Dr Amatzia Baram jest cz\u0142onkiem Middle East Forum Writing Fellow, a tak\u017ce emerytowanym profesorem na Wydziale Historii Bliskiego Wschodu oraz dyrektorem Centrum Studi\u00f3w Irackich na Uniwersytecie w Hajfie w Izraelu.<\/p>\n
Trwa najpot\u0119\u017cniejsza od lat fala protest\u00f3w w Iranie<\/a>. Mieszka\u0144cy wyszli na ulice, bo niezno\u015bne koszty utrzymania od ponad 10 lat wyniszczaj\u0105 ira\u0144sk\u0105 klas\u0119 \u015bredni\u0105 i ni\u017csza klas\u0119 \u015bredni\u0105. Warunki \u015brodowiskowe r\u00f3wnie\u017c uleg\u0142y gwa\u0142townemu pogorszeniu: zanieczyszczenie powietrza osi\u0105gn\u0119\u0142o niebezpieczny poziom, a po latach suszy i nadmiernego zu\u017cycia w\u00f3d gruntowych woda pitna w Teheranie sta\u0142a si\u0119 niebezpiecznie rzadka. \u017bycie codzienne zosta\u0142o powa\u017cnie zak\u0142\u00f3cone, nie tylko z powodu braku wody w kranach, ale tak\u017ce z powodu cz\u0119stych przerw w dostawach energii elektrycznej i gazu do gotowania.<\/p>\n Demostracje rozlewaj\u0105 si\u0119 na ca\u0142y kraj. Same protesty, mimo \u017ce rozprzestrzeniaj\u0105 si\u0119 na wi\u0119kszo\u015b\u0107 kraju i docieraj\u0105 do nowych grup spo\u0142ecznych, nadal anga\u017cuj\u0105 tysi\u0105ce, a nie miliony os\u00f3b. Wszystko wskazuje jednak na to, \u017ce to kwestia czasu. I nawet je\u015bli re\u017cim uniknie upadku, struktury dyktatury ju\u017c dzi\u015b s\u0105 powa\u017cnie os\u0142abione. A i pomoc protestuj\u0105cym zadeklarowa\u0142 sam Donald Trump<\/a>.<\/p>\n 28 grudnia 2025 r. sklepy sprzedaj\u0105ce elektronik\u0119 i telefony kom\u00f3rkowe w centrum Teheranu zamkn\u0119\u0142y swoje podwoje w prote\u015bcie przeciwko gwa\u0142townemu wzrostowi cen dolara i z\u0142ota oraz ekstremalnej zmienno\u015bci ira\u0144skiej waluty, riala. Tradycyjnie 10 riali r\u00f3wna si\u0119 jednemu tomanowi, jednostce powszechnie u\u017cywanej w codziennych transakcjach. Niedawno w\u0142adze wprowadzi\u0142y „nowego riala”, kt\u00f3rego warto\u015b\u0107 zosta\u0142a zmieniona tak, \u017ce jeden nowy rial r\u00f3wna si\u0119 100 starym rialom. Posuni\u0119cie to bardzo przypomina wprowadzenie przez Izrael w 1985 r. nowego szekla w odpowiedzi na hiperinflacj\u0119.<\/p>\n Milczenie w\u0142adz tylko pog\u0142\u0119bi\u0142o panik\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i przyspieszy\u0142o wy\u015bcig po ameryka\u0144sk\u0105 walut\u0119.<\/p>\n Tego dnia rial spad\u0142 na otwartym rynku do rekordowego poziomu 1,44 mln za dolara, po czym 30 grudnia nieznacznie odrobi\u0142 straty do oko\u0142o 1,37 mln. Sta\u0142o si\u0119 to w momencie, gdy oficjalne dane wykaza\u0142y wzrost rocznej inflacji do ponad 52 proc. pod koniec grudnia z oko\u0142o 42 proc. miesi\u0105c wcze\u015bniej. Wahania te uniemo\u017cliwiaj\u0105 ustalenie cen towar\u00f3w importowanych.<\/p>\n Ponadto pod koniec grudnia prezydent Masud Pezeszkian przedstawi\u0142 now\u0105 propozycj\u0119 bud\u017cetu, kt\u00f3ra obiecywa\u0142a pomoc dla najbiedniejszych grup spo\u0142ecznych, ale grozi\u0142a r\u00f3wnie\u017c podwy\u017ck\u0105 podatk\u00f3w. Wkr\u00f3tce potem wi\u0119kszo\u015b\u0107 kupc\u00f3w z bazaru rozpocz\u0119\u0142a protesty.<\/p>\n Bazaaris, ira\u0144ska klasa kupiecka, by\u0142a \u015bci\u015ble powi\u0105zana z klas\u0105 duchown\u0105 od czasu powstania dynastii Kad\u017car\u00f3w pod koniec XVIII w. Zapewniali mu\u0142\u0142om wsparcie finansowe i polityczne przeciwko re\u017cimowi. Sojusz ten przetrwa\u0142 podczas rewolty tytoniowej w latach 1891-1892, kiedy to zmusili szacha do uniewa\u017cnienia brytyjskiej koncesji. To samo mia\u0142o miejsce podczas rewolucji konstytucyjnej w latach 1905-1911, kiedy to strajki kupc\u00f3w narzuci\u0142y Ahmadowi Szachowi Kad\u017carowi ograniczenia konstytucyjne.<\/p>\n W marcu 1951 r. bazaris poparli nacjonalizacj\u0119 ira\u0144skiej ropy naftowej przeprowadzon\u0105 przez Mohammada Mossadegha. Ich wsparcie mia\u0142o r\u00f3wnie\u017c kluczowe znaczenie dla sukcesu rewolucji ajatollaha Ruhollaha Chomeiniego<\/a> w latach 1978-1979.<\/p>\n W obecnej sytuacji do kupc\u00f3w do\u0142\u0105czyli studenci drugiego dnia protest\u00f3w i razem przemaszerowali na plac Chomeiniego w Teheranie. Demonstranci g\u0142o\u015bno skandowali: „Niech \u017cyje szach”, „Niech \u017cyje monarchia”, „Wstyd\u017a si\u0119, Pezeszkian, opu\u015b\u0107 Iran”, „Nie dla Libanu, nie dla Gazy, po\u015bwi\u0119cimy nasze \u017cycie dla Iranu” oraz „\u015amier\u0107 dyktatorowi”, maj\u0105c na my\u015bli najwy\u017cszego przyw\u00f3dc\u0119 ajatollaha Alego Chameneiego<\/a>. Demonstracje rozprzestrzeni\u0142y si\u0119 na inne du\u017ce miasta<\/a>, g\u0142\u00f3wnie Meszhed, Isfahan i Shiraz. Pocz\u0105tkowo policja stosowa\u0142a \u015brodki nie\u015bmierciono\u015bne, aby powstrzyma\u0107 demonstracje, ale trzeciego dnia strzela\u0142a do protestuj\u0105cych.<\/p>\n Prezydent Iranu spotka\u0142 si\u0119 z bazari i obieca\u0142 podj\u0119cie dzia\u0142a\u0144 maj\u0105cych na celu z\u0142agodzenie trudno\u015bci ekonomicznych ludno\u015bci. Zast\u0105piono prezesa banku narodowego. Jednak wy\u017csi rang\u0105 s\u0119dziowie przyj\u0119li twarde stanowisko i ostrzegli, \u017ce demonstranci zostan\u0105 postawieni przed s\u0105dem.<\/p>\n 31 grudnia ub.r. rz\u0105d og\u0142osi\u0142 „\u015bwi\u0119to”, zamykaj\u0105c wszystkie urz\u0119dy i szko\u0142y, ale demonstracje nadal si\u0119 rozprzestrzenia\u0142y, obejmuj\u0105c 17 z 31 prowincji Iranu. Do strajku do\u0142\u0105czyli pracownicy sektora naftowego i cz\u0142onkowie zwi\u0105zku zawodowego kierowc\u00f3w ci\u0119\u017car\u00f3wek. Zbie\u017cno\u015b\u0107 interes\u00f3w kupc\u00f3w, student\u00f3w, pracownik\u00f3w sektora naftowego i kierowc\u00f3w ci\u0119\u017car\u00f3wek stanowi g\u0142\u0119boko niepokoj\u0105cy sygna\u0142 dla re\u017cimu.<\/p>\n<\/blockquote>\n Podej\u015bcie prezydenta Pezeszkiana do uspokojenia niepokoj\u00f3w kontrastowa\u0142o ostro z podej\u015bciem jego radykalnego poprzednika, Ebrahima Raisiego<\/a>. W\u0142a\u015bnie dlatego najwy\u017cszy przyw\u00f3dca zaplanowa\u0142 jego zwyci\u0119stwo w wyborach w lipcu 2024 r.<\/p>\n Zamiast ucieka\u0107 si\u0119 do brutalnych represji, Pezeszkian uzna\u0142 prawo spo\u0142ecze\u0144stwa do protest\u00f3w. Przyzna\u0142, \u017ce re\u017cim ponosi odpowiedzialno\u015b\u0107 za nie do zniesienia koszty utrzymania, sugeruj\u0105c nawet, \u017ce w\u0142adze sprzyja\u0142y korupcji, i zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 do zaj\u0119cia si\u0119 tymi niepowodzeniami.<\/p>\n Na przyk\u0142ad trzeciego dnia protest\u00f3w powiedzia\u0142 w telewizji: „Nie obwiniajcie Ameryki ani nikogo innego. To my musimy w\u0142a\u015bciwie zarz\u0105dza\u0107 naszymi problemami; to my musimy znale\u017a\u0107 spos\u00f3b na ich rozwi\u0105zanie”.<\/p>\n W sz\u00f3st\u0105 rocznic\u0119 \u015bmierci genera\u0142a Kasema Sulejmaniego<\/a> Pezeszkian przybra\u0142 religijny ton, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce Koran sugeruje, i\u017c urz\u0119dnicy „nale\u017c\u0105 do piek\u0142a”, je\u015bli nie potrafi\u0105 rozwi\u0105za\u0107 problem\u00f3w ludzi. Obieca\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce jego rz\u0105d przestanie udziela\u0107 uprzywilejowanym osobom dost\u0119pu do subsydiowanych dolar\u00f3w, twierdz\u0105c, \u017ce ci, kt\u00f3rzy je otrzymali, niesprawiedliwie „korzystali z rent”. Obieca\u0142, \u017ce od tej pory subsydia b\u0119d\u0105 trafia\u0107 bezpo\u015brednio do zwyk\u0142ych konsument\u00f3w, a nie do uprzywilejowanych grup.<\/p>\n Powa\u017cny kryzys gospodarczy <\/p>\n Przez ca\u0142y okres za\u0142amania riala w grudniu 2025 r. importerzy, dystrybutorzy i firmy powi\u0105zane z re\u017cimem nadal mieli dost\u0119p do twardej waluty z kana\u0142\u00f3w kontrolowanych przez rz\u0105d po znacznie subsydiowanych, sztucznie zani\u017conych kursach, znacznie poni\u017cej warto\u015bci rynkowej. Ten wielopoziomowy system wymiany walut umo\u017cliwi\u0142 przep\u0142yw miliard\u00f3w dolar\u00f3w do dobrze powi\u0105zanych os\u00f3b z wewn\u0105trz i faworyt\u00f3w re\u017cimu, wzmacniaj\u0105c postrzeganie g\u0142\u0119bokiej niesprawiedliwo\u015bci gospodarczej przez spo\u0142ecze\u0144stwo.<\/p>\n Liberalne obietnice prezydenta Pezeszkiana z pewno\u015bci\u0105 mia\u0142y poparcie Najwy\u017cszego Przyw\u00f3dcy. Je\u015bli jednak pojednawcze podej\u015bcie prezydenta zawiedzie, re\u017cim prawdopodobnie nasili trwaj\u0105ce brutalne represje. W rzeczywisto\u015bci protesty nadal si\u0119 rozprzestrzenia\u0142y w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce wielu Ira\u0144czyk\u00f3w podchodzi\u0142o sceptycznie do gest\u00f3w Pezeszkiana. Jak zapyta\u0142 profesor Morteza Nemati Zargaran: „Jakie dzia\u0142ania mo\u017cna podj\u0105\u0107, je\u015bli przedstawiciele protestuj\u0105cych kwestionuj\u0105 og\u00f3ln\u0105 polityk\u0119 kraju? Co zrobi\u0107, je\u015bli zostan\u0105 oni aresztowani przez o\u015brodki w\u0142adzy spoza rz\u0105du?”.<\/p>\n Scenariusze <\/p>\n 1. Bardziej prawdopodobne: upadek re\u017cimu w perspektywie \u015brednio\u2014 i d\u0142ugoterminowej<\/p>\n 8 stycznia br. po\u0142\u0105czenie internetowe w Iranie zosta\u0142o ograniczone do 1 proc. normalnego poziomu. Zrobiono to, aby zak\u0142\u00f3ci\u0107 koordynacj\u0119 dzia\u0142a\u0144 protestuj\u0105cych i ukry\u0107 represyjn\u0105 polityk\u0119 re\u017cimu. Jednocze\u015bnie \u015brodek ten pokaza\u0142, \u017ce re\u017cim jest g\u0142\u0119boko zaniepokojony.<\/p>\n Ta fala niezadowolenia wygl\u0105da jak pierwsze wstrz\u0105sy przed tektoniczn\u0105 zmian\u0105. W tej chwili ani protestuj\u0105cy, ani re\u017cim nie s\u0105 w stanie przewidzie\u0107, jak zako\u0144czy si\u0119 ta sytuacja. Jednak ju\u017c teraz jasne jest, \u017ce fala ta jest dla re\u017cimu bardziej niebezpieczna ni\u017c demonstracje z 2022 r. protestuj\u0105ce przeciwko zab\u00f3jstwu Mahsy Amini<\/a>. Opr\u00f3cz apelu o godno\u015b\u0107 i wolno\u015b\u0107 kobiet, obecny ruch wykorzystuje szersz\u0105 zbie\u017cno\u015b\u0107 gniewu spo\u0142ecznego dotycz\u0105cego niemal wszystkich obszar\u00f3w odpowiedzialno\u015bci re\u017cimu.<\/p>\n Niezno\u015bne koszty utrzymania od ponad 10 lat wyniszczaj\u0105 ira\u0144sk\u0105 klas\u0119 \u015bredni\u0105 i ni\u017csza klas\u0119 \u015bredni\u0105. Warunki \u015brodowiskowe r\u00f3wnie\u017c uleg\u0142y gwa\u0142townemu pogorszeniu: zanieczyszczenie powietrza osi\u0105gn\u0119\u0142o niebezpieczny poziom, a po latach suszy i nadmiernego zu\u017cycia w\u00f3d gruntowych woda pitna w Teheranie sta\u0142a si\u0119 niebezpiecznie rzadka.<\/p>\n Sam prezydent przyzna\u0142, \u017ce miasto osiada o ok. 30 cm rocznie, a na obszarach miejskich pojawiaj\u0105 si\u0119 zapadliska. Sytuacja sta\u0142a si\u0119 tak powa\u017cna, \u017ce Pezeszkian ostrzeg\u0142 nawet, \u017ce stolica mo\u017ce wymaga\u0107 przeniesienia ok. 1000 k, na po\u0142udnie, do Zatoki Oma\u0144skiej.<\/p>\n<\/blockquote>\n \u017bycie codzienne zosta\u0142o powa\u017cnie zak\u0142\u00f3cone, nie tylko z powodu braku wody w kranach, ale tak\u017ce z powodu cz\u0119stych przerw w dostawach energii elektrycznej i gazu do gotowania.<\/p>\n Je\u015bli chodzi o spos\u00f3b, w jaki ajatollahowie zajmuj\u0105 si\u0119 sprawami mi\u0119dzynarodowymi, opinia publiczna nie wierzy w twierdzenia re\u017cimu, \u017ce wygra\u0142 on 12-dniow\u0105 wojn\u0119 z Izraelem<\/a>. Ira\u0144czycy uwa\u017caj\u0105, \u017ce wojna zako\u0144czy\u0142a si\u0119 upokarzaj\u0105c\u0105 pora\u017ck\u0105 dumy i rado\u015bci re\u017cimu, wynios\u0142ej i bezwzgl\u0119dnej Islamskiej Gwardii Rewolucyjnej (IRGC).<\/p>\n Po raz pierwszy w historii IRGC, tak heroiczna i odnosz\u0105ca sukcesy w wojnie ira\u0144sko-irackiej (1980-1988), ponios\u0142a sromotn\u0105 kl\u0119sk\u0119. Sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce ta czczona si\u0142a jest obecnie w wi\u0119kszo\u015bci pust\u0105 skorup\u0105, skuteczn\u0105 tylko wobec nieuzbrojonych obywateli w kraju.<\/p>\n Wreszcie, najwy\u017cszy przyw\u00f3dca nie jest ani m\u0142ody, ani zdrowy. Znikn\u0105\u0142 z \u017cycia publicznego podczas wojny i milcza\u0142 w pierwszych dniach protest\u00f3w, wzmacniaj\u0105c wra\u017cenie pr\u00f3\u017cni w\u0142adzy w samym sercu re\u017cimu. Jednocze\u015bnie ostrze\u017cenie prezydenta USA Donalda Trumpa<\/a>, \u017ce Waszyngton zainterweniuje, je\u015bli re\u017cim u\u017cyje przemocy wobec demonstrant\u00f3w, jeszcze bardziej o\u015bmieli\u0142o aktywist\u00f3w.<\/p>\n 2. Mniej prawdopodobne: re\u017cim unika upadku<\/p>\n\n
\n