By zrozumie\u0107 skal\u0119 tej\u017ce brawury, nale\u017cy zanurzy\u0107 si\u0119 w atmosferze Krakowa z pocz\u0105tk\u00f3w XV stulecia. Miasto to – t\u0119tni\u0105ce \u017cyciem dzi\u0119ki jagiello\u0144skiemu odnowieniu tamtejszej akademii w 1400 roku (co sta\u0142o si\u0119 za spraw\u0105 W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y i z fundacji Jadwigi Andegawe\u0144skiej) – stanowi\u0142o intelektualny magnes przyci\u0105gaj\u0105cy przybysz\u00f3w z ca\u0142ej Europy (Akademia Krakowska by\u0142a w\u00f3wczas jednym z ledwie kilku uniwersytet\u00f3w w tej cz\u0119sci kontynentu). \u00d3wczesna stolica sta\u0142a si\u0119 si\u0119 tym samym tyglem dziesi\u0105tek kultur i j\u0119zyk\u00f3w, w kt\u00f3rym anonimowo\u015b\u0107 przesta\u0142a stanowi\u0107 towar deficytowy. \u00d3w bezimienno\u015b\u0107 zarezerwowana by\u0142a jednak wy\u0142\u0105cznie dla m\u0119\u017cczyzn – zgodnie z niegdysiejsz\u0105 wyk\u0142adni\u0105 \u017cakowie zyskiwali wszak cz\u0119\u015b\u0107 przywilej\u00f3w stanu duchownego; kobietom pozostawa\u0142a edukacja domowa (o charakterze wr\u0119cz incydentalnym) lub – w najlepszym razie – klasztorna (si\u0142\u0105 rzeczy fragmentaryczna). W takim te\u017c \u015bwiecie pewna idealistka postanowi\u0142a zaryzykowa\u0107 niemal wszystko – amore studii (a wi\u0119c „z mi\u0142o\u015bci do nauki”).<\/p>\n
Mi\u0119dzy wierszami „Senatorium”. Kronika sukcesu i dwa oblicza\u00a0„upadku”<\/p>\n
To, co w potocznej \u015bwiadomo\u015bci funkcjonuje jako romantyczna legenda, ma swoje zakorzenienie w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Histori\u0119\u00a0o Nawojce\u00a0spisa\u0142 bowiem Marcin ze\u00a0Spisza, naoczny \u015bwiadek epoki\u00a0(jako ucze\u0144 krakowskiej szko\u0142y parafialnej – zapewne przy ko\u015bciele Mariackim –\u00a0ucz\u0119szczaj\u0105cy tam\u017ce oko\u0142o 1416 roku)\u00a0i p\u00f3\u017aniejszy opat wiede\u0144skich\u00a0benedyktyn\u00f3w. W swoim\u00a0autobiograficznym\u00a0dziele „Senatorium\u00a0sive\u00a0dialogus\u00a0historicus\u00a0Martini\u00a0abbatis\u00a0Scotorum\u00a0Viennae\u00a0Austriae” (a wi\u0119c „\u00bbSenatorium\u00ab, czyli dialog historyczny Marcina, opata Szkot\u00f3w w Wiedniu, w Austrii”)\u00a0przytacza on losy\u00a0dziewczyny, kt\u00f3ra w m\u0119skim stroju studiowa\u0142a w Krakowie.\u00a0Dla kronikarza pozostaje ona\u00a0jednak\u00a0postaci\u0105 bezimienn\u0105 – miano\u00a0„Nawojka”\u00a0nada\u0142a jej dopiero XIX-wieczna historiografia, potrzebuj\u0105ca silnego\u00a0emancypacyjnego. Imi\u0119\u00a0idealnie dope\u0142ni\u0142o mit, przekszta\u0142caj\u0105c anonimowy przypadek w\u00a0to\u017csamo\u015bciotw\u00f3rcz\u0105\u00a0ikon\u0119.<\/p>\n
Wed\u0142ug tradycji Nawojka\u00a0–\u00a0ukrywaj\u0105ca si\u0119 pod imieniem Jakub lub Andrzej\u00a0–\u00a0nie by\u0142a jedynie statystk\u0105 w akademickim teatrze, a \u017ar\u00f3d\u0142a legendarne przypisuj\u0105 jej\u00a0miast tego\u00a0wybitne zdolno\u015bci intelektualne. Przypuszcza si\u0119, \u017ce bohaterka niniejszej opowie\u015bci mog\u0142a pochodzi\u0107 z Wielkopolski, gdzie kszta\u0142ci\u0142a si\u0119 pod okiem ojca –\u00a0prowadz\u0105cego tam\u017ce szko\u0142\u0119;\u00a0dysponuj\u0105c\u00a0za\u015b\u00a0odziedziczonym maj\u0105tkiem, postanowi\u0142a zrealizowa\u0107 swoje marzenia.\u00a0Marcin wspomina ponadto w „Senatorium”, \u017ce\u00a0na uczelni\u00a0sp\u0119dzi\u0142a\u00a0dwa lata, pilnie ucz\u0119szczaj\u0105c na wyk\u0142ady, a w\u00a0chwili demaskacji mia\u0142a by\u0107 ju\u017c\u00a0„vicina\u00a0fuit\u00a0ad\u00a0baccalariatum”\u00a0–\u00a0„bliska\u00a0uzyskania\u00a0bakalaureatu”\u00a0–\u00a0a\u00a0wi\u0119c o krok od zdobycia najni\u017cszego z \u00f3wczesnych stopni akademickich.\u00a0Ten element narracji ma kluczowe znaczenie\u00a0symboliczne\u00a0–\u00a0pokazuje, \u017ce w zderzeniu z materi\u0105 wiedzy, kobiecy umys\u0142 w niczym nie ust\u0119powa\u0142 m\u0119skiemu, a jedyn\u0105 barier\u0105 pozostawa\u0142\u00a0religijno-spo\u0142eczny konwenans.<\/p>\n
Najciekawszym elementem ewolucji tej historii\u00a0pozostaje\u00a0moment demaskacji\u00a0–\u00a0w\u00a0powszechnej \u015bwiadomo\u015bci do ujawnienia sekretu dosz\u0142o w\u00a0\u015bmigus-dyngus, kiedy to\u00a0oblana wiadrem wody \u017cakowska toga mia\u0142a przylgn\u0105\u0107 do cia\u0142a, bezlito\u015bnie obna\u017caj\u0105c\u00a0formae\u00a0feminae\u00a0przed t\u0142umem gapi\u00f3w. Ten wariant legendy, mocno osadzony w lokalnym folklorze, symbolicznie wykorzystuje \u017cywio\u0142 wody jako si\u0142\u0119 oczyszczaj\u0105c\u0105 z\u00a0„fa\u0142szu”\u00a0i przywracaj\u0105c\u0105\u00a0„naturalny”\u00a0porz\u0105dek rzeczy.\u00a0O ile krakowska „ulica” dopisa\u0142a wi\u0119c do owej opowie\u015bci scenariusz godny antycznego dramatu, o tyle\u00a0rzeczony Marcin wspomina o\u00a0zupe\u0142nie innej wersji –\u00a0bolesnej w swym realizmie.\u00a0Kronikarz przytacza histori\u0119 o \u017co\u0142daku, kt\u00f3ry widz\u0105c na ulicy\u00a0„studenta”, powzi\u0105\u0142 podejrzenia co do jego p\u0142ci\u00a0– za\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119\u00a0przy tym\u00a0ze s\u0142ugami krakowskiego mieszczanina o nazwisku\u00a0Kaltherbrig, \u017ce \u00f3w m\u0142odzieniec jest w istocie kobiet\u0105.\u00a0W wyniku bezpardonowej konfrontacji, tajemnica „studenta” zosta\u0142a ostatecznie – i naocznie – zweryfikowana.\u00a0<\/p>\n
Epilog brawury. Cena\u00a0„amor\u00a0studii” i klasztorne postscriptum<\/p>\n
Fina\u0142 tej historii, cho\u0107 dramatyczny, nie jest pozbawiony swoistego happy endu, kt\u00f3ry wymyka si\u0119 prostym ocenom. Nawojka stan\u0119\u0142a podobno przed\u00a0biskupim\u00a0(lub rektorskim)\u00a0trybuna\u0142em, oskar\u017cona o naruszenie\u00a0i\u00a0boskiego,\u00a0i ludzkiego\u00a0prawa. Cho\u0107 grozi\u0142y jej surowe konsekwencje,\u00a0s\u0119dziowie – uj\u0119ci jej nienagann\u0105 moralno\u015bci\u0105 i szlachetn\u0105 motywacj\u0105 – okazali\u00a0„\u0142ask\u0119”.\u00a0Uniewinnienie? Nie tam i nie wtedy.\u00a0Wyrokiem\u00a0okaza\u0142o si\u0119\u00a0miast tego\u00a0zes\u0142anie do\u00a0klasztoru.<\/p>\n
Mo\u017cna by uzna\u0107 to za\u00a0symbol kl\u0119ski\u00a0czy te\u017c\u00a0do\u017cywotniej\u00a0pokuty, jednak Marcin ze\u00a0Spisza\u00a0dodaje\u00a0do opowie\u015bci\u00a0fascynuj\u0105ce\u00a0postscriptum. W klasztornym zaciszu (najcz\u0119\u015bciej\u00a0w kontek\u015bcie tym\u00a0wskazywane\u00a0s\u0105\u00a0zwierzynieckie\u00a0norbertanki) niedosz\u0142a studentka mia\u0142a\u00a0bowiem\u00a0zosta\u0107\u00a0magistr\u0105\u00a0(a wi\u0119c „nauczycielk\u0105”), a z czasem\u00a0abbatiss\u0105 (czyli „przeorysz\u0105).\u00a0Paradoksalnie wi\u0119c wykluczenie z oficjalnego dyskursu uniwersyteckiego otworzy\u0142o jej drog\u0119 do realizacji pedagogicznej pasji w jedynej dost\u0119pnej w\u00f3wczas dla kobiet przestrzeni.<\/p>\n
Dzi\u015b Nawojka jest\u00a0kim\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko historyczn\u0105 ciekawostk\u0105.\u00a0Bo cho\u0107 jej imi\u0119 jest jedynie literackim domys\u0142em, sama posta\u0107 pozostaje trwa\u0142ym elementem krakowskiego\u00a0genius\u00a0loci.\u00a0Od niej nazw\u0119 sw\u0105 wzi\u0105\u0142\u00a0najs\u0142ynniejszych\u00a0z tamtejszych\u00a0dom\u00f3w studenckich, a historia\u00a0„polskiej\u00a0Joanny\u00a0d’Arc\u00a0nauki”\u00a0przypomina, \u017ce walka o dost\u0119p do wiedzy by\u0142a procesem d\u0142ugim i wyboistym.\u00a0Nawojka,\u00a0jako archetyp\u00a0virgo\u00a0fortis\u00a0(a wi\u0119c „dzielnej\u00a0niewiasty”), pozostaje\u00a0nieoficjaln\u0105\u00a0patronk\u0105 wszystkich tych, kt\u00f3rzy w d\u0105\u017ceniu do prawdy gotowi s\u0105\u00a0na\u00a0z\u0142amanie skostnia\u0142ych regu\u0142.<\/p>\n
Masz sugestie, uwagi albo widzisz b\u0142\u0105d? Napisz do nas<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"By zrozumie\u0107 skal\u0119 tej\u017ce brawury, nale\u017cy zanurzy\u0107 si\u0119 w atmosferze Krakowa z pocz\u0105tk\u00f3w XV stulecia. Miasto to –…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":203508,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[32,33,36,37,27,34,35,28,31,25,42,38,40,39,41,29,30,26],"class_list":{"0":"post-203507","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-naglowki","8":"tag-breaking-news","9":"tag-breakingnews","10":"tag-featured-news","11":"tag-featurednews","12":"tag-headlines","13":"tag-latest-news","14":"tag-latestnews","15":"tag-naglowki","16":"tag-najwazniejsze-artykuly","17":"tag-news","18":"tag-pl","19":"tag-poland","20":"tag-polish","21":"tag-polska","22":"tag-polski","23":"tag-top-stories","24":"tag-topstories","25":"tag-wiadomosci"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/115891989623683815","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/203507","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=203507"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/203507\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/203508"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=203507"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=203507"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=203507"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}