{"id":209412,"date":"2026-01-16T21:19:22","date_gmt":"2026-01-16T21:19:22","guid":{"rendered":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/209412\/"},"modified":"2026-01-16T21:19:22","modified_gmt":"2026-01-16T21:19:22","slug":"naprawili-blad-sprzed-90-lat-czas-moze-plynac-w-dwie-strony","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/209412\/","title":{"rendered":"Naprawili b\u0142\u0105d sprzed 90 lat. Czas mo\u017ce p\u0142yn\u0105\u0107 w dwie strony"},"content":{"rendered":"\n

Jak przekonuje Enrique Gaztanaga na \u0142amach<\/a> The Conversation, s\u0142ynne tunele czasoprzestrzenne, kt\u00f3re w naszej wyobra\u017ani \u0142\u0105cz\u0105 odleg\u0142e zak\u0105tki kosmosu, prawdopodobnie w og\u00f3le nie s\u0105 tunelami. Najnowsze badania sugeruj\u0105, \u017ce Most Einsteina-Rosena to co\u015b znacznie bardziej fundamentalnego i paradoksalnie jeszcze dziwniejszego: to lustro, w kt\u00f3rym czas przegl\u0105da si\u0119 w swojej w\u0142asnej, odwr\u00f3conej wersji.<\/p>\n

\nWielka pomy\u0142ka popkultury i 90 lat nieporozumie\u0144\n<\/p>\n

Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 w 1935 r., kiedy Albert Einstein i Nathan Rosen opublikowali prac\u0119 opisuj\u0105c\u0105 matematyczny most \u0142\u0105cz\u0105cy dwa identyczne p\u0142aty czasoprzestrzeni. Przez dekady science-fiction karmi\u0142o nas wizj\u0105, w kt\u00f3rej taki obiekt jest portalem, skr\u00f3tem pozwalaj\u0105cym omin\u0105\u0107 miliony lat \u015bwietlnych podr\u00f3\u017cy. <\/p>\n

Jednak, jak zauwa\u017ca Gaztanaga, pierwotnym celem genialnych fizyk\u00f3w wcale nie by\u0142o budowanie mi\u0119dzygwiezdnych autostrad. Chcieli oni po prostu zrozumie\u0107, jak cz\u0105stki zachowuj\u0105 si\u0119 w ekstremalnej grawitacji i jak pogodzi\u0107 og\u00f3ln\u0105 teori\u0119 wzgl\u0119dno\u015bci z mechanik\u0105 kwantow\u0105. <\/p>\n

\n

Badaj\u0105c zachowanie cz\u0105stek w obszarach o ekstremalnej grawitacji, Einstein i Rosen\u00a0wprowadzili co\u015b, co nazwali mostem: matematyczne po\u0142\u0105czenie mi\u0119dzy dwiema idealnie symetrycznymi kopiami czasoprzestrzeni. Nie mia\u0142 on s\u0142u\u017cy\u0107 jako droga do podr\u00f3\u017cy, lecz jako spos\u00f3b na\u00a0zachowanie sp\u00f3jno\u015bci\u00a0mi\u0119dzy grawitacj\u0105 a fizyk\u0105 kwantow\u0105 – wyja\u015bnia Enrique Gaztanaga.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Wizja tunelu (wormhole) pojawi\u0142a si\u0119 dopiero pod koniec lat 80. jako efekt spekulacji, kt\u00f3re cho\u0107 matematycznie kusz\u0105ce, szybko zderzy\u0142y si\u0119 z brutaln\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 fizyki. Zgodnie z teori\u0105 wzgl\u0119dno\u015bci, taki most zapada si\u0119 szybciej, ni\u017c mog\u0142oby go pokona\u0107 \u015bwiat\u0142o, co czyni go nieprzekraczalnym i w praktyce nieobserwowalnym.<\/p>\n

W najnowszym artykule opublikowanym<\/a> w presti\u017cowym czasopi\u015bmie Classical and Quantum Gravity, zesp\u00f3\u0142 badaczy pod kierownictwem Enrique Gaztanaga proponuje rewolucyjn\u0105 reinterpretacj\u0119. Zamiast widzie\u0107 w Mo\u015bcie Einsteina-Rosena fizyczny tunel, naukowcy dostrzegaj\u0105 w nim mechanizm spajaj\u0105cy dwie mikroskopijne strza\u0142ki czasu. <\/p>\n

To prawdziwy prze\u0142om w my\u015bleniu o strukturze rzeczywisto\u015bci. <\/p>\n

\nLustrzane odbicie czasu\n<\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 fundamentalnych praw fizyki nie rozr\u00f3\u017cnia przesz\u0142o\u015bci od przysz\u0142o\u015bci ani strony lewej od prawej. Je\u015bli czas lub przestrze\u0144 zostan\u0105 odwr\u00f3cone w r\u00f3wnaniach, prawa pozostaj\u0105 wa\u017cne. R\u00f3wnania dzia\u0142aj\u0105 tak samo dobrze, gdy czas p\u0142ynie do przodu, jak i wstecz. <\/p>\n

Zdaniem naukowc\u00f3w to w\u0142a\u015bnie powa\u017cne potraktowanie tych symetrii prowadzi do innej interpretacji mostu Einsteina-Rosena. Zamiast tunelu przez przestrze\u0144, mo\u017cna go rozumie\u0107 jako dwa uzupe\u0142niaj\u0105ce si\u0119 elementy stanu kwantowego. W jednym czas p\u0142ynie naprz\u00f3d; w drugim cofa si\u0119. <\/p>\n

Most Einsteina-Rosena ma by\u0107 punktem styku tych dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w. To nie przej\u015bcie do innego miejsca w przestrzeni, ale po\u0142\u0105czenie mi\u0119dzy stanem, w kt\u00f3rym czas p\u0142ynie normalnie, a jego lustrzanym odbiciem, gdzie czas cofa si\u0119 z perspektywy naszego obserwatora.<\/p>\n

Most wyra\u017ca fakt, \u017ce oba sk\u0142adniki czasu s\u0105 potrzebne do opisania kompletnego uk\u0142adu fizycznego. W typowych sytuacjach fizycy ignoruj\u0105 sk\u0142adnik odwr\u00f3cony w czasie, wybieraj\u0105c pojedyncz\u0105 strza\u0142k\u0119 czasu. Jednak w pobli\u017cu czarnych dziur, czy w rozszerzaj\u0105cych si\u0119 i zapadaj\u0105cych wszech\u015bwiatach, oba kierunki musz\u0105 by\u0107 uwzgl\u0119dnione dla sp\u00f3jnego opisu kwantowego. To w\u0142a\u015bnie tutaj naturalnie powstaj\u0105 mosty Einsteina-Rosena.<\/p>\n

\n

Wykazali\u015bmy, \u017ce pierwotny most Einsteina-Rosena wskazuje na co\u015b o wiele dziwniejszego i bardziej fundamentalnego ni\u017c tunel czasoprzestrzenny. Mechanika kwantowa rz\u0105dzi natur\u0105 w najmniejszych skalach, takich jak cz\u0105steczki, podczas gdy og\u00f3lna teoria wzgl\u0119dno\u015bci Einsteina ma zastosowanie do grawitacji i czasoprzestrzeni. Pogodzenie tych dw\u00f3ch zjawisk pozostaje jednym z najwi\u0119kszych wyzwa\u0144 fizyki. Nasza reinterpretacja mo\u017ce wskaza\u0107 drog\u0119 do tego celu – podkre\u015bla naukowiec.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Wi\u0119cej na Spider’s Web:<\/p>\n

\nRozwi\u0105zanie zagadki, kt\u00f3ra sp\u0119dza\u0142a sen z powiek Hawkingowi\n<\/p>\n

Ta nowa perspektywa pozwala na eleganckie rozwi\u0105zanie s\u0142ynnego paradoksu informacyjnego czarnej dziury, z kt\u00f3rym w 1974 r. zmierzy\u0142 si\u0119 Stephen Hawking. Hawking wykaza\u0142, \u017ce czarne dziury mog\u0105 ostatecznie wyparowa\u0107, pozornie usuwaj\u0105c wszelkie informacje o tym, co do nich wpad\u0142o, co przeczy kwantowej zasadzie zachowania informacji.<\/p>\n

Gaztanaga wyja\u015bnia, \u017ce paradoks znika, je\u015bli uwzgl\u0119dnimy obie strza\u0142ki czasu. Informacja nie ginie w nico\u015bci; na poziomie mikroskopowym most pozwala informacjom przekroczy\u0107 to, co wydaje si\u0119 nam horyzontem zdarze\u0144 – punkt bez powrotu. Informacja nie znika; ewoluuje dalej, ale w przeciwnym, lustrzanym kierunku czasowym.<\/p>\n

\n

Paradoks pojawia si\u0119 tylko wtedy, gdy upieramy si\u0119 przy opisywaniu horyzont\u00f3w za pomoc\u0105 pojedynczej, jednostronnej strza\u0142ki czasu, ekstrapolowanej do niesko\u0144czono\u015bci, a tego za\u0142o\u017cenia sama mechanika kwantowa nie wymaga. Je\u015bli pe\u0142ny opis kwantowy obejmuje oba kierunki czasowe, nic tak naprawd\u0119 nie ginie. Informacja opuszcza nasz kierunek czasowy i pojawia si\u0119 ponownie wzd\u0142u\u017c odwr\u00f3conego kierunku. Pe\u0142nia i przyczynowo\u015b\u0107 zostaj\u0105 zachowane, bez odwo\u0142ywania si\u0119 do egzotycznej, nowej fizyki – podkre\u015bla badacz.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Enrique Gaztanaga dodaje, \u017ce idee te s\u0105 trudne do zrozumienia, poniewa\u017c jeste\u015bmy istotami makroskopowymi, kt\u00f3re do\u015bwiadczaj\u0105 tylko jednego kierunku czasu. W skali dnia codziennego nieporz\u0105dek (entropia) ma tendencj\u0119 do wzrostu. Stan wysoce uporz\u0105dkowany naturalnie ewoluuje w stan nieuporz\u0105dkowany, nigdy na odwr\u00f3t. To dlatego odczuwamy, \u017ce czas p\u0142ynie tylko w jedn\u0105 stron\u0119.<\/p>\n

\n

Mechanika kwantowa dopuszcza jednak bardziej subtelne zachowania. Co intryguj\u0105ce, dowody na istnienie tej ukrytej struktury mog\u0105 ju\u017c istnie\u0107.\u00a0Kosmiczne mikrofalowe promieniowanie t\u0142a, pozosta\u0142o\u015b\u0107 po Wielkim Wybuchu, wykazuje niewielk\u0105, ale trwa\u0142\u0105 asymetri\u0119\u00a0: preferencj\u0119 jednej orientacji przestrzennej nad jej lustrzanym odbiciem. Ta anomalia intryguje kosmolog\u00f3w od dw\u00f3ch dekad. Modele standardowe przypisuj\u0105 jej niezwykle niskie prawdopodobie\u0144stwo, chyba \u017ce uwzgl\u0119dni si\u0119 lustrzane elementy kwantowe – zaznacza Enrique Gaztanaga.<\/p>\n<\/blockquote>\n

\nWielki Wybuch nie by\u0142 pocz\u0105tkiem\n<\/p>\n

Strza\u0142ka czasu, czarne dziury, horyzonty zdarze\u0144, mikrofalowe promieniowanie t\u0142a – je\u015bli jeszcze nie zakr\u0119ci\u0142o si\u0119 Wam w g\u0142owie, to uprzedzam, \u017ce najlepsze naukowcy zostawili na koniec. <\/p>\n

To, co nazywamy Wielkim Wybuchem, mog\u0142o nie by\u0107 absolutnym pocz\u0105tkiem, lecz odbiciem, kwantowym przej\u015bciem mi\u0119dzy dwiema odwr\u00f3conymi w czasie fazami ewolucji kosmicznej. W takim scenariuszu czarne dziury mog\u0142yby pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 most\u00f3w nie tylko mi\u0119dzy kierunkami czasu, ale tak\u017ce mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi epokami kosmologicznymi. Nasz Wszech\u015bwiat\u00a0m\u00f3g\u0142by by\u0107 wn\u0119trzem czarnej dziury,\u00a0kt\u00f3ra powsta\u0142a w innym, macierzystym kosmosie. Mog\u0142a ona powsta\u0107, gdy zamkni\u0119ty obszar czasoprzestrzeni zapad\u0142 si\u0119, odbi\u0142 i zacz\u0105\u0142 si\u0119 rozszerza\u0107, staj\u0105c si\u0119 Wszech\u015bwiatem, kt\u00f3ry obserwujemy dzisiaj – napisali autorzy nowego odkrycia.<\/p>\n

Dodaj\u0105 oni, \u017ce „z tego punktu widzenia Wielki Wybuch wyewoluowa\u0142 z warunk\u00f3w poprzedzaj\u0105cej go kontrakcji. Tunele czasoprzestrzenne nie s\u0105 konieczne: most jest czasowy, a nie przestrzenny, a Wielki Wybuch staje si\u0119 bram\u0105, a nie pocz\u0105tkiem”.<\/p>\n

W tym scenariuszu to, co nazywamy ciemn\u0105 materi\u0105, mo\u017ce by\u0107 w rzeczywisto\u015bci reliktami z poprzedniej fazy wszech\u015bwiata, kt\u00f3re przetrwa\u0142y ten kwantowy przeskok.<\/p>\n

\nRewolucja w fizyce\n<\/p>\n

Ja zaznacza Enrique Gaztanaga ta reinterpretacja most\u00f3w Einsteina-Rosena nie oferuje \u017cadnych skr\u00f3t\u00f3w przez galaktyki, \u017cadnych podr\u00f3\u017cy w czasie ani tuneli czasoprzestrzennych czy hiperprzestrzeni rodem z science fiction. To, co oferuje, jest o wiele g\u0142\u0119bsze. Oferuje sp\u00f3jny kwantowy obraz grawitacji, w kt\u00f3rym czasoprzestrze\u0144 uciele\u015bnia r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy przeciwstawnymi kierunkami czasu i gdzie nasz wszech\u015bwiat m\u00f3g\u0142 mie\u0107 histori\u0119 przed Wielkim Wybuchem.<\/p>\n

Je\u015bli Gaztanaga i jego koledzy maj\u0105 racj\u0119, kolejna rewolucja w fizyce nie zabierze nas do innej galaktyki w mgnieniu oka, ale pozwoli nam zrozumie\u0107, \u017ce czas w swojej najg\u0142\u0119bszej, mikroskopijnej naturze, p\u0142ynie w obie strony jednocze\u015bnie.<\/p>\n

Enrique Gaztanaga to ceniony profesor astrofizyki i kosmologii, kt\u00f3ry dzieli swoj\u0105 prac\u0119 naukow\u0105 mi\u0119dzy Instytut Nauk o Kosmosie (ICE-CSIC) w Barcelonie a Instytut Kosmologii i Grawitacji na Uniwersytecie w Portsmouth. Jego badania koncentruj\u0105 si\u0119 na najwi\u0119kszych zagadkach wszech\u015bwiata, takich jak natura ciemnej materii, ciemnej energii oraz ewolucja struktur kosmicznych. Jako dyrektor projektu PAU Survey oraz koordynator naukowy misji kosmicznej ESA ARRAKIHS, Gaztanaga odgrywa kluczow\u0105 rol\u0119 w mapowaniu nieba i testowaniu fundamentalnych praw fizyki. Za swoje wybitne osi\u0105gni\u0119cia naukowe i wk\u0142ad w popularyzacj\u0119 wiedzy zosta\u0142 wyr\u00f3\u017cniony presti\u017cowymi nagrodami, w tym honorowym tytu\u0142em Freedom of the City of London.<\/p>\n

<\/p>\n

Bogdan Stech<\/p>\n

16.01.2026 15:10<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Najnowsze<\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T20:16:46+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T19:03:01+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T18:04:40+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T17:38:30+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T16:37:16+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T16:24:34+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T16:18:29+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T16:05:17+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T15:37:42+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T15:22:10+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T15:14:16+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T15:10:00+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T13:29:30+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T12:36:45+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T12:16:14+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T12:08:27+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T12:01:42+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T11:43:49+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T11:19:42+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T10:42:05+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T09:50:26+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T09:18:24+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T08:31:26+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T08:09:46+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T08:04:13+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T07:00:00+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T06:57:36+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T06:26:37+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T06:18:30+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T06:17:27+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T06:16:42+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T06:11:00+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-16T06:00:00+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-15T21:36:21+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-15T21:17:17+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-15T20:58:25+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-15T20:45:06+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-15T20:25:33+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-15T19:55:13+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aktualizacja: 2026-01-15T19:17:51+01:00<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Jak przekonuje Enrique Gaztanaga na \u0142amach The Conversation, s\u0142ynne tunele czasoprzestrzenne, kt\u00f3re w naszej wyobra\u017ani \u0142\u0105cz\u0105 odleg\u0142e zak\u0105tki…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":209413,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[120,118,119,42,38,40,39,41,116,114,115,121,117],"class_list":{"0":"post-209412","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-nauka-i-technika","8":"tag-nauka","9":"tag-nauka-i-technika","10":"tag-naukatechnika","11":"tag-pl","12":"tag-poland","13":"tag-polish","14":"tag-polska","15":"tag-polski","16":"tag-science","17":"tag-science-and-technology","18":"tag-sciencetechnology","19":"tag-technika","20":"tag-technology"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/115906869441776156","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/209412","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=209412"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/209412\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/209413"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=209412"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=209412"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=209412"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}