Patronite<\/a><\/p>\nTymczasem zaledwie par\u0119 kilometr\u00f3w dalej na po\u0142udnie, ju\u017c po czeskiej stronie, po w\u0142adz\u0119 zmierza Andrej Babisz \u2014 urodzony w Bratys\u0142awie za\u0142o\u017cyciel partii ANO, w\u0142a\u015bciciel firmy Agrofert i jeden z najbogatszych ludzi w Czechach. To b\u0119dzie jego druga kadencja w roli premiera; przewodzi\u0142 rz\u0105dowi tak\u017ce w latach 2017-2021. Tamten okres zdobi\u0142y kontrowersje: zarzuty o defraudacj\u0119 unijnych funduszy, konflikty interes\u00f3w i nieudoln\u0105 reakcj\u0119 na pandemi\u0119 COVID-19. Pierwsze rz\u0105dy Babisza mog\u0142y si\u0119 tak\u017ce okaza\u0107 wyrokiem dla Granicznych Meandr\u00f3w Odry, jednego z nielicznych nadal nieuregulowanych fragment\u00f3w tej rzeki. To bowiem w\u0142a\u015bnie z nim w roli premiera Czesi postanowili wskrzesi\u0107 ide\u0119 kana\u0142u \u0142\u0105cz\u0105cego Dunaj z Odr\u0105 i zapewniaj\u0105cego im dost\u0119p drog\u0105 wodn\u0105 do Ba\u0142tyku.<\/p>\n
Austro-w\u0119gierska wodna autostrada <\/p>\n
Pomys\u0142 integracji tych dw\u00f3ch rzek si\u0119ga kilkuset lat wstecz: jego zalety i sposoby realizacji przedstawia\u0142y ju\u017c teksty powsta\u0142e pod koniec XVII w. Projekt, w\u00f3wczas maj\u0105cy wpina\u0107 w nowo powsta\u0142\u0105 sie\u0107 dr\u00f3g wodnych tak\u017ce \u0141eb\u0119, nabra\u0142 prawdziwych kszta\u0142t\u00f3w za czas\u00f3w monarchii austro-w\u0119gierskiej, wraz z rozwojem transportu \u015br\u00f3dl\u0105dowego. Na pocz\u0105tku XX w. przyj\u0119to ustawy o prowadzeniu regulacji rzek, wytyczono konkretny program budowy i obliczono koszty, si\u0119gaj\u0105ce 250 mln koron. W niekt\u00f3rych miejscach (m.in. w Wiedniu) zacz\u0119to nawet prace konstrukcyjne, ale zanim projekt rozwin\u0105\u0142 skrzyd\u0142a, jego realizacj\u0119 zahamowa\u0142 wybuch I wojny \u015bwiatowej. Idea kana\u0142u powraca\u0142a jeszcze w latach 50., 70. oraz na pocz\u0105tku XXI w., nigdy jednak nie by\u0142a tak blisko urzeczywistnienia, jak w erze Austro-W\u0119gier.<\/p>\n
Koncepcj\u0119 wskrzesi\u0142 w 2020 r. w\u0142a\u015bnie Andrej Babisz. „\u00d3wczesny rz\u0105d rozpocz\u0105\u0142 przygotowanie cz\u0119\u015bci kana\u0142u, czyli po\u0142\u0105czenie Ostrawy z K\u0119dzierzynem-Ko\u017alem. Tam ju\u017c zapad\u0142a decyzja, Babisz zleci\u0142 przygotowanie dokumentacji niezb\u0119dnej do realizacji tego odcinka” \u2014 wspomina Vlastimil Karlik, niezale\u017cny ekspert wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cy z organizacjami pozarz\u0105dowymi, takimi jak Arnika czy Koalicja Czas na Odr\u0119. Projekt by\u0142 w oczach wielu komentator\u00f3w uk\u0142onem wobec \u00f3wczesnego prezydenta, Milosza Zemana, kt\u00f3ry od lat jest g\u0142o\u015bnym or\u0119downikiem zapewnienia Czechom drogi wodnej do Ba\u0142tyku i Morza Czarnego, nic nie robi\u0105c sobie z zarzut\u00f3w o megalomanialny charakter ca\u0142ego przedsi\u0119wzi\u0119cia.<\/p>\n
Koszty projektu w jego oryginalnym zamy\u015ble, \u0142\u0105cz\u0105cym ze sob\u0105 Odr\u0119, Dunaj oraz \u0141eb\u0119, bez w\u0105tpienia posz\u0142yby w dziesi\u0105tki miliard\u00f3w euro. Sam 75-kilometrowy odcinek pomi\u0119dzy Ostraw\u0105 a K\u0119dzierzynem-Ko\u017alem mia\u0142 kosztowa\u0107 ponad p\u00f3\u0142tora miliarda: 550 mln po stronie czeskiej, dwukrotnie wi\u0119cej po polskiej. Te wydatki mia\u0142y jednak przynie\u015b\u0107 znaczne korzy\u015bci dla lokalnego przemys\u0142u i przedsi\u0119biorc\u00f3w: droga wodna pozwala\u0142aby na transport du\u017cego gabarytu towar\u00f3w na wielkie odleg\u0142o\u015bci stosunkowo ma\u0142ym kosztem, otwiera\u0142aby dodatkowe mo\u017cliwo\u015bci rozwoju turystyki, a obs\u0142uga kana\u0142u stworzy\u0142aby miejsca pracy w regionach, przez kt\u00f3re mia\u0142by on przep\u0142ywa\u0107. St\u0105d te\u017c polskie Ministerstwo Infrastruktury tak\u017ce w\u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 do planowania inwestycji, proponuj\u0105c kilka potencjalnych wariant\u00f3w przebiegu trasy. Wielu samorz\u0105dowc\u00f3w zabiega\u0142o w\u00f3wczas o to, \u017ceby kana\u0142 mi\u0119dzy Ostraw\u0105 a K\u0119dzierzynem-Ko\u017alem przebiega\u0142 akurat przez „ich” tereny.<\/p>\n
Odra Renem nie zostanie <\/p>\n
Pomys\u0142 budowy drogi wodnej spotka\u0142a si\u0119 jednak w Czechach z ostr\u0105 krytyk\u0105. „Ujawnienie plan\u00f3w budowy kana\u0142u wywo\u0142a\u0142o bardzo burzliw\u0105 reakcj\u0119, kt\u00f3rej Andrej Babisz prawdopodobnie si\u0119 wcale nie spodziewa\u0142” \u2014 twierdzi Karlik. „Projekt by\u0142 podwa\u017cany z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w. Po pierwsze kwestionowano, czy ma w og\u00f3le sens w ramach transportu, po drugie krytykowano aspekt ekonomiczny, a po trzecie, oczywi\u015bcie, aspekt ekologiczny”. Ekspert wspomina tak\u017ce, \u017ce po czeskiej stronie nawet samorz\u0105dowcy byli sceptyczni wobec tego pomys\u0142u. „Trzeba zrozumie\u0107, \u017ce to s\u0105 tereny, gdzie jeszcze s\u0105 zachowane walory przyrodnicze, i gminy korzystaj\u0105 z tego w ramach turystyki. Dla nich ten kana\u0142 w zasadzie podzieli\u0142by krajobraz. W wielu miejscach sta\u0142by si\u0119 dodatkow\u0105 barier\u0105”.<\/p>\n
Dodatkowe inwestycje w regulacj\u0119 i kanalizacj\u0119 Odry na potrzeby \u017ceglugi wcale nie musia\u0142yby tej tendencji odwr\u00f3ci\u0107. W przeciwie\u0144stwie do takich rzek jak Ren, kt\u00f3ry czerpie wod\u0119 z lodowc\u00f3w, druga co do wielko\u015bci polska rzeka jest zasilana przez opady, w tym przez topniej\u0105cy \u015bnieg z okolicznych, niezbyt wysokich g\u00f3r. Na skutek zmian klimatu \u015bniegu zim\u0105 jest coraz mniej, a czas trwania suszy \u2014 coraz d\u0142u\u017cszy. Ten stan b\u0119dzie si\u0119 pog\u0142\u0119bia\u0142, a my b\u0119dziemy obserwowa\u0107 coraz d\u0142u\u017csze okresy niskich stan\u00f3w w\u00f3d. Jacek Engel, prezes Fundacji Greenmind, nie przebiera w s\u0142owach: „Je\u017celi w Polsce transport i \u017cegluga \u015br\u00f3dl\u0105dowa to jest jedna dziesi\u0105ta, albo nawet w tej chwili mniej, procenta przewozu wszystkich towar\u00f3w, to opowiadanie o tym, \u017ce tu nagle b\u0119dzie jaki\u015b ruch, \u017ce z Odry zrobimy Ren, to s\u0105 po prostu mrzonki”.\u2019<\/p>\n
Tymczasem Czesi ambitnie podchodzili do kwestii kana\u0142u, chc\u0105c nada\u0107 mu status drogi wodnej klasy IV \u2014 o znaczeniu mi\u0119dzynarodowym. „Celem by\u0142o utrzymanie po stronie czeskiej g\u0142\u0119boko\u015bci 2,5 m przez ca\u0142y rok” \u2014 t\u0142umaczy Karlik. „Ja rozmawia\u0142em o tym z ojcem tego projektu i jego za\u0142o\u017cenie by\u0142o takie, \u017ce w tym kanale woda nie b\u0119dzie p\u0142yn\u0105\u0107, ale sta\u0107. Oczywi\u015bcie, jaki\u015b tam przep\u0142yw by\u0107 musi, chocia\u017cby z powod\u00f3w higienicznych. Generalnie jednak mia\u0142y by\u0107 zbudowane zapory, kt\u00f3re zapewnia\u0142yby sta\u0142y stan. Pojawi\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c alternatywy, \u017ceby zabra\u0107 wod\u0119 z innych rzek, z Dunaju przep\u0142ywaj\u0105cego przez Austri\u0119 albo z Wag na S\u0142owacji, ale na to oczywi\u015bcie nie zgodzi\u0142y si\u0119 te pa\u0144stwa”.<\/p>\n
Kluczowym obiektem krytyki wobec planowanego kana\u0142u by\u0142 jednak jego wp\u0142yw na \u015brodowisko. Jedna z zaproponowanych tras przebiega\u0142a bezpo\u015brednio przez Graniczne Meandry Odry \u2014 miejsce wyj\u0105tkowe pod wzgl\u0119dem bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci, w kt\u00f3rego \u0142\u0105kach, zaro\u015blach i lasach \u0142\u0119gowych wyst\u0119puje ogromne bogactwo fauny i flory. Na zaledwie kilkukilometrowym odcinku rzeki mo\u017cna si\u0119 tu natkn\u0105\u0107 na rozmaite chronione gatunki \u2014 od przebi\u015bnieg\u00f3w, przez modraszki bagniczki, piskorze i nurog\u0119si, a\u017c po wydry. W dodatku graniczny fragment rzeki nieustannie si\u0119 zmienia: powstaj\u0105 na nim ma\u0142e piaskowe wysepki lub \u0142awice \u017cwiru, a w okresach wi\u0119kszych przep\u0142yw\u00f3w woda wyst\u0119puje z koryta i wchodzi na pobliskie obszary zalewowe. Na Odrze, kt\u00f3ra przez zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 swojego biegu jest \u015bci\u015ble uregulowana, to ewenement, przyci\u0105gaj\u0105cy do znajduj\u0105cych si\u0119 na granicy z Czechami Cha\u0142upek mi\u0142o\u015bnik\u00f3w przyrody. Nawet gdyby inwestycja ostatecznie dosz\u0142a do skutku, przekopanie si\u0119 wprost przez meandry by\u0142oby raczej ma\u0142o prawdopodobne. Ale tak naprawd\u0119 ka\u017cda koncepcja oznacza\u0142aby ingerencj\u0119 w naturalny bieg rzeki na tamtym wra\u017cliwym przyrodniczo odcinku. „Kana\u0142 zosta\u0142by kolejnym elementem, \u015bci\u0105gaj\u0105cym wod\u0119 z krajobrazu” \u2014 wyja\u015bnia Karlik. „A tej wody przecie\u017c i tak nie ma zbyt du\u017co. I b\u0119dzie jej brakowa\u0107 w\u0142a\u015bnie w tym starym korycie Odry. Wi\u0119c nawet je\u015bli droga nie przechodzi\u0142aby przez Graniczne Meandry, to i tak \u015bci\u0105ga\u0142aby wod\u0119. Tymczasem to miejsce powsta\u0142o przecie\u017c w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki temu, \u017ce rzeka by\u0142a zasilana odpowiednimi ilo\u015bciami wody, kt\u00f3re nadawa\u0142y pewn\u0105 dynamik\u0119 procesom korytotw\u00f3rczym”.<\/p>\n
Kana\u0142 na wyniszczonej rzece <\/p>\n
Op\u00f3r ze strony aktywist\u00f3w, naukowc\u00f3w oraz czeskich samorz\u0105dowc\u00f3w ostatecznie zahamowa\u0142 plany Babisza, a jego pora\u017cka w wyborach w 2021 r. na rzecz wielopartyjnego rz\u0105du pod przyw\u00f3dztwem Petra Fiali zdawa\u0142a si\u0119 pogrzeba\u0107 ponownie wskrzeszony pomys\u0142 kana\u0142u \u0142\u0105cz\u0105cego Dunaj z Odr\u0105. Wprawdzie centroprawicowa koalicja raczej nie mia\u0142a zamiaru politycznie gin\u0105\u0107 w obronie przyrody \u2014 zdecydowanie wa\u017cniejszymi kwestiami by\u0142y dla niej kwestie bezpiecze\u0144stwa energetycznego i ograniczenia szalej\u0105cej w trakcie pandemii koronawirusa inflacji \u2014 ale koncept poprzedniego premiera nazwa\u0142a „megaloma\u0144skim projektem”, ca\u0142kowicie nieprzystaj\u0105cym do nawo\u0142ywa\u0144 o potrzebie zaciskania pasa. W lutym 2023 r. czeski minister transportu og\u0142osi\u0142, \u017ce tereny przeznaczone do tej pory na budow\u0119 szlaku wodnego mog\u0105 by\u0107 wykorzystywane na potrzeby innych inwestycji.<\/p>\n
Podj\u0119cie tej decyzji bez w\u0105tpienia u\u0142atwi\u0142a Czechom katastrofa w 2022 r. Trzy lata temu na Odrze zgin\u0119\u0142o ponad 200 mln stworze\u0144 \u2014 przede wszystkim ryb, ma\u0142\u017c oraz \u015blimak\u00f3w. Badania tego wydarzenia ujawni\u0142y, \u017ce w rzece zadomowi\u0142y si\u0119 jednokom\u00f3rkowce Prymnesium parvum, wytwarzaj\u0105ce zab\u00f3jcze dla wodnej fauny toksyny. To organizmy s\u0142onolubne, co u\u015bwiadomi\u0142o opinii publicznej, jak fatalny jest stan ekologiczny drugiej najwi\u0119kszej rzeki w Polsce. Do Odry bowiem zrzucane s\u0105 (w dodatku ca\u0142kowicie legalnie) ogromne ilo\u015bci solanki, b\u0119d\u0105cej efektem ubocznym dzia\u0142ania przemys\u0142u kopalnianego i zbrojeniowego. W 2022 r., przy spowodowanym kryzysem klimatycznym wyj\u0105tkowo upalnym lecie, braku opad\u00f3w i powi\u0105zanym z tym niskim stanem w\u00f3d, st\u0119\u017cenie soli osi\u0105gn\u0119\u0142o znacznie wy\u017csze pu\u0142apy i ostatecznie doprowadzi\u0142o do zakwitu toksyn Prymnesium parvum. W ca\u0142ej historii Unii Europejskiej nie by\u0142o katastrofy ekologicznej o tak wielkiej skali.<\/p>\n
Wprawdzie tragedia ta dotkn\u0119\u0142a Polsk\u0119 i Niemcy \u2014 w Czechach nie odnotowano w\u00f3wczas masowego pomoru \u2014 jednak sta\u0142a si\u0119 g\u0142o\u015bnym tematem w ka\u017cdym z „odrza\u0144skich” kraj\u00f3w, a tak\u017ce poza nimi. Fotografie \u015bni\u0119tych ryb, wyci\u0105ganych z rzeki tonami, u\u015bwiadomi\u0142y opinii publicznej, \u017ce traktowanie jej wy\u0142\u0105cznie jako \u015bcieku dla przemys\u0142u oraz elementu infrastruktury jest wielkim zagro\u017ceniem dla naturalnego \u015brodowiska. W Polsce wybrany w 2023 r. rz\u0105d wykorzystywa\u0142 katastrof\u0119 jako or\u0119\u017ce w walce z poprzednikami, zapowiadaj\u0105c jednocze\u015bnie po\u0142o\u017cenie nacisku na projekty renaturyzacyjne. Bo o ile bezpo\u015bredni\u0105 przyczyn\u0105 tamtego wydarzenia by\u0142y zrzuty solanki do sp\u00f3\u0142ki z kryzysem klimatycznym, to fakt, \u017ce Odra jest rzek\u0105 skrajnie uregulowan\u0105, tylko pogorszy\u0142 sytuacj\u0119. Za spraw\u0105 ludzkiej ingerencji w jej bieg woda zawieraj\u0105ca toksyny przemieszcza\u0142a si\u0119 szybciej, z kolei stopnie wodne, \u015bluzy i jazy utrudnia\u0142y rybom ucieczk\u0119 przed zag\u0142ad\u0105. W takim klimacie trudno by\u0142oby zyska\u0107 spo\u0142eczne poparcie dla kontynuacji kolejnej wielkiej inwestycji hydrotechnicznej, tym bardziej \u017ce zniszczy\u0142aby ona jedn\u0105 z niewielu ostoi nienaruszonej przyrody na Odrze.<\/p>\n
Planowany rz\u0105d Odry nie rusza <\/p>\n
Decyzja rz\u0105du Fiali w 2023 r. i otwarcie teren\u00f3w przeznaczonych na budow\u0119 szlaku wodnego sugeruje, \u017ce po stronie czeskiej temat kana\u0142u jest sko\u0144czony. Tak\u017ce Ministerstwo Infrastruktury w odpowiedzi na moje zapytanie stwierdzi\u0142o jedynie, \u017ce z powodu odst\u0105pienia od projektu przez Czech\u00f3w, \u017cadne prace w jego sprawie nie s\u0105 planowane. Jednocze\u015bnie w o\u015bwiadczeniu pojawia si\u0119 informacja: „Obecnie strona polska i czeska koncentruj\u0105 si\u0119 na planowaniu rozwoju transgranicznego obszaru powi\u0105za\u0144 transportowych w oparciu o mo\u017cliwo\u015b\u0107 wykorzystania Odry, w szczeg\u00f3lno\u015bci w obs\u0142udze aglomeracji ostrawskiej”. Czy w takim razie nawet powr\u00f3t Babisza nie zmieni sytuacji?<\/p>\n
„Temat kana\u0142u na razie si\u0119 nie pojawia, co wcale nie oznacza, \u017ce pojawi\u0107 si\u0119 nie mo\u017ce” \u2014 zaznacza Karlik. „Rz\u0105du jeszcze nie ma, a je\u015bli Babisz go utworzy, to w koalicji z dwiema partiami skrajnie prawicowymi (Wolno\u015b\u0107 i Demokracja Bezpo\u015brednia oraz Partia Zmotoryzowanych \u2014 dop. autora). I ta nowa potencjalna w\u0142adza bardzo si\u0119 na razie stara, \u017ceby dobrze wygl\u0105da\u0107. Nikt nie chce wychodzi\u0107 z \u017cadnymi kontrowersyjnymi planami, a ten kana\u0142 akurat na pewno wzbudzi\u0142by znowu ostr\u0105 reakcj\u0119. Ale w programach wyborczych tych dw\u00f3ch partii skrajnie prawicowych pojawi\u0142y si\u0119 sugestie, \u017ce powinni\u015bmy pozwoli\u0107 na inwestycje w parkach narodowych, \u017ce mo\u017ce nale\u017ca\u0142oby zlikwidowa\u0107 Ministerstwo \u015arodowiska\u2026 Oczywi\u015bcie teraz, kiedy rozpisuje si\u0119 plan rz\u0105du, te najbardziej ekstremalne pomys\u0142y nie s\u0105 w nim uwzgl\u0119dniane. Ale to nie znaczy, \u017ce w pewnym momencie nie wr\u00f3c\u0105”.<\/p>\n
Rzeka bez ochrony <\/p>\n
Odrze z kolei potrzeba znacznie wi\u0119cej, ni\u017c tylko zablokowania kana\u0142u pomi\u0119dzy Ostraw\u0105 a K\u0119dzierzynem-Ko\u017alem. Oczywi\u015bcie, zastopowanie tak szkodliwej dla tamtejszego ekosystemu inwestycji jest dobr\u0105 wiadomo\u015bci\u0105 pod k\u0105tem ratowania bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci, jednak nie pomaga aktywnie samej rzece. A ta pomocy potrzebuje, przede wszystkim ze strony Polski, jako \u017ce to my najbardziej j\u0105 zanieczyszczamy. Tymczasem znacz\u0105cych dzia\u0142a\u0144 brakuje. W ostatnich trzech latach w Odrze znowu dochodzi\u0142o do toksycznych zakwit\u00f3w, cho\u0107 nie na tak\u0105 skal\u0119, jak w 2022 r.<\/p>\n
Tamta tragedia by\u0142a spektakularnym przejawem tego, do jakiego stanu doprowadzi\u0142a Odr\u0119 nasza polityka wzgl\u0119dem rzek, i wielu aktywist\u00f3w mia\u0142o w\u00f3wczas nadziej\u0119, \u017ce katastrofa stanie si\u0119 jednocze\u015bnie szans\u0105 na znacz\u0105ce zmiany. Dzi\u015b powszechne jest poczucie, \u017ce szansa ta zosta\u0142a zmarnowana. Tzw. specustawa odrza\u0144ska, zaproponowana jeszcze za rz\u0105d\u00f3w PiS-u, sz\u0142a wbrew wielu zaleceniom ekolog\u00f3w, za\u015b nowelizacje przedstawione przez obecnie rz\u0105dz\u0105c\u0105 koalicj\u0119 oferowa\u0142y jedynie malutki krok w bardziej pro\u015brodowiskowym kierunku. Wprowadzenie systemowych rozwi\u0105za\u0144 utrudnia r\u00f3wnie\u017c rozmycie kompetencji w sprawie rzek pomi\u0119dzy dwa ministerstwa o r\u00f3\u017cnych priorytetach \u2014 Ministerstwo Infrastruktury (rzeki s\u0105 wszak\u017ce drogami wodnymi) oraz Ministerstwo Klimatu i \u015arodowiska. Brakuje znacz\u0105cej mi\u0119dzynarodowej wsp\u00f3\u0142pracy pomi\u0119dzy Polsk\u0105, Niemcami i Czechami, brakuje d\u0142ugofalowej strategii, jak naprawd\u0119 poprawi\u0107 dobrostan Odry, co jest zadaniem wymagaj\u0105cym dekad pracy.<\/p>\n
Chodz\u0105c wzd\u0142u\u017c Granicznych Meandr\u00f3w Odry trudno nie czu\u0107 rozgoryczenia wobec pomys\u0142odawc\u00f3w projektu, kt\u00f3ry \u2014 po\u015brednio lub bezpo\u015brednio \u2014 zdewastowa\u0142by ten teren, \u0142\u0119gowe lasy, siedliska ptak\u00f3w i wysokie brzegi. W praktyce jednak nawet powr\u00f3t rz\u0105du Babisza do plan\u00f3w kana\u0142u nie by\u0142by dla rzeki r\u00f3wnie szkodliwy, co po prostu pozostanie przy takim modelu jej eksploatacji, z jakim mamy do czynienia od dekad. \u015amier\u0107 (domniemana!) tej hydrotechnicznej inicjatywy to jedna z niewielu dobrych wiadomo\u015bci dla Odry w ostatnich latach, bo wydaje si\u0119, \u017ce nadzwyczaj szybko zapomnieli\u015bmy lekcji z 2022 r. Czas poka\u017ce, kiedy b\u0119dziemy zmuszeni j\u0105 sobie przypomnie\u0107.<\/p>\n
Jakub Mirowski \u2014 filolog turecki, dziennikarz. Bada wp\u0142yw globalnych zmian klimatycznych na najbardziej zagro\u017cone spo\u0142eczno\u015bci<\/p>\n
Inne artyku\u0142y Jakuba Mirowskiego<\/a><\/p>\nArtyku\u0142 powsta\u0142 przy wsparciu Journalismfund Europe.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Pos\u0142uchaj s\u0142owa wst\u0119pnego sz\u00f3stego wydania magazynu online! Kiedy przyje\u017cd\u017camy na granic\u0119, znad Czech nadci\u0105gaj\u0105 deszczowe chmury i na…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":199773,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12],"tags":[32,33,36,37,27,34,35,28,31,53,25,4469,52,68,51,312,55,42,38,40,39,41,47,591,29,30,50,26],"class_list":{"0":"post-199772","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-polska","8":"tag-breaking-news","9":"tag-breakingnews","10":"tag-featured-news","11":"tag-featurednews","12":"tag-headlines","13":"tag-latest-news","14":"tag-latestnews","15":"tag-naglowki","16":"tag-najwazniejsze-artykuly","17":"tag-new_header","18":"tag-news","19":"tag-nowaeuropawschodnia","20":"tag-onet3","21":"tag-onet3d","22":"tag-onet3d_2i","23":"tag-pcz","24":"tag-phx","25":"tag-pl","26":"tag-poland","27":"tag-polish","28":"tag-polska","29":"tag-polski","30":"tag-screening_general","31":"tag-srodowisko","32":"tag-top-stories","33":"tag-topstories","34":"tag-v2021","35":"tag-wiadomosci"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/115877739369161724","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/199772","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=199772"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/199772\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/199773"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=199772"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=199772"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=199772"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}