105. Cz\u0119sto przygotowujemy si\u0119 na jedno, a potem dzieje si\u0119 co\u015b zupe\u0142nie innego, nie to, na co liczyli\u015bmy, i karcimy si\u0119 za to. <\/p>\n Jak wiele jest tego g\u0142upiego optymizmu zachodnich polityk\u00f3w i w mediach, \u017ce trzeba podpisa\u0107 cokolwiek, byle tylko ta wojna si\u0119 sko\u0144czy\u0142a. Lepiej sp\u00f3jrzcie, jak walczy Rosja, sp\u00f3jrzcie na prezydentur\u0119 Putina. Jedynym sposobem jego istnienia jest wojna. Przyszed\u0142 z wojn\u0105, prowadzi wojn\u0119, czy\u017c nie jest oczywiste, \u017ce jego re\u017cim nie mo\u017ce istnie\u0107 bez wojny?\u201d \u2013 m\u00f3wi Myros\u0142aw \u0141ajuk, ukrai\u0144ski pisarz, poeta, reporta\u017cysta wojenny i scenarzysta filmowy, z kt\u00f3rym rozmawiamy w Krakowie. <\/p>\n \u0141ajuk jest m.in. autorem zbioru reporta\u017cy i esej\u00f3w pt. \u201eBachmut\u201d wydawnictwa Ukra\u0457ner (2023), za kt\u00f3ry otrzyma\u0142 nagrod\u0119 im. Jurija Szewelowa (2024). Od czerwca 2025 roku \u201eBachmut\u201d jest dost\u0119pny r\u00f3wnie\u017c w j\u0119zyku polskim \u2013 ukaza\u0142 si\u0119 w wydawnictwie Ha!art w przek\u0142adzie Macieja Piotrowskiego.<\/p>\n Krystyna Garbicz, OKO.press: Dzi\u015b w nocy by\u0142 kolejny rosyjski atak na Kij\u00f3w, zgin\u0119\u0142o siedem os\u00f3b. Czy Twoi bliscy nie ucierpieli? <\/p>\n Myros\u0142aw \u0141ajuk: Nie. Ale zupe\u0142nie inaczej odbieram te informacje, kiedy jestem za granic\u0105, ni\u017c kiedy sam jestem pod ostrza\u0142em. Kiedy nie jeste\u015b tam, to martwisz si\u0119 bardziej. <\/p>\n Nie powiedzia\u0142bym, \u017ce na co dzie\u0144 \u015bledz\u0119 wiadomo\u015bci. Przed \u015awi\u0119tem Dzi\u0119kczynienia mia\u0142o by\u0107 podpisane tzw. porozumienie pokojowe. Jeszcze kilka dni temu zagraniczni znajomi przekonywali mnie, \u017ce tak b\u0119dzie. M\u00f3wi\u0142em: Przechodzili\u015bmy przez to ju\u017c 100 razy. I co? To, co mia\u0142o zosta\u0107 podpisane, nadal jest w stanie zawieszenia. <\/p>\n Ci\u0105g\u0142e przebywanie w tych cyklach wiadomo\u015bci nie jest zbyt zdrowe dla psychiki i nie jest w\u0142a\u015bciwe z punktu widzenia ch\u0119ci zrozumienia tego, co si\u0119 dzieje. S\u0105 pewne wydarzenia, kt\u00f3re wydaj\u0105 nam si\u0119 bardzo wa\u017cne, a w rzeczywisto\u015bci w obecnych warunkach s\u0105 zapominane po kilku dniach. <\/p>\n Kiedy wiosn\u0105 odbywa\u0142y si\u0119 kolejne ta\u0144ce Trumpa i Putina, by\u0142em w Pokrowsku i pyta\u0142em \u017co\u0142nierzy, co o tym s\u0105dz\u0105. Nie rozumieli, o co mi chodzi. Nie czytali wiadomo\u015bci. Maj\u0105 czym si\u0119 zaj\u0105\u0107 i maj\u0105 konkretny cel. Powinni jeszcze \u015bledzi\u0107 wiadomo\u015bci? Od tamtego czasu stanowisko Trumpa zmieni\u0142o si\u0119 jakie\u015b 25 razy. <\/p>\n Jak dalece jeste\u015bmy zale\u017cni od wiadomo\u015bci i w jakim stopniu jeste\u015bmy w stanie nie by\u0107 w tym wszystkim? To ogromny problem naszych czas\u00f3w. Wracam z Ake Arts & Book Festival<\/a> w Lagos, gdzie du\u017co o tym rozmawiali\u015bmy. Przez to, \u017ce ci\u0105gle patrzymy w ekran telefonu i jeste\u015bmy online, stracili\u015bmy umiej\u0119tno\u015b\u0107 np. poczytania przez godzin\u0119 albo chocia\u017cby rozmy\u015blania, kiedy doje\u017cd\u017camy do pracy komunikacj\u0105 miejsk\u0105. Ksi\u0105\u017cki rozwijaj\u0105 inteligencj\u0119 emocjonaln\u0105. Gad\u017cety odebra\u0142y nam mo\u017cliwo\u015b\u0107, by po prostu posiedzie\u0107 i pomy\u015ble\u0107 przez godzin\u0119 rano i wieczorem. To szalenie zmieni\u0142o nasze podej\u015bcie do odbierania informacji. Karmimy si\u0119 szybkimi klickbajtowymi wiadomo\u015bciami. Tak naprawd\u0119 zacz\u0119li\u015bmy g\u0142odowa\u0107 z tego powodu. <\/p>\n Kiedy\u015b ukrai\u0144ski poeta O\u0142eh \u0141yszeha nauczy\u0142 si\u0119 j\u0119zyka angielskiego za pomoc\u0105 jednej ksi\u0105\u017cki. Teraz, aby nauczy\u0107 si\u0119 j\u0119zyka angielskiego, potrzebujemy kilku kurs\u00f3w, ogl\u0105dania seriali, czytania ksi\u0105\u017cek, komunikowania si\u0119 z native speakerami itd.<\/p>\n Jak postrzegasz te maksymalistyczne wymogi wobec Ukrainy zawarte w 28-punktowym rosyjsko-ameryka\u0144skim \u201eplanie pokojowym\u201d? <\/p>\n Nie zajmuj\u0119 si\u0119 polityk\u0105. \u015awiadomie unikam okazji do rozm\u00f3w z wysokimi urz\u0119dnikami, genera\u0142ami itd. Robi\u0119 to tylko w wyj\u0105tkowych sytuacjach. Jednak interesuje mnie, co my\u015bl\u0105 ludzie o \u201ezako\u0144czeniu\u201d wojny, oddaniu Rosji cz\u0119\u015bci ukrai\u0144skich terytori\u00f3w. Niedawno by\u0142em w S\u0142owia\u0144sku i Kramatorsku. Pyta\u0142em o to ludzi, kt\u00f3rzy tam mieszkaj\u0105 i nie zamierzaj\u0105 opuszcza\u0107 swoich dom\u00f3w. Z ich punktu widzenia b\u0119dzie to zdrada. <\/p>\n Komu\u015b z daleka, z zagranicy, nawet maj\u0105cemu dobre intencje, mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce ten plan nawet nie jest a\u017c tak z\u0142y. Ale w rzeczywisto\u015bci wiele rzeczy nie bierze si\u0119 pod uwag\u0119. Chocia\u017cby opowie\u015bci rosyjskiej propagandy o sukcesach wojennych. Tak, obecnie ich post\u0119py s\u0105 znacznie szybsze ni\u017c wcze\u015bniej. Jednak mo\u017cemy por\u00f3wna\u0107 map\u0119 z 2022 i 2025 roku. Nie ma tam istotnych r\u00f3\u017cnic. Ten poranny atak, czy ten w Tarnopolu<\/a>, w kt\u00f3rym zgin\u0119\u0142o 35 os\u00f3b, udowadnia nam, \u017ce w ten spos\u00f3b Putin naciska na Trumpa, \u017ceby ten wywiera\u0142 presj\u0119 na Ze\u0142enskiego. Przecie\u017c to s\u0105 oczywiste rzeczy. <\/p>\n Dla mnie ten dokument, kt\u00f3ry mo\u017ce zosta\u0107 podpisany, jest niebezpieczny r\u00f3wnie\u017c jako precedens. <\/p>\n Poka\u017ce ca\u0142emu \u015bwiatu, \u017ce autorytaryzm i tyrania nie tylko maj\u0105 prawo istnie\u0107 w dzisiejszym \u015bwiecie, ale tak\u017ce zwyci\u0119\u017caj\u0105 i pozostaj\u0105 bezkarne. Panuje prawo si\u0142y.<\/p><\/blockquote>\n Najwyra\u017aniej jest to nowy etap, w kt\u00f3ry wkracza \u015bwiat. Takie warto\u015bci jak demokracja, wolno\u015b\u0107, r\u00f3wno\u015b\u0107 powoli odchodz\u0105 w zapomnienie, poniewa\u017c niewielu jest w stanie podj\u0105\u0107 o nich walk\u0119. Powtarzam banaln\u0105 rzecz \u2013 wolno\u015b\u0107 i demokracja nie s\u0105 czym\u015b, co si\u0119 ostaje, je\u015bli si\u0119 o nie nie walczy. <\/p>\n Je\u015bli spojrzymy na r\u00f3\u017cne etapy rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa, widzimy na przyk\u0142ad, jak wygl\u0105da\u0142 Afganistan lub Iran w latach 70. Cz\u0119sto \u017cyjemy w iluzji, \u017ce wszystko zmierza ku lepszemu. W wielu krajach, gdzie wszystko zmierza\u0142o ku lepszemu, powraca mniejszo\u015b\u0107, kt\u00f3ra zatruwa spo\u0142ecze\u0144stwo do\u015b\u0107 prymitywnymi ideami. Odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do niskich ludzkich emocji \u2013 do zysku, ucisku, wykorzystywania swojej si\u0142y nie w celu pomocy s\u0142abszym, ale w celu uzyskania d\u00f3br materialnych, przywilej\u00f3w.<\/p>\n Widzimy, jak to dzia\u0142a w Polsce. Pod postem<\/a> o Twojej ksi\u0105\u017cce \u201eBachmut\u201d na profilu wydawcy Ukrainera, kt\u00f3ry ma te\u017c polsk\u0105 wersj\u0119, pojawi\u0142o si\u0119 ponad tysi\u0105c komentarzy, m.in takich, \u017ce to nie jest ich wojna. <\/p>\n Po pierwsze, w\u015br\u00f3d komentuj\u0105cych, opr\u00f3cz prawdziwych ludzi, s\u0105 te\u017c boty. Po drugie, napi\u0119cie rzeczywi\u015bcie istnieje, zar\u00f3wno po stronie polskiej, jak i ukrai\u0144skiej. Po trzecie, nie widzia\u0142em tego rodzaju recenzji w polskich mediach. Elita intelektualna ma zupe\u0142nie inne \u2013 bardzo wywa\u017cone \u2013 pogl\u0105dy. Rozumiej\u0105, czym jest wojna i dlaczego nie mo\u017cna, nawet je\u015bli s\u0105 niewyja\u015bnione problemy, krajowi, kt\u00f3ry w tej chwili walczy z twoim wrogiem, wbija\u0107 no\u017ca w plecy. Poniewa\u017c mimo wszystko jest to kwestia przetrwania, i to nie tylko Ukrainy, ale i Europy. <\/p>\n Wspomnia\u0142e\u015b o tym, \u017ce warto\u015bci odchodz\u0105 w zapomnienie. Czy si\u0142y demokracji, dobra, \u015bwiat\u0142a s\u0105 jeszcze w stanie pokona\u0107 tego autorytarnego wroga? <\/p>\n Na pocz\u0105tku wojny pe\u0142noskalowej m\u00f3wiono, \u017ce Ukraina od razu przegra. <\/p>\n Nie wszyscy w Europie s\u0105 w stanie stawia\u0107 op\u00f3r Rosji. Natomiast uwa\u017cam, \u017ce ta wojna szybko si\u0119 nie sko\u0144czy. <\/p>\n W spo\u0142ecze\u0144stwie europejskim tak samo, jak w spo\u0142ecze\u0144stwie ukrai\u0144skim r\u00f3wnie\u017c nast\u0105pi ten etap, kiedy zacznie sobie u\u015bwiadamia\u0107, \u017ce istnieje zagro\u017cenie. <\/p>\n Jedynym problemem jest to, czy przetrwamy do czasu, kiedy Europa si\u0119 opami\u0119ta.<\/p><\/blockquote>\n Odczucia mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 zwodnicze. Ukraina te\u017c nie od razu mia\u0142a t\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107. W 2021 roku wielu Ukrai\u0144c\u00f3w nie wierzy\u0142o, \u017ce b\u0119dzie wielka wojna.<\/p>\n S\u0105 szalenie przera\u017caj\u0105ce wyniki sonda\u017cy dotycz\u0105ce tego, jaki procent ludno\u015bci w r\u00f3\u017cnych krajach Europy jest gotowy broni\u0107 swojego kraju. My\u015bl\u0119, \u017ce przed pe\u0142noskalow\u0105 wojn\u0105 w Ukrainie odpowiedzi r\u00f3wnie\u017c nie by\u0142y du\u017co lepsze, a okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w rzeczywisto\u015bci te warto\u015bci s\u0105 wa\u017cne dla wielu os\u00f3b. Niekt\u00f3re z tych os\u00f3b same si\u0119 po sobie tego nie spodziewa\u0142y.<\/p>\n Kraje NATO nie zamierzaj\u0105 bezpo\u015brednio walczy\u0107 z Rosj\u0105 tak, jak to robi\u0105 Ukrai\u0144cy. Wed\u0142ug ich stanowiska wojna okopowa to ostateczno\u015b\u0107. <\/p>\n W Europie panuje ogromne z\u0142udzenie dotycz\u0105ce rosyjskiej okupacji. Kraje europejskie maj\u0105 r\u00f3\u017cne do\u015bwiadczenia okupacyjne. Cz\u0119sto okres ich okupacji w przesz\u0142o\u015bci nie by\u0142 tak destrukcyjny, jak im si\u0119 wydaje. <\/p>\n Rosjanie zachowuj\u0105 si\u0119 barbarzy\u0144sko. Torturuj\u0105 ludzi w katowniach, porywaj\u0105 dzieci i wychowuj\u0105 je na Rosjan. Ostatnio rozmawia\u0142em z policjantami w Chersoniu o tym, sk\u0105d czerpi\u0105 informacje o rosyjskich zbrodniach na terenach okupowanych. Powiedzieli, \u017ce otrzymuj\u0105 je od mieszka\u0144c\u00f3w. M\u00f3wili: \u201eW\u0142a\u015bnie dostali\u015bmy wiadomo\u015b\u0107 z miejscowo\u015bci naprzeciw Chersonia, \u017ce Rosjanie przyjechali i rozstrzelali trzech emeryt\u00f3w\u201d. <\/p>\n Kiedy ukrai\u0144scy policjanci wje\u017cd\u017caj\u0105 do wyzwolonych wsi, to miejscowi od razu pokazuj\u0105 im, gdzie s\u0105 zakopani rozstrzelani ludzie. Do zbrodni wojennych dochodzi ca\u0142y czas. <\/p>\n Na terenach przyfrontowych te\u017c jest niebezpiecznie. Przed naszym przyjazdem do Chersonia rosyjski dron zaatakowa\u0142 marszrutk\u0119. Jest przystanek autobusowy. Siedzi starsza pani, dziecko, inni ludzie. Przyje\u017cd\u017ca marszrutka. Ludzie wsiadaj\u0105. Rosyjski dron ich obserwuje \u2013 operator widzi tych ludzi, widzi, \u017ce to nie s\u0105 wojskowi \u2013 i zrzuca na nich \u0142adunek. Z pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105. <\/p>\n Jest jeszcze jedna rzecz. Niemcy, Francuzi i W\u0142osi pod okupacj\u0105 nie strac\u0105 swojej to\u017csamo\u015bci. Ca\u0142y \u015bwiat wie, kim jest Johann Goethe, Arthur Rimbaud, Federico Fellini. <\/p>\n A to jest wojna o zniszczenie ukrai\u0144skiej to\u017csamo\u015bci. <\/p>\n Europa i \u015bwiat przez tyle lat koncentrowa\u0142y si\u0119 na tzw. wielkiej kulturze rosyjskiej, nie dostrzegaj\u0105c niczego ukrai\u0144skiego, nie t\u0142umaczy\u0142y ksi\u0105\u017cek ukrai\u0144skich autor\u00f3w, nie wprowadza\u0142y ich do dyskursu. W \u015bwiecie nie by\u0142o intencji ochrony ukrai\u0144skiej to\u017csamo\u015bci. Nie dopilnowano cho\u0107by, \u017ceby katedry slawistyki nie by\u0142y w 100 proc. katedrami rusycystyki. Aby pojawi\u0142y si\u0119 tam przynajmniej jakie\u015b ukrai\u0144skie dzie\u0142a. Skoro nie wprowadzono \u017cadnych zabezpiecze\u0144 dla zachowania ukrai\u0144skiej to\u017csamo\u015bci, mo\u017ce ona w warunkach okupacji znikn\u0105\u0107. <\/p>\n Dlatego Europejczycy nie mog\u0105 zrozumie\u0107, dlaczego Ukraina po prostu nie przeczeka, a\u017c Putin umrze, a potem nie rozwi\u0105\u017ce sprawy w spos\u00f3b dyplomatyczny.<\/p>\n O\u0142eksandra Matwijczuk, ukrai\u0144ska laureatka Pokojowej Nagrody Nobla m\u00f3wi, \u017ce okupacja jest inn\u0105 \u2013 nie mniej okrutn\u0105 \u2013 form\u0105 wojny. A Zach\u00f3d tego nie rozumie. <\/p>\n Dla nas okupacja oznacza ca\u0142kowite zniszczenie. Ukraina by\u0142a okupowana przez Zwi\u0105zek Radziecki. W latach 30. i 60. XX wieku zlikwidowano prawie wszystkich ukrai\u0144skich artyst\u00f3w. Przechodzili\u015bmy ju\u017c przez te etapy. To\u017csamo\u015b\u0107 jest bardzo krucha. <\/p>\n Wed\u0142ug ostatnich szacunk\u00f3w na terenach kontrolowanych przez nasze w\u0142adze pozosta\u0142o oko\u0142o 30 mln Ukrai\u0144c\u00f3w. Jeszcze kilka lat temu by\u0142o nas 40 mln.<\/p>\n Trzy lata temu pojecha\u0142e\u015b do Bachmutu, \u017ceby zrobi\u0107 reporta\u017c. Dzisiaj to zniszczone miasto okupowane przez Rosjan. Napisa\u0142e\u015b ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3ra jest jednym z najmocniejszych, najbardziej prawdziwych i przera\u017caj\u0105cych \u015bwiadectw o jego ostatnich dniach. <\/p>\n Do strefy dzia\u0142a\u0144 wojennych pojecha\u0142em, aby zobaczy\u0107, jak \u017co\u0142nierze \u015bwi\u0119tuj\u0105 Bo\u017ce Narodzenie 2022 roku. Interesuje mnie m.in. aspekt antropologiczny i warto\u015bci ludzkie. A wojna wystawia warto\u015bci na pr\u00f3b\u0119. Ze znajomym fotoreporterem byli\u015bmy w okolicach Hulajpola, gdzie, nawiasem m\u00f3wi\u0105c, teraz jest trudna sytuacja, tocz\u0105 si\u0119 szalone walki. <\/p>\n A potem zdecydowali\u015bmy pojecha\u0107 na Nowy Rok do Bachmutu. Wtedy \u2013 na prze\u0142omie 2022 i 2023 roku \u2013 Bachmut ju\u017c stawa\u0142 si\u0119 gor\u0105cym punktem. (Tak jak teraz m\u00f3wi si\u0119 o Konstantyn\u00f3wce czy Pokrowsku). Rozmawiali\u015bmy tam ze stra\u017cakami, kt\u00f3rzy nie opu\u015bcili miasta, chocia\u017c zgodnie z regulaminem powinni byli to zrobi\u0107. P\u0142on\u0105 trzy domy, a oni usi\u0142uj\u0105 ugasi\u0107 przynajmniej jeden. <\/p>\n Motywem tej ksi\u0105\u017cki i wszystkiego tego, co widz\u0119 na wojnie, jest ch\u0119\u0107 zachowania czegokolwiek w tych warunkach. <\/p>\n W Bachmucie spotkali\u015bmy 86-letni\u0105 kobiet\u0119, pani\u0105 O\u0142eksandr\u0119, kt\u00f3ra zostawi\u0142a nam numer telefonu swojego syna i poprosi\u0142a, \u017ceby\u015bmy do niego zadzwonili. <\/p>\n Pod koniec zimy 2023 roku Bachmut by\u0142 ju\u017c we wszystkich \u015bwiatowych mediach. Zn\u00f3w pojechali\u015bmy tam, \u017ceby zrobi\u0107 reporta\u017c o tym, jak walcz\u0105 r\u00f3\u017cne brygady. W drodze do czerwonej strefy dosta\u0142em wiadomo\u015b\u0107, \u017ce pani O\u0142eksandra jest ranna. Tak zaczyna si\u0119 historia g\u0142\u00f3wnej bohaterki tej ksi\u0105\u017cki. <\/p>\n Pani\u0105 O\u0142eksandr\u0119 ewakuowali\u015bmy do Kijowa. Niedawno sko\u0144czy\u0142a 89 lat. Ci\u0105gle mnie pyta, kiedy b\u0119dzie mog\u0142a wr\u00f3ci\u0107 do Bachmutu. <\/p>\n Mia\u0142em napisa\u0107 reporta\u017c, ale okaza\u0142 si\u0119 bardzo d\u0142ugi. <\/p>\n Pod koniec ksi\u0105\u017cki doda\u0142e\u015b te\u017c swoje refleksje. <\/p>\n Cz\u0119sto si\u0119 zdarza, \u017ce po powrocie najpierw odetchniesz, a potem zaczynasz my\u015ble\u0107 o tym, co si\u0119 w\u0142a\u015bciwie wydarzy\u0142o. <\/p>\n Je\u015bli chodzi o wiarygodno\u015b\u0107 \u015bwiadectwa, pos\u0142uguj\u0119 si\u0119 prost\u0105 metod\u0105. Pisz\u0119 o tym, co s\u0142ysz\u0119 i widz\u0119. Oczywi\u015bcie, mam do\u015bwiadczenie pisarskie, rozumiem kompozycj\u0119, wiem, kt\u00f3re momenty s\u0105 najciekawsze, ale rzeczywisto\u015b\u0107 robi wszystko sama. <\/p>\n Rzeczywisto\u015b\u0107 wojny to bardzo silne emocje, w kt\u00f3rych spotykaj\u0105 si\u0119 dwa g\u0142\u00f3wne \u017cywio\u0142y ka\u017cdej literatury znane jeszcze od czas\u00f3w staro\u017cytnych greckich \u2013 Eros i Tanatos, mi\u0142o\u015b\u0107 i \u015bmier\u0107. Niewiele jest miejsc, gdzie jest tyle mi\u0142o\u015bci, jak na wojnie. <\/p>\n Ci ludzie poszli walczy\u0107, bo kochali swoj\u0105 ziemi\u0119 i swoje rodziny.<\/p><\/blockquote>\n Teraz albo czuj\u0105 wsparcie bliskich, albo s\u0105 w jakim\u015b koszmarze braku tej mi\u0142o\u015bci. <\/p>\n \u015amier\u0107 nie wymaga wyja\u015bnienia. <\/p>\n Najcz\u0119stszy rym w ukrai\u0144skiej pie\u015bni w ukrai\u0144skiej poezji \u015bpiewanej to w\u0142a\u015bnie krow-lubow, krew i mi\u0142o\u015b\u0107. Tananos i Eros.<\/p>\n Przed wielk\u0105 wojn\u0105 pisa\u0142e\u015b powie\u015bci, ale te\u017c wiersze. Dlaczego wybra\u0142e\u015b reporta\u017c literacki? <\/p>\n Wielkie wydarzenia nios\u0105 ze sob\u0105 ogromne prze\u017cycia i emocje, kt\u00f3re cz\u0119sto przekuwaj\u0105 si\u0119 w poezj\u0119. Na pocz\u0105tku pe\u0142noskalowej inwazji napisa\u0142em kilka wierszy, ale zrozumia\u0142em, \u017ce s\u0105 to wiersze, kt\u00f3re maj\u0105 sens tylko dla mnie. Nie przesta\u0142em pisa\u0107 wierszy. Wiosn\u0105 wr\u00f3ci\u0142em z Pokrowska, gdzie prze\u017cy\u0142em do\u015b\u0107 trudne do\u015bwiadczenie i przez jaki\u015b czas nawet zastanawia\u0142em si\u0119, czy nie rzuci\u0107 tego wszystkiego. Mia\u0142em kilka wolnych dni i napisa\u0142em now\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 poetyck\u0105. Le\u017cy na p\u00f3\u0142ce. Na razie nie widz\u0119 potrzeby publikacji tej ksi\u0105\u017cki, jak i w og\u00f3le swojej poezji. <\/p>\n Teraz widz\u0119 wi\u0119kszy sens w pisaniu reporta\u017cy. Dla mnie reporta\u017c to t\u0142umaczenie. Przek\u0142adasz rzeczywisto\u015b\u0107 Chersonia jesieni\u0105 2025 roku ludziom, kt\u00f3rzy mieszkaj\u0105 w Kijowie, Brukseli czy innych miastach. Pr\u00f3bujesz wyja\u015bni\u0107, co si\u0119 dzieje, poniewa\u017c to jest trudne do zrozumienia. Cz\u0119sto zdj\u0119cia lub informacje z tego miejsca nie wystarczaj\u0105. Trzeba tam poby\u0107, zamieszka\u0107 jaki\u015b czas. <\/p>\n W Chersoniu na targu i rozmawiam ze sprzedawczyni\u0105 kwiat\u00f3w. W pobli\u017cu co\u015b \u201eprzelatuje\u201d, s\u0142ycha\u0107 huk, rozgl\u0105dam si\u0119, a ona w og\u00f3le nie zwraca na to uwagi, patrzy na mnie i m\u00f3wi: \u201eTen, kto tu nie mieszka, nie jest w stanie nas zrozumie\u0107\u201d. Ta pr\u00f3ba zrozumienia tego, co si\u0119 dzieje, jest celem moich reporta\u017cy. <\/p>\n Zapisujesz wspomnienia genera\u0142a Pa\u0144stwowej S\u0142u\u017cby ds. Sytuacji Nadzwyczajnych o kwitn\u0105cych sadach w jego rodzinnej miejscowo\u015bci, uczucia \u017co\u0142nierza po zestrzeleniu rosyjskiego samolotu, kt\u00f3re s\u0105 \u201elepsze ni\u017c pierwszy seks\u201d, piszesz o kapelanach, kt\u00f3rzy na nowo definiuj\u0105 pacyfizm. Pokazujesz, jak wojna zmienia pogl\u0105dy ludzi, ale pozostaje w nich rdze\u0144 cz\u0142owiecze\u0144stwa. <\/p>\n Rozumiemy wst\u0119pne znaczenie wielu s\u0142\u00f3w, np. warto\u015bci wolno\u015bci, czy wiary. Wydaje nam si\u0119, \u017ce ta s\u0142ownikowa definicja zawsze jest taka sama. Klasycznym przyk\u0142adem jest koncepcja mi\u0142o\u015bci romantycznej, kt\u00f3rej w dzisiejszych czasach wszyscy pragn\u0105. W staro\u017cytno\u015bci uwa\u017cano j\u0105 za chorob\u0119. <\/p>\n Wiele rzeczy jest ponownie przemy\u015blanych. M\u00f3wi\u0142em na pocz\u0105tku, \u017ce ta sama wolno\u015b\u0107 nieco straci\u0142a na znaczeniu dla wielu Europejczyk\u00f3w, poniewa\u017c dla nich jest to co\u015b oczywistego. Nie rozumiej\u0105, \u017ce ta wolno\u015b\u0107 to tak\u017ce walka o wolno\u015b\u0107, a wiara to tak\u017ce walka o wiar\u0119. <\/p>\n Dla mnie bardzo interesuj\u0105ce w tym aspekcie jest poj\u0119cie ziemi, poniewa\u017c ono r\u00f3wnie\u017c ulega reinterpretacji. <\/p>\n Wed\u0142ug definicji w duchu Elona Muska ziemia nie ma znaczenia, poniewa\u017c ludzie b\u0119d\u0105 podr\u00f3\u017cowa\u0107 na Ksi\u0119\u017cyc i Marsa, nie b\u0119d\u0105 mieszka\u0107 w jednym miejscu, ale b\u0119d\u0105 si\u0119 przemieszcza\u0107 i za pomoc\u0105 hiperloop\u00f3w z lasu w Kazachstanie dojad\u0105 do Londynu w 20 minut. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wcale tak nie jest. Spotka\u0142em w Pokrowsku kobiet\u0119, kt\u00f3ra wyjecha\u0142a, a potem wr\u00f3ci\u0142a. Zapyta\u0142em, dlaczego wr\u00f3ci\u0142a. Odpowiedzia\u0142a, \u017ce chce mieszka\u0107 w swoim domu. Nie obchodzi j\u0105, \u017ce ci\u0105gle jest ostrzeliwana, \u017ce nie ma wystarczaj\u0105cej ilo\u015bci jedzenia itd. Chce mieszka\u0107 w swoim domu. <\/p>\n Naprawd\u0119 cenne okazuje si\u0119 to, co straci\u0142e\u015b lub dostrzeg\u0142e\u015b, \u017ce mo\u017cesz straci\u0107. Zaczynamy docenia\u0107 partner\u00f3w, rodzic\u00f3w, dom rodzinny, kiedy zdajemy sobie spraw\u0119, \u017ce mo\u017cemy ich straci\u0107. <\/p>\n Nie doceniamy tego, co mamy, a zaczynamy docenia\u0107, kiedy tracimy.<\/p><\/blockquote>\n To przywi\u0105zanie do ziemi Ukrai\u0144c\u00f3w mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 jeszcze Ho\u0142odomorem, represjami, i deportacjami z czas\u00f3w stalinowskich. <\/p>\n Z jakiego\u015b powodu ukrai\u0144ski pisarz Jewhen P\u0142u\u017cnyk przed \u015bmierci\u0105 na So\u0142owkach m\u00f3wi\u0142, \u017ce marzy o tym, aby jeszcze raz zobaczy\u0107 Dniepr. A poeta, dysydent Wasyl Stus pisa\u0142: <\/p>\n O ziemio utracona, pojaw si\u0119 <\/p>\n cho\u0107by w bolesnym \u015bnie, <\/p>\n i rozci\u0105gnij si\u0119 lazurowo, <\/p>\n Cz\u0142owiek oderwany od swojej ziemi marzy o tym, aby ta ziemia pojawi\u0142a si\u0119 przynajmniej w snach. I ta wizja ziemi ma uratowa\u0107 jego dusz\u0119. <\/p>\n Ziemia jest wielk\u0105 warto\u015bci\u0105 dla nas, poniewa\u017c zawsze chcieli j\u0105 nam odebra\u0107. Jest przesi\u0105kni\u0119ta krwi\u0105.<\/p><\/blockquote>\n Zwracasz uwag\u0119 na szczeg\u00f3\u0142y. By\u0142am pod wra\u017ceniem rozdzia\u0142u o zwierz\u0119tach na froncie. Wojna niszczy przyrod\u0119, burzy harmoni\u0119, zmiata wszystko, co \u017cyje. Zwierz\u0119ta s\u0105 towarzyszami ukrai\u0144skich \u017co\u0142nierzy, ale tak\u017ce ofiarami wojny. <\/p>\n Dla mnie przejawy dzikiej przyrody, zw\u0142aszcza ostatnimi laty, kiedy cz\u0142owiek j\u0105 zabetonowa\u0142, s\u0105 cudem. <\/p>\n W strefie dzia\u0142a\u0144 wojennych jest du\u017co dzikiej przyrody, nie mo\u017cna jej nie zauwa\u017cy\u0107. Niedawno \u017co\u0142nierze opowiadali mi o tym, \u017ce przyszed\u0142 do nich na pozycje wilk. Ci\u0105gle ogl\u0105damy filmiki z r\u00f3\u017cnymi dzikimi zwierz\u0119tami, kt\u00f3re przybiegaj\u0105 do wojskowych. <\/p>\n Wojna ma wiele wymiar\u00f3w i wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich ignorujemy. Dla mnie kwestia ekologii i konsekwencji wojny dla dzikiej przyrody jest przera\u017caj\u0105ca. My\u015bl\u0119, \u017ce pytanie o to pojawi si\u0119 pierwszego dnia po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych. W Ukrainie ogromne tereny s\u0105 zanieczyszczone rozbitymi bateriami litowymi z dron\u00f3w. Ka\u017cdy ostrza\u0142, zaminowanie produkuje ogromne ilo\u015bci metali ci\u0119\u017ckich, kt\u00f3re pozostaj\u0105 w ziemi. W strefie przyfrontowej ziemia i woda s\u0105 zanieczyszczone, zmieni\u0142y si\u0119 przep\u0142ywy migracyjne zwierz\u0105t, lasy sp\u0142on\u0119\u0142y.<\/p>\n W 2015 roku zwiedza\u0142em p\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Doniecczyzny \u2013 S\u0142owia\u0144sk, Swiatohir\u015bk, Lisicza\u0144sk. Po drodze mijali\u015bmy pi\u0119kne sosnowe lasy. Zastanawia\u0142em si\u0119: gdzie te s\u0142ynne ha\u0142dy? To by\u0142y niesamowite miejsca. Niedawno zn\u00f3w by\u0142em w Swiatohirsku, wszed\u0142em na g\u00f3r\u0119 nad \u0141awr\u0105, poszed\u0142em do s\u0142ynnego Pomnika Artema [Fiodora Siergiejewa, dzia\u0142acza bolszewickiego, z 1927 roku \u2013 red.] i zobaczy\u0142em, ile teren\u00f3w zosta\u0142o wypalonych, zniszczonych. <\/p>\n Pod koniec lata 2024 roku by\u0142em w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci obwodu miko\u0142ajowskiego. W 2022 roku Rosjanie tam dotarli, ale nie posun\u0119li si\u0119 dalej. To s\u0105 tereny zniszczone, ale jednocze\u015bnie niesamowicie pi\u0119kne. Zobaczy\u0142em nad urwiskiem nad Dnieprobu\u017cskim limanem setki \u0142ab\u0119dzi. Kobieta, kt\u00f3r\u0105 spotka\u0142em, powiedzia\u0142a mi, \u017ce mieszkaj\u0105 tu przez jaki\u015b czas. Potem sprawdzi\u0142em, \u017ce przylecia\u0142y z Mierzei Kinburskiej \u2013 rezerwatu biosfery, gdzie mia\u0142y swoje gniazda. Po drodze widzia\u0142em, \u017ce Mierzeja by\u0142a ca\u0142kowicie spowita dymem. Teraz \u0142ab\u0119dzie nie mog\u0105 tam przebywa\u0107, poniewa\u017c te tereny s\u0105 ci\u0105gle ostrzeliwane. <\/p>\n Zabieraj\u0105 dom nie tylko ludziom. <\/p>\n W tej miejscowo\u015bci by\u0142 lasek. Kiedy Rosjanie go ostrzelali, to wszystkie wiewi\u00f3rki przybieg\u0142y do tej wsi. St\u0105d ju\u017c wida\u0107 stepy Cherso\u0144szczyzny. Kiedy p\u0142on\u0119\u0142a Cherso\u0144szczyzna, do wsi przybiega\u0142y lisy, jeleni\u0105tka. Jedna kobieta opowiada\u0142a, jak przychodzi\u0142a do niej chuda i wycie\u0144czona lisica, jad\u0142a morwy. <\/p>\n Zapominamy o farmach: je\u015bli w\u0142a\u015bciciele zgin\u0119li podczas ostrza\u0142u, to zwierz\u0119ta siedz\u0105 tam tygodniami i umieraj\u0105 z g\u0142odu. Du\u017co jest historii o zagryzionych \u015bwiniach, krowach, kt\u00f3re b\u0142\u0105kaj\u0105 si\u0119 po wioskach. <\/p>\n My\u015bl o tych zwierz\u0119tach wywo\u0142uje we mnie apokaliptyczne odczucia. Du\u017co zwierz\u0105t, og\u0142uszonych wybuchami, ma zniszczony uk\u0142ad nerwowy. Z dzik\u0105 przyrod\u0105 dziej\u0105 si\u0119 zupe\u0142nie niezrozumia\u0142e, straszne rzeczy. S\u0105 ma\u0142o zbadane, poniewa\u017c na szali stoi kwestia przetrwania narodu, wa\u017cne idee. Jednak zwierz\u0119ta strasznie cierpi\u0105.<\/p>\n Wspomnia\u0142e\u015b, \u017ce wracasz z festiwalu w Nigerii. Co tam m\u00f3wi si\u0119 o wojnie? Ukrai\u0144scy eksperci, dyplomaci uwa\u017caj\u0105, \u017ce Ukraina narracyjnie przegrywa z Rosj\u0105 w krajach afryka\u0144skich. <\/p>\n Ju\u017c dawno przegra\u0142a, poniewa\u017c Europa r\u00f3wnie\u017c przegra\u0142a tam pod wieloma wzgl\u0119dami. S\u0105 to terytoria, gdzie du\u017cy wp\u0142yw maj\u0105 przede wszystkim Chiny. Chocia\u017c Rosja te\u017c. <\/p>\n Dlaczego mieliby\u015bmy oczekiwa\u0107, \u017ce kraje, dla kt\u00f3rych jednym z najwi\u0119kszych problem\u00f3w jest g\u0142\u00f3d, powinny si\u0119 nami w og\u00f3le przejmowa\u0107? Chocia\u017c nie nale\u017cy generalizowa\u0107 Afryki \u2013 istnieje tam wiele punkt\u00f3w widzenia, wystarczy spojrze\u0107 na g\u0142osowanie w ONZ \u2013 nie jest ono jednolite i nie zawsze sp\u00f3jne. <\/p>\n W Nigerii bra\u0142em udzia\u0142 w dyskusji na temat tego, jak nale\u017cy dzi\u015b broni\u0107 prawdy i czy tradycyjne media radz\u0105 sobie z tym zadaniem. Wyja\u015bnia\u0142em, \u017ce pisz\u0119 ksi\u0105\u017cki, poniewa\u017c daj\u0105 mi mo\u017cliwo\u015b\u0107 bardziej refleksyjnego zag\u0142\u0119bienia si\u0119 w temat. Ksi\u0105\u017cka daje nam najbardziej przemy\u015blany spos\u00f3b przyswajania informacji, poniewa\u017c mo\u017cemy si\u0119 zatrzyma\u0107, podkre\u015bli\u0107, pomy\u015ble\u0107, od\u0142o\u017cy\u0107 to na kilka dni. <\/p>\n Na festiwalu byli obecni autorzy z wielu kraj\u00f3w, w szczeg\u00f3lno\u015bci z regionu afryka\u0144skiego. W Nigerii jest wielu dobrych autor\u00f3w, na przyk\u0142ad Chimamanda Ngozi Adichie, Chinua Achebe \u2013 autor \u201e\u015awiat si\u0119 rozpada”, wa\u017cnej powie\u015bci. To kraj, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce stanie si\u0119 pi\u0105tym pod wzgl\u0119dem liczby ludno\u015bci na \u015bwiecie, nie mo\u017cemy tego ignorowa\u0107. <\/p>\n Festiwal zosta\u0142 zorganizowany przez c\u00f3rk\u0119 Wole Soyinki, laureata Nagrody Nobla (1986). 91-letni Soyinka wyg\u0142asza\u0142 przem\u00f3wienie o tym, co dzieje si\u0119 w dzisiejszym \u015bwiecie. Od pierwszych dni inwazji jest po stronie Ukrainy, wypowiada\u0142 si\u0119 w jej obronie. <\/p>\n Najbardziej niebezpiecznym dyskursem, jaki obecnie panuje w Afryce, jest twierdzenie, \u017ce wojna w Ukrainie jest wojn\u0105 Stan\u00f3w Zjednoczonych i Rosji.<\/p><\/blockquote>\n W tym tkwi problem, a nie w tym, \u017ce podzielaj\u0105 stanowisko Rosji.<\/p>\n Dla Nigeryjczyk\u00f3w wa\u017cna jest ich w\u0142asna podmiotowo\u015b\u0107. Soyinka uwa\u017ca, \u017ce nale\u017cy patrze\u0107 uwa\u017cniej, mniej ograniczaj\u0105co, bra\u0107 pod uwag\u0119 ukrai\u0144sk\u0105 podmiotowo\u015b\u0107. Aspekt antykolonialny jest bardzo wa\u017cny i ca\u0142kowicie zrozumia\u0142y dla kraj\u00f3w afryka\u0144skich. Powinni\u015bmy im to wyja\u015bnia\u0107. <\/p>\n Warto bra\u0107 udzia\u0142 w festiwalach, utrzymywa\u0107 kontakt z wieloma ich autorami, poniewa\u017c oni kszta\u0142tuj\u0105 nastawienie spo\u0142ecze\u0144stw. Je\u015bli nie ma kontaktu, nie mo\u017ce by\u0107 \u017cadnego skutku. <\/p>\n Od wielu os\u00f3b s\u0142ysz\u0119, \u017ce jest to czasoch\u0142onne zadanie i obecnie nie mamy na to czasu. Ale wojna w Ukrainie mia\u0142a trwa\u0107 trzy dni, a min\u0119\u0142o ju\u017c prawie cztery lata od pe\u0142noskalowej inwazji, a od pocz\u0105tku tej d\u0142ugiej wojny 11 lat. <\/p>\n My\u015blimy o tym w kategoriach wcze\u015bniejszych konflikt\u00f3w \u2013 wojny w Wietnamie, czy w Afganistanie, robimy analogie do wojen XX wieku, ale by\u0142y przecie\u017c wojny, kt\u00f3re trwa\u0142y nawet 30 lat. <\/p>\n Dlaczego jeste\u015bmy tak pe\u0142ni nadziei?<\/p><\/blockquote>\n W \u201eBachmucie\u201d na ko\u0144cu jest cytat z filmu Fran\u00e7ois Ozona, \u017ce nadzieja jest trucizn\u0105. Cz\u0119sto przygotowujemy si\u0119 na jedno, a potem dzieje si\u0119 co\u015b zupe\u0142nie innego, nie to, na co liczyli\u015bmy, i karcimy si\u0119 za to. <\/p>\n Jak du\u017co jest tego g\u0142upiego optymizmu u zachodnich polityk\u00f3w i w mediach, tego przekonania, \u017ce trzeba podpisa\u0107 cokolwiek, byle tylko ta wojna si\u0119 sko\u0144czy\u0142a. Lepiej sp\u00f3jrzcie, jak walczy Rosja, sp\u00f3jrzcie na prezydentur\u0119 Putina. Jedynym sposobem jego istnienia jest wojna. Przyszed\u0142 z wojn\u0105, prowadzi wojn\u0119, czy nie jest oczywiste, \u017ce jego re\u017cim nie mo\u017ce istnie\u0107 bez wojny? <\/p>\n Ale nadzieja te\u017c daje si\u0142\u0119 do walki, do stawiania oporu. Ludzie musz\u0105 wierzy\u0107, \u017ce nast\u0105pi co\u015b lepszego. <\/p>\n My\u015bl\u0119, \u017ce nasza si\u0142a tkwi nie tylko w nadziei, ale tak\u017ce w tym, \u017ce wiele os\u00f3b my\u015bli racjonalnie. \u017bo\u0142nierze, o kt\u00f3rych rozmawiali\u015bmy na pocz\u0105tku, kt\u00f3rzy nie \u015bledzili wiadomo\u015bci o Trumpie. Czy trzymaj\u0105 si\u0119 dzi\u0119ki nadziei? Nie. Trzyma ich \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce walka mo\u017ce by\u0107 bardzo d\u0142uga i trzeba si\u0119 przygotowywa\u0107, doskonali\u0107. <\/p>\n Trzyma ich si\u0142a ducha, przygotowanie, hart moralny i fizyczny.<\/p><\/blockquote>\n Dlatego w\u0142a\u015bnie przez cztery lata linia frontu prawie si\u0119 nie zmienia. <\/p>\n Natomiast obserwujemy brak tego moralnego i fizycznego hartu ze strony tych, kt\u00f3rzy chc\u0105 szybkich rozwi\u0105za\u0144.<\/p>\n ; Jest dziennikark\u0105, reporterk\u0105. Uko\u0144czy\u0142a studia dziennikarskie na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim. Pisa\u0142a na portalu dla Ukrai\u0144c\u00f3w w Krakowie \u2014 UAinKrak\u00f3w.pl oraz do charkowskiego Gwara Media. W OKO.press pisze o wojnie Rosji przeciwko Ukrainie oraz jej skutkach, codzienno\u015bci wojennej Ukrai\u0144c\u00f3w. Opisuje r\u00f3wnie\u017c wyzwania ukrai\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w w Polsce, np. zwi\u0105zane z edukacj\u0105 dzieci z Ukrainy w polskich szko\u0142ach. Od czasu do czasu uczestniczy w debatach oraz wydarzeniach po\u015bwi\u0119conych tematowi wojny w Ukrainie.<\/p>\n Jest dziennikark\u0105, reporterk\u0105. Uko\u0144czy\u0142a studia dziennikarskie na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim. Pisa\u0142a na portalu dla Ukrai\u0144c\u00f3w w Krakowie \u2014 UAinKrak\u00f3w.pl oraz do charkowskiego Gwara Media. W OKO.press pisze o wojnie Rosji przeciwko Ukrainie oraz jej skutkach, codzienno\u015bci wojennej Ukrai\u0144c\u00f3w. Opisuje r\u00f3wnie\u017c wyzwania ukrai\u0144skich uchod\u017ac\u00f3w w Polsce, np. zwi\u0105zane z edukacj\u0105 dzieci z Ukrainy w polskich szko\u0142ach. Od czasu do czasu uczestniczy w debatach oraz wydarzeniach po\u015bwi\u0119conych tematowi wojny w Ukrainie.<\/p>\n Copyright \u00a9 2016 – 2025. Made with love by OKO.press team. All Rights Reserved.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Prawa autorskie: Fot. Viacheslav Ratynskyi\/The Kyiv IndependentFot. Viacheslav Raty… Prawa autorskie: Fot. Viacheslav Ratynskyi\/The Kyiv IndependentFot. Viacheslav Raty……\n","protected":false},"author":2,"featured_media":173671,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14],"tags":[32,33,27,34,35,28,31,25,40,41,80,29,30,26,82,83,84],"class_list":{"0":"post-173670","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-swiat","8":"tag-breaking-news","9":"tag-breakingnews","10":"tag-headlines","11":"tag-latest-news","12":"tag-latestnews","13":"tag-naglowki","14":"tag-najwazniejsze-artykuly","15":"tag-news","16":"tag-polish","17":"tag-polski","18":"tag-swiat","19":"tag-top-stories","20":"tag-topstories","21":"tag-wiadomosci","22":"tag-world","23":"tag-world-news","24":"tag-worldnews"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/115791373933887504","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/173670","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=173670"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/173670\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/173671"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=173670"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=173670"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=173670"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n
\n<\/p>\nMyros\u0142aw \u0141ajuk. Fot. Dany\u0142o Paw\u0142ow <\/p>\n
Zniszczony budynek w Bachmucie. Fot. Dany\u0142o Paw\u0142ow <\/p>\n
Fot. Dany\u0142o Paw\u0142ow <\/p>\n
Zniszczony w\u00f3z stra\u017cacki w Bachmucie. Fot. Dany\u0142o Paw\u0142ow <\/p>\n
Fot. Dany\u0142o Paw\u0142ow <\/p>\n
<\/a>Krystyna Garbicz <\/a><\/p>\n