{"id":21355,"date":"2025-09-29T03:14:14","date_gmt":"2025-09-29T03:14:14","guid":{"rendered":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/21355\/"},"modified":"2025-09-29T03:14:14","modified_gmt":"2025-09-29T03:14:14","slug":"umierali-czujac-intensywne-cieplo-w-glowie-tajemnicza-choroba-spustoszyla-ateny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/21355\/","title":{"rendered":"„Umierali, czuj\u0105c intensywne ciep\u0142o w g\u0142owie”. Tajemnicza choroba spustoszy\u0142a Ateny"},"content":{"rendered":"

W ksi\u0105\u017cce o wojnie peloponeskiej (431-404 p.n.e.) ate\u0144ski polityk i genera\u0142 Tukidydes w przeciwie\u0144stwie do swoich poprzednik\u00f3w, kronik\u0119 opar\u0142 nie tylko na podstawie opis\u00f3w minionych wydarze\u0144, ale tak\u017ce \u015bwiadectwa ludzi \u017cyj\u0105cych w tamtych czasach. W\u00f3wczas by\u0142o to nowatorskie podej\u015bcie, jak\u017ce inne od pracy jego starszego kolegi, Herodota, kt\u00f3ry swego czasu opisywa\u0142 wojny perskie (500-479 p.n.e.), \u0142\u0105cz\u0105c fakty z mitami i legendami. W ten spos\u00f3b Tukidydes sta\u0142 si\u0119 pionierem w historiografii. Przez tysi\u0105clecia historycy brali z niego przyk\u0142ad, o czym \u015bwiadczy chocia\u017cby s\u0142ynny opis d\u017cumy.<\/p>\n

Tukidydes na w\u0142asne oczy widz\u0105c dramat Ate\u0144czyk\u00f3w w czasie zarazy, opisa\u0142 j\u0105 szczeg\u00f3\u0142owo. <\/p>\n

Dzi\u0119ki temu wiemy, \u017ce na pocz\u0105tku ludzi atakowa\u0142o „intensywne ciep\u0142o w g\u0142owie oraz zaczerwienienie i zapalenie oczu, a natychmiast wszystko w \u015brodku, gard\u0142o i j\u0119zyk, by\u0142o krwistoczerwone, a oddech, kt\u00f3ry si\u0119 wydobywa\u0142, by\u0142 dziwny i cuchn\u0105cy”. Po tym nast\u0119powa\u0142o kichanie, chrypka i silny kaszel, plucie \u017c\u00f3\u0142ci\u0105 i gwa\u0142towne skurcze. Cia\u0142a pokryte by\u0142y ma\u0142ymi p\u0119cherzami i wrzodami.<\/p>\n

„Albo wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich zgin\u0119\u0142a dziewi\u0105tego lub si\u00f3dmego dnia z powodu wewn\u0119trznego gor\u0105ca (…), albo przezwyci\u0119\u017cy\u0142a je, a wtedy cierpienie zst\u0105pi\u0142o g\u0142\u0119biej do jamy brzusznej” i spowodowa\u0142o wodnist\u0105 biegunk\u0119.<\/p>\n

Szacuje si\u0119, \u017ce ok. 1\/4 mieszka\u0144c\u00f3w Aten w\u00f3wczas zmar\u0142a. Miasto wtedy by\u0142o otoczone przez Spartan. Do dzi\u015b nie wiadomo, jaka to by\u0142a choroba. Historycy nie s\u0105 w tej kwestii zgodni i dyskutuj\u0105, czy Ate\u0144czyk\u00f3w zabi\u0142 tyfus, w\u0105glik, d\u017cuma, a mo\u017ce Ebola.<\/p>\n

Dalsza cz\u0119\u015b\u0107 artyku\u0142u znajduje si\u0119 pod materia\u0142em wideo<\/p>\n

Sporo czasu zaj\u0119\u0142o, zanim zacz\u0119to docenia\u0107 relacj\u0119 napisan\u0105 przez Tukidydesa. Z biegiem lat jednak zauwa\u017cono jego dok\u0142adno\u015b\u0107, a tak\u017ce wr\u0119cz poetyck\u0105 struktur\u0119 jego dzie\u0142.<\/p>\n

Tukidydes nie stroni\u0142 od dokumentacji medycznych, jednak niepokoi\u0142y go r\u00f3wnie\u017c spo\u0142eczne konsekwencje tajemniczej zarazy. „Niemoralno\u015b\u0107 pojawi\u0142a si\u0119 naprawd\u0119 dopiero wraz z chorob\u0105 (…) Ca\u0142kowicie przyt\u0142oczeni cierpieniem (…) ludzie stali si\u0119 oboj\u0119tni na to, co \u015bwi\u0119te i dopuszczalne” \u2014 pisa\u0142. Mo\u017cna to by\u0142o interpretowa\u0107 jedynie jako kar\u0119 bog\u00f3w za ludzk\u0105 pych\u0119.<\/p>\n

Relacja Tukidydesa sta\u0142a si\u0119 wielkim wzorem dla wszystkich p\u00f3\u017aniejszych opis\u00f3w plag a\u017c do Daniela Defoe, Alessandro Manzoniego i Alberta Camusa. Dotyczy\u0142o to zw\u0142aszcza staro\u017cytno\u015bci, gdzie greka sta\u0142a si\u0119 standardem wyrafinowanego oratorstwa i znalaz\u0142a si\u0119 w programach nauczania szk\u00f3\u0142 retorycznych. W I w. p.n.e. kronikarz Diodorus, opisywa\u0142 plag\u0119, kt\u00f3ra zmiot\u0142a Kartagi\u0144czyk\u00f3w z Syrakuz w 397 r. p.n.e., wzoruj\u0105c si\u0119 w\u0142a\u015bnie na dziele Tukidydesa.<\/p>\n

Prawie 600 lat p\u00f3\u017aniej, u schy\u0142ku staro\u017cytno\u015bci, jej ostatni wielki historyk, Prokopiusz z Cezarei (ok. 500-562 p.n.e.), podj\u0105\u0142 ten temat raz jeszcze. W „Historii wojen” opisa\u0142 straszliw\u0105 zaraz\u0119, kt\u00f3ra ogarn\u0119\u0142a ca\u0142y Lewant i Bliski Wsch\u00f3d w 541 r. W samym Konstantynopolu epidemia podobno zabija\u0142a tysi\u0105ce os\u00f3b dziennie. „\u017bywych by\u0142o za ma\u0142o, by pochowa\u0107 zmar\u0142ych” \u2014 pisa\u0142. W\u00f3wczas zmar\u0142o ok. 1\/4 mieszka\u0144c\u00f3w Cesarstwa Bizantyjskiego, za\u0142ama\u0142a si\u0119 gospodarka, a g\u0142\u00f3d i wojny dope\u0142ni\u0142y scenariusz katastrofy.<\/p>\n

\"PeryklesVladoubidoOo \/ CC BY-SA 3.0<\/p>\n

Perykles przy \u015bmierci swojego syna podczas zarazy, obraz Fran\u00e7oisa Chifflarta<\/p>\n

Podobnie jak Tukidydes Prokopiusz zachorowa\u0142 w czasie epidemii i prze\u017cy\u0142. Wtedy przedstawi\u0142 szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 relacj\u0119:<\/p>\n

\n

U chorych, kt\u00f3rzy zostali nagle zaatakowani przez gor\u0105czk\u0119 (…), tego samego dnia rozwin\u0119\u0142a si\u0119 ba\u0144ka, u niekt\u00f3rych nast\u0119pnego dnia, u innych kilka dni p\u00f3\u017aniej, nie tylko w pachwinach, ale tak\u017ce pod pachami (…). Niekt\u00f3rzy zmarli natychmiast, inni wiele dni p\u00f3\u017aniej. U niekt\u00f3rych pojawi\u0142y si\u0119 czarne, wielko\u015bci soczewicy wysypki na ca\u0142ym ciele. Ci nie \u017cyli nawet o dzie\u0144 d\u0142u\u017cej (…). Wielu te\u017c zmar\u0142o na skutek nag\u0142ych wymiot\u00f3w krwi\u0105.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Czy by\u0142o literackie wyobra\u017cenie, czy autentyczna obserwacja? Stwierdzenie, \u017ce „choroba by\u0142a kar\u0105 bosk\u0105”, Prokopiusz zapewne zaczerpn\u0105\u0142 z kroniki Tukidydesa, ale jednocze\u015bnie Rzymianin nie wspomina\u0142, \u017ce epidemia zniszczy\u0142a porz\u0105dek publiczny imperium.<\/p>\n

Najnowsze badania wykaza\u0142y, \u017ce d\u017cuma, kt\u00f3ra spustoszy\u0142a Cesarstwo Bizantyjskie w czasach cesarza Justyniana I, zosta\u0142a wywo\u0142ana przez bakteri\u0119 Yersinia pestis, kt\u00f3ra by\u0142a r\u00f3wnie\u017c odpowiedzialna za „czarn\u0105 \u015bmier\u0107” w p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu.<\/p>\n

Opisy chor\u00f3b znali\u015bmy jednak przede wszystkim z kronik \u00f3wczesnych \u015bwiadk\u00f3w, kt\u00f3rzy wzorowali si\u0119 w\u0142a\u015bnie na Tukidydesie. To sprawia\u0142o, \u017ce interpretacja wydarze\u0144 by\u0142a trudna (z uwagi na podobie\u0144stwo relacji). „Te teksty mog\u0105 by\u0107 oceniane tylko na tle tradycji” \u2014 stwierdzi\u0142 historyk Mischa Meier w ksi\u0105\u017cce „Europa, Azja i Afryka od III do VIII w. n.e.”<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"W ksi\u0105\u017cce o wojnie peloponeskiej (431-404 p.n.e.) ate\u0144ski polityk i genera\u0142 Tukidydes w przeciwie\u0144stwie do swoich poprzednik\u00f3w, kronik\u0119…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":21356,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14],"tags":[56,890,32,33,6961,6965,6964,27,67,34,35,28,31,53,25,5179,52,68,51,55,40,41,47,6963,6962,80,29,30,6966,50,26,82,83,84,253],"class_list":{"0":"post-21355","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-swiat","8":"tag-article_premium","9":"tag-ateny","10":"tag-breaking-news","11":"tag-breakingnews","12":"tag-die_welt","13":"tag-epidemia_epidemie_epidemiolog_epidemiolodzy_epidemiologia_pandemia_pandemie","14":"tag-grecja_kraj","15":"tag-headlines","16":"tag-intextvideo_splayer","17":"tag-latest-news","18":"tag-latestnews","19":"tag-naglowki","20":"tag-najwazniejsze-artykuly","21":"tag-new_header","22":"tag-news","23":"tag-ohistoria_historia","24":"tag-onet3","25":"tag-onet3d","26":"tag-onet3d_2i","27":"tag-phx","28":"tag-polish","29":"tag-polski","30":"tag-screening_general","31":"tag-starozytna_grecja","32":"tag-starozytnosc","33":"tag-swiat","34":"tag-top-stories","35":"tag-topstories","36":"tag-tukidydes","37":"tag-v2021","38":"tag-wiadomosci","39":"tag-world","40":"tag-world-news","41":"tag-worldnews","42":"tag-zdrowie"},"share_on_mastodon":{"url":"","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21355","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21355"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21355\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/21356"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21355"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21355"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21355"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}