![\"\"](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/bosmanaa.jpg\")
<\/p>\nPopiersie Papuszy, romskiej poetki. Czytelnia jej imienia znajduje si\u0119 w SP 10. Pochowana jest w Inowroc\u0142awiu \/ Fot. B. Witkowski\/UMB<\/p>\n
8 kwietnia obchodzimy Mi\u0119dzynarodowy Dzie\u0144 Rom\u00f3w. To \u015bwi\u0119to przypominaj\u0105ce o historii, kulturze, to\u017csamo\u015bci i jednej z najwi\u0119kszych mniejszo\u015bci etnicznych w Europie. W Bydgoszczy to tak\u017ce okazja, by przyjrze\u0107 si\u0119 miejscu w mie\u015bcie, kt\u00f3re od lat buduje dialog i wzajemne zrozumienie. \u2013 Na spotkaniach og\u00f3lnopolskich Bydgoszcz jest podawana jako wz\u00f3r \u2013 m\u00f3wi Tadeusz Bosman Krzy\u017canowski, bydgoski Rom.<\/p>\n
Tym miejscem jest Szko\u0142a Podstawowa nr 10 przy ulicy \u015al\u0105skiej. \u2013 Wszystko si\u0119 zacz\u0119\u0142o tutaj jakie\u015b 17, 18 lat temu \u2013 m\u00f3wi Tadeusz Bosman Krzy\u017canowski, asystent edukacji romskiej. \u2013 Zacz\u0119\u0142a si\u0119 fajna wsp\u00f3\u0142praca, kt\u00f3ra trwa do dzi\u015b.<\/p>\n
<\/p>\n
Tadeusz Bosman Krzy\u017canowski \/ Archiwum rodzinne<\/p>\n
Od tabor\u00f3w do szkolnych \u0142awek<\/p>\n
Historia spo\u0142eczno\u015bci romskiej w okolicy ulicy \u015al\u0105skiej (Okole) rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 jeszcze w czasach, gdy Romowie \u017cyli w taborach. \u2013 Z tego, co s\u0142ysza\u0142em, by\u0142y miejsca przy Nakielskiej, przy Koronowskiej i w \u0141\u0119gnowie \u2013 opowiada Krzy\u017canowski. \u2013 Dzi\u015b tabor\u00f3w ju\u017c nie ma, ale ludzie zostali w tych okolicach. Ja sam mieszka\u0142em z rodzicami w\u0142a\u015bnie na \u0141\u0119gnowie.<\/p>\n
Zmiana stylu \u017cycia poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 inne zmiany \u2013 r\u00f3wnie\u017c w edukacji. \u2013 Kiedy\u015b, jeszcze przed rozpocz\u0119ciem naszego projektu te 18 lat temu, do szko\u0142y chodzi\u0142o mo\u017ce 20 procent dzieci \u2013 przyznaje. \u2013 Dzisiaj jest zupe\u0142nie inaczej. Ale nadal trzeba troch\u0119 zach\u0119ca\u0107.<\/p>\n
Zmiana pokoleniowa robi jednak swoje. \u2013 Dzisiejsi rodzice to cz\u0119sto dzieci, kt\u00f3re same przesz\u0142y przez szko\u0142\u0119. I widz\u0105, \u017ce edukacja jest potrzebna \u2013 podkre\u015bla Bosman Krzy\u017canowski.<\/p>\n
Edukacja przynosi owoce<\/p>\n
\u2013 Powtarzam wszystkim dzieciom i rodzicom: uczcie si\u0119, bo bez edukacji my si\u0119 cofamy. Mamy ju\u017c w\u015br\u00f3d starszych osob\u0119, kt\u00f3ra zrobi\u0142a dwa kierunki studi\u00f3w. Z innych szk\u00f3\u0142 mamy ju\u017c obecnie trzech student\u00f3w. Mamy wiele os\u00f3b w szko\u0142ach zawodowych \u2013 opowiada Tadeusz Bosman Krzy\u017canowski.<\/p>\n
O \u0142\u0105czeniu edukacji z naturalnym talentem opowiada dyrektor \u201edziesi\u0105tki\u201d, Waldemar Parszyk. -Trzeba powiedzie\u0107, \u017ce Pana spo\u0142eczno\u015b\u0107, Romowie, macie szczeg\u00f3lne zdolno\u015bci do muzyki, do \u015bpiewu, do grania na instrumentach. I dzieci romskie nie tylko ucz\u0105 si\u0119 \u015bpiewu i muzyki od swoich rodzic\u00f3w, ale ucz\u0119szczaj\u0105 na systematyczne zaj\u0119cia z nauki gry na instrumentach czy \u015bpiewu. I chocia\u017cby nasi obecni uczniowie je\u017cd\u017c\u0105 na nauk\u0119 gry na instrumentach poza Bydgoszcz, bodaj\u017ce do Solca Kujawskiego. Dlaczego o tym m\u00f3wi\u0119? Bo opr\u00f3cz tych wrodzonych zdolno\u015bci jest r\u00f3wnie\u017c takie zamierzone ju\u017c kszta\u0142cenie si\u0119 pod okiem profesjonalist\u00f3w. Nie odejmuj\u0119 rodzicom czy Romom nauki na tych instrumentach, ale ta rodzina posz\u0142a dalej, uczy si\u0119 ju\u017c u zawodowych nauczycieli. Co jest wa\u017cniejsze, do gry romskiej muzyki wystarczy\u0142oby im to, co rodzice ich naucz\u0105. Bo ojciec gra na skrzypcach, tak\u017ce to by wystarczy\u0142o. Ale \u017ceby si\u0119 kszta\u0142ci\u0107, co\u015b osi\u0105gn\u0105\u0107 wi\u0119cej, no to musi kto\u015b to profesjonalnie uczy\u0107, \u017ceby dzieci gra\u0142y z nut.<\/p>\n
Szko\u0142a nie odbiera to\u017csamo\u015bci<\/p>\n
Jak podkre\u015bla dyrektor szko\u0142y Waldemar Parszyk, kluczem nie jest asymilacja, lecz r\u00f3wnowaga.<\/p>\n
\u2013 Bardzo zale\u017cy mi na tym, \u017ceby Romowie utrzymywali swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 jak najd\u0142u\u017cej \u2013 m\u00f3wi. \u2013 Nie chcemy jej zatraca\u0107, tylko j\u0105 rozumie\u0107 i pokazywa\u0107.<\/p>\n
Symbolem tego podej\u015bcia jest czytelnia imienia Papuszy \u2013 popiersie romskiej poetki znajduje si\u0119 w szkole. To miejsce, o kt\u00f3rym pisali\u015bmy ju\u017c w \u201eBydgoszcz Informuje\u201d w 2023 roku. \u2013 To znak, \u017ce Romowie w polskiej szkole maj\u0105 swoje miejsce \u2013 podkre\u015bla dyrektor.<\/p>\n
W praktyce oznacza to konkretne dzia\u0142ania: zaj\u0119cia wyr\u00f3wnawcze, projekty edukacyjne, a tak\u017ce programy pokazuj\u0105ce dzieciom r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 kultur. W czytelni odbywaj\u0105 si\u0119 specjalne spotkania a dzieci maj\u0105 dost\u0119p do ksi\u0105\u017cek o kulturze romskiej. Tu\u017c obok popiersia jest romska flaga. Niebiesko-zielona z czerwonym ko\u0142em od wozu. \u2013 Niebieski symbolizuje niebo a zielony traw\u0119, ziemi\u0119 \u2013 t\u0142umaczy asystent edukacji.<\/p>\n
W szkole dzia\u0142aj\u0105 te\u017c zespo\u0142y kultywuj\u0105ce romsk\u0105 muzyk\u0119 i taniec.<\/p>\n
Jednym z najbardziej oryginalnych projekt\u00f3w szko\u0142y jest program \u201eWalizka z podr\u00f3\u017cy\u201d.<\/p>\n
\u2013 To miejski program edukacyjny \u2013 t\u0142umaczy dyrektor. \u2013 Do przedszkoli trafiaj\u0105 walizki z r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci \u015bwiata, jest ich sze\u015b\u0107. Jedna z nich jest walizk\u0105 romsk\u0105.<\/p>\n
W \u015brodku znajduj\u0105 si\u0119 m.in. instrumenty, stroje, ksi\u0105\u017cki, a tak\u017ce miniatura wozu taborowego.<\/p>\n
\u2013 Dzieci mog\u0105 zobaczy\u0107, jak kiedy\u015b podr\u00f3\u017cowali Romowie \u2013 m\u00f3wi Parszyk.<\/p>\n
Jest te\u017c laleczka Romni, kt\u00f3ra wraz z konikiem \u0141atkiem \u201eprowadzi\u201d dzieci przez histori\u0119 i kultur\u0119 tej spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n
\u2013 Dzieci ucz\u0105 si\u0119 muzyki, robi\u0105 bi\u017cuteri\u0119, poznaj\u0105 zwyczaje. Dzi\u0119ki temu programowi ucz\u0105 si\u0119 szacunku do innej kultury, tolerancji do ludzi, kt\u00f3rzy s\u0105 sk\u0105d\u015b albo inaczej wygl\u0105daj\u0105. Autork\u0105 walizki romskiej jest nauczycielka ze szko\u0142y, pani Aleksandra Szargan. Projekt jest pod opiek\u0105 Miejskiego O\u015brodka Edukacji Nauczycieli. W walizce s\u0105 elementy metodyczne, kt\u00f3re pomagaj\u0105 wszystkim dzieciom, niezale\u017cnie od tego z jakiego kraju pochodz\u0105 \u2013 dodaje.<\/p>\n
To ju\u017c nie jest praca. To \u017cycie<\/p>\n
Jedn\u0105 z kluczowych postaci tej historii jest asystent edukacji romskiej \u2013 Tadeusz Bosman Krzy\u017canowski. \u2013 Dla mnie to ju\u017c nie jest zaw\u00f3d \u2013 m\u00f3wi Krzy\u017canowski. \u2013 To jest moje \u017cycie.<\/p>\n
Jak podkre\u015bla, jego rola wykracza daleko poza szko\u0142\u0119. \u2013 Ja nie pracuj\u0119 od si\u00f3dmej do pi\u0119tnastej. Jestem na weselach, pogrzebach, \u015bwi\u0119tach. Zawsze kto\u015b ma spraw\u0119. I nigdy nie odmawiam.<\/p>\n
To w\u0142a\u015bnie on cz\u0119sto buduje most mi\u0119dzy instytucj\u0105 a spo\u0142eczno\u015bci\u0105. \u2013 Jestem troch\u0119 jak adwokat moich Rom\u00f3w \u2013 dodaje \u2013 Pracuj\u0119 dla \u015brodowiska.<\/p>\n
Dyrektor nie ma w\u0105tpliwo\u015bci:<\/p>\n
\u2013 Rola asystenta jest nieoceniona. Dzi\u0119ki niemu mogli\u015bmy dotrze\u0107 do rodzin, zbudowa\u0107 zaufanie i realnie pom\u00f3c dzieciom.<\/p>\n
Mi\u0119dzy zasadami a wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105<\/p>\n
Rozmowa pokazuje te\u017c, jak wa\u017cne i wci\u0105\u017c \u017cywe s\u0105 zasady w spo\u0142eczno\u015bci romskiej.<\/p>\n
\u2013 U nas ogromne znaczenie ma szacunek do starszych \u2013 m\u00f3wi Krzy\u017canowski. \u2013 To co\u015b naturalnego. Ja do dzi\u015b ca\u0142uj\u0119 starszych w r\u0119k\u0119. Przyznam, \u017ce im jestem starszy, tym \u0142atwiej mi w pracy \u2013 u\u015bmiecha si\u0119.<\/p>\n
Dyrektor zauwa\u017ca, \u017ce to warto\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna przenie\u015b\u0107 szerzej:<\/p>\n
\u2013 To pi\u0119kna cecha. Ta rodzinno\u015b\u0107, wielopokoleniowo\u015b\u0107 \u2013 mo\u017cemy si\u0119 tego uczy\u0107. S\u0105 te\u017c inne r\u00f3\u017cnice kulturowe, kt\u00f3re dzi\u0119ki tej wsp\u00f3\u0142pracy mo\u017cemy pozna\u0107 i je wzajemnie szanowa\u0107. Prosz\u0119 spojrze\u0107, pan Tadeusz jest ubrany w czapk\u0119. Jeste\u015bmy w pomieszczeniu i przy stole a mimo to ma j\u0105 na g\u0142owie. To nie dlatego, \u017ce nas lekcewa\u017cy. <\/p>\n
\u2013 W naszej kulturze jest przyj\u0119te, \u017ce starszyzna nosi czapk\u0119. Nosi\u0142 j\u0105 m\u00f3j dziadek, moi wujkowie. Wydaje mi si\u0119, \u017ce to dodaje powagi. Ja gdzie\u015b 15 lat temu zacz\u0105\u0142em chodzi\u0107 w tej czapce \u2013 t\u0142umaczy Tadeusz Bosman Krzy\u017canowski.<\/p>\n
Jednocze\u015bnie niekt\u00f3re zasady wp\u0142ywaj\u0105 na wybory \u017cyciowe. Mog\u0105 by\u0107 niezrozumia\u0142e dla osoby z zewn\u0105trz.<\/p>\n
\u2013 S\u0105 zawody, kt\u00f3rych Romowie nie podejmuj\u0105 \u2013 t\u0142umaczy Krzy\u017canowski. \u2013 To kwestia tradycji i tego, co uznaje si\u0119 za \u201eczyste\u201d lub \u201enieczyste\u201d. To na przyk\u0142ad hydraulik czy operator \u015bmieciarski ale te\u017c takie jak lekarz, s\u0119dzia czy policjant. <\/p>\n
Pow\u00f3d?<\/p>\n
-Czasem to jest zwi\u0105zane z tym, \u017ce zaw\u00f3d \u201ejest nieczysty\u201d a czasem wymaga\u0142by dzia\u0142ania przeciwko swojej spo\u0142eczno\u015bci. <\/p>\n
Jak podkre\u015bla, zrozumienie tych zasad jest kluczowe w edukacji. \u2013 Kiedy\u015b by\u0142 konflikt, bo nauczyciele nie wiedzieli, dlaczego dzieci nie chc\u0105 pewnych zawod\u00f3w. Dzi\u015b to si\u0119 rozumie.<\/p>\n
J\u0119zyk te\u017c si\u0119 zmienia<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/falagaromm-1024x666.jpg\")
<\/p>\n
Wa\u017cnym elementem to\u017csamo\u015bci jest j\u0119zyk romski (na zdj\u0119ciu powy\u017cej flaga Rom\u00f3w) \u2013 dzi\u015b r\u00f3wnie\u017c podlegaj\u0105cy zmianom.<\/p>\n
\u2013 Nasz j\u0119zyk jest r\u00f3\u017cnorodny, to si\u0119 wi\u0105\u017ce jeszcze z naszymi w\u0119dr\u00f3wkami. Zapo\u017cyczali\u015bmy s\u0142owa z kraj\u00f3w, w kt\u00f3rych \u017cyjemy \u2013 t\u0142umaczy Krzy\u017canowski. \u2013 Ale co ciekawe, Romowie z r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w i tak si\u0119 dogadaj\u0105. Obecnie mamy du\u017co zapo\u017cycze\u0144, bo w j\u0119zyku romskim nie ma okre\u015ble\u0144 pasuj\u0105cych do nowych wynalazk\u00f3w czy technologii. <\/p>\n
Dyrektor zauwa\u017ca jednak wyzwania:<\/p>\n
\u2013 M\u0142odzi Romowie nie zawsze znaj\u0105 znaczenie wszystkich s\u0142\u00f3w w swoim j\u0119zyku. \u0141atwiej im \u015bpiewa\u0107 romskie piosenki, ale wiersze Papuszy stanowi\u0105 ju\u017c wyzwanie. Dlatego tak wa\u017cne jest podtrzymywanie j\u0119zyka i kultury. Tego polskiego w j\u0119zyku romskim jest wi\u0119cej. Jeszcze 10 lat temu dzieci przychodz\u0105ce do szko\u0142y nie zna\u0142y po polsku nazw kolor\u00f3w czy zwierz\u0105t. Dzi\u015b si\u0119 to zmienia \u2013 t\u0142umaczy Waldemar Parszyk.<\/p>\n
\u2013 Mam 55 lat. Ale ju\u017c pewne s\u0142owa te\u017c mi uciekaj\u0105. Dlatego, \u017ce jak by\u0142em ma\u0142y, mieli\u015bmy gospodark\u0119 i na gospodarce \u017cy\u0142y r\u00f3\u017cne zwierz\u0119ta, robi\u0142o si\u0119 czynno\u015bci lub rzeczy, kt\u00f3re si\u0119 nazywa\u0142o po romsku. Dzisiaj nie ma tego wszystkiego i coraz mniej si\u0119 u\u017cywa. My cz\u0119sto robili\u015bmy konkursy takie dla \u015brodowiska romskiego z j\u0119zyka romskiego. I mieli\u015bmy jury, w kt\u00f3rym byli Romowie. Wymy\u015bla\u0142em s\u0142owa nasze romskie nie a\u017c tak bardzo trudne. Niekt\u00f3rzy rodzice nie my\u015bleli, \u017ce oni takich s\u0142\u00f3w nie znaj\u0105. Na przyk\u0142ad \u201ekolano\u201d Nie wiedzieli, jak si\u0119 m\u00f3wi na kolano -t\u0142umaczy asystent romskiej edukacji.<\/p>\n
SP 10 \u2013 tygiel wielu kultur<\/p>\n
Dzi\u015b SP nr 10 to nie tylko miejsce spotkania Polak\u00f3w i Rom\u00f3w.<\/p>\n
\u2013 Mamy uczni\u00f3w z r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w \u2013 m\u00f3wi Parszyk. \u2013 Ukrai\u0144c\u00f3w, Bia\u0142orusin\u00f3w, dzieci z rodzin mieszanych. To taki tygiel mi\u0119dzynarodowy.<\/p>\n
I w\u0142a\u015bnie do\u015bwiadczenie pracy z dzie\u0107mi romskimi przygotowa\u0142o szko\u0142\u0119 na t\u0119 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107. \u2013 To Romowie nauczyli nas pracy z dzie\u0107mi wieloj\u0119zycznymi \u2013 podkre\u015bla dyrektor.<\/p>\n
Jeszcze kilka lat temu relacje mi\u0119dzy dzie\u0107mi bywa\u0142y trudne. Dzi\u015b, jak podkre\u015blaj\u0105 rozm\u00f3wcy, sytuacja wygl\u0105da inaczej. \u2013 Nie ma konflikt\u00f3w mi\u0119dzy dzie\u0107mi romskimi i polskimi \u2013 m\u00f3wi Krzy\u017canowski. \u2013 To si\u0119 naprawd\u0119 zmieni\u0142o.<\/p>\n
To efekt lat pracy, ale te\u017c zmiany spo\u0142ecznej. Model wsp\u00f3\u0142pracy wypracowany w mie\u015bcie jest zauwa\u017cany szerzej. \u2013 Na spotkaniach og\u00f3lnopolskich Bydgoszcz jest podawana jako wz\u00f3r \u2013 m\u00f3wi Krzy\u017canowski.<\/p>\n
To efekt wsp\u00f3\u0142pracy wielu \u015brodowisk \u2013 szko\u0142y, miasta i samej spo\u0142eczno\u015bci. Na koniec rozmowy wracamy do znaczenia 8 kwietnia, kiedy obchodzony jest Mi\u0119dzynarodowy Dzie\u0144 Rom\u00f3w. Upami\u0119tnia pierwsze spotkanie przedstawicieli Rom\u00f3w z 25 pa\u0144stw, kt\u00f3re odby\u0142o si\u0119 8 kwietnia 1971 roku pod\u00a0 Londynem. Pierwszy \u015awiatowy Kongres Rom\u00f3w zainaugurowa\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u015awiatowej Rady Rom\u00f3w. Obchody s\u0105 okazj\u0105 do poszerzenia \u015bwiadomo\u015bci o narodzie romskim, jego zwyczajach i tradycjach oraz poznania problem\u00f3w, z jakimi borykaj\u0105 si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie<\/p>\n
\u2013 Chcia\u0142bym, \u017ceby Romowie byli dobrze traktowani \u2013 m\u00f3wi Krzy\u017canowski. \u2013 Bo na to zas\u0142ugujemy.<\/p>\n
I w\u0142a\u015bnie o to w tym dniu chodzi najbardziej \u2013 nie tylko o taniec i \u015bpiew, ale o zrozumienie.<\/p>\n
Zapisz si\u0119 do naszego newslettera!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Popiersie Papuszy, romskiej poetki. Czytelnia jej imienia znajduje si\u0119 w SP 10. Pochowana jest w Inowroc\u0142awiu \/ Fot.…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":351607,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_share_on_mastodon":"0"},"categories":[51613],"tags":[7132,60898,42,38,40,39,41,60899,60900],"class_list":["post-351606","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-bydgoszcz","tag-bydgoszcz","tag-okole","tag-pl","tag-poland","tag-polish","tag-polska","tag-polski","tag-romowie-w-bydgoszczy","tag-sp-nr-10"],"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/116364316805304972","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/351606","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=351606"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/351606\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/351607"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=351606"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=351606"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=351606"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}