Miko\u0142aj Buza\u0142a oprowadza wycieczki po Bydgoszczy \/ Fot. B. Witkowski\/UMB<\/p>\n
\u2013 Ludzie nie przyje\u017cd\u017caj\u0105 do nas zobaczy\u0107 jednej, konkretnej atrakcji. Ale kiedy cz\u0142owiek si\u0119 w Bydgoszczy zag\u0142\u0119bi i spr\u00f3buje po\u0142\u0105czy\u0107 te wszystkie w\u0105tki, okazuje si\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ta wielow\u0105tkowo\u015b\u0107 jest jej najwi\u0119ksz\u0105 zalet\u0105 \u2013 opowiada bydgoski przewodnik Miko\u0142aj Buza\u0142a.<\/p>\n
Miko\u0142aj Buza\u0142a certyfikowanym przewodnikiem po Bydgoszczy jest od roku. Poza oprowadzaniem \u201ena \u017cywo\u201d prowadzi profile w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych, na kt\u00f3rych tworzy wideo-przewodniki po nieoczywistych zak\u0105tkach miasta, obserwowany przez tysi\u0105ce os\u00f3b i kwestionuj\u0105cy stereotyp, \u017ce Bydgoszcz nie jest ciekawym miastem.<\/p>\n
Mi\u0142osz Kalaczy\u0144ski: Gdzie rozpocz\u0105\u0142by\u015b spacer z okazji 680-lecia Bydgoszczy?\u00a0<\/p>\n
Miko\u0142aj Buza\u0142a*: \u2013 Nie jest \u0142atwo odpowiedzie\u0107 konkretnie na to pytanie. My\u015bl\u0119, \u017ce na pewno by\u0142oby to nad Brd\u0105. Czy to b\u0119dzie Wyspa M\u0142y\u0144ska, spichrze przy Rybim Rynku, a mo\u017ce rejon Placu Solnego, gdzie by\u0142 gr\u00f3d, zanim powsta\u0142o miasto, akurat nie ma wi\u0119kszego znaczenia. Kto\u015b te\u017c powie, \u017ce je\u015bli m\u00f3wimy o administracyjnej lokacji miasta, \u201eepicentrum\u201d Bydgoszczy jest Stary Rynek, i dla niego tam si\u0119 ta \u201emiejska historia\u201d b\u0119dzie zaczyna\u0142a. Jednak niewa\u017cne, jak b\u0119dziemy podchodzi\u0107 do historii Bydgoszczy i tak zawsze trzeba wspomnie\u0107 o tej rzece.\u00a0<\/p>\n
Brda spaja te wszystkie miejsca.<\/p>\n
\u2013 I to nie tylko te najbardziej znane punkty w centrum miasta. Przecie\u017c mogliby\u015bmy r\u00f3wnie\u017c szuka\u0107 tego pocz\u0105tku w Wyszogrodzie, w dzisiejszym Fordonie, co prawda nad Wis\u0142\u0105, ale blisko\u015b\u0107 Brdyuj\u015bcia mia\u0142a te\u017c znaczenie w umiejscowieniu tego grodu. Najwa\u017cniejszym punktem jest to, z czego w\u0142a\u015bciwie wzi\u0119\u0142o si\u0119 to miasto. A wzi\u0119\u0142o si\u0119 z rzeki.\u00a0<\/p>\n
W kwietniu, kiedy \u015bwi\u0119tujemy urodziny miasta, poprowadzisz w M\u0142ynach Rothera warsztaty, w kt\u00f3rych to mieszka\u0144cy stan\u0105 si\u0119 przewodnikami i stworz\u0105 swoje \u201emiasta osobiste\u201d. Wyja\u015bnij, co to znaczy.\u00a0<\/p>\n
\u2013 To ucieczka od opisywania miasta jako jednej, obiektywnej rzeczy. Nikt tak naprawd\u0119 nie my\u015bli o mie\u015bcie za spraw\u0105 dok\u0142adnych statystyk. Dla ludzi, miasta s\u0105 zbiorem wyobra\u017ce\u0144, kt\u00f3re w nich \u017cyj\u0105 i tworz\u0105 wyj\u0105tkowe obrazy. Wi\u0119c tak naprawd\u0119 tych \u201eosobistych Bydgoszczy\u201d jest tyle, ile jest mieszka\u0144c\u00f3w. Ka\u017cdy ma swoje \u015bcie\u017cki poruszania si\u0119 po mie\u015bcie oraz inne do\u015bwiadczenia. Na przyk\u0142ad dla niekt\u00f3rych bulwary nad Brd\u0105 b\u0119d\u0105 kojarzy\u0142y si\u0119 z pierwsz\u0105 randk\u0105 z przysz\u0142ym ma\u0142\u017conkiem, a dla innych b\u0119d\u0105 to wspomnienia z dzieci\u0144stwa, gdy kiwali do przechodni\u00f3w, p\u0142yn\u0105c \u201eOndyn\u0105\u201d. Dla mnie takie historie s\u0105 o wiele ciekawsze ni\u017c statystyki i nieruchome zabytki miasta, o kt\u00f3rych mo\u017cemy poczyta\u0107 sobie w Wikipedii. Na pierwszych warsztatach uczestnicy podziel\u0105 si\u0119 swoimi wyobra\u017ceniami o centrum miasta.<\/p>\n
To w twoim \u201emie\u015bcie osobistym\u201d, gdzie jest centrum?<\/p>\n
\u2013 Naj\u0142atwiej patrzy si\u0119 na centrum od strony, z kt\u00f3rej do niego si\u0119 wchodzi. Kiedy\u015b dla mnie zaczyna\u0142o si\u0119 ono mniej wi\u0119cej przy Parku Witosa. Jest tam du\u017co starej zabudowy, s\u0105 sklepy, jakie\u015b urz\u0119dy, jak to w centrum. Wychowywa\u0142em si\u0119 na Bartodziejach. Na przestrzeni lat zmieni\u0142o si\u0119 to postrzeganie. Kiedy\u015b centrum nie obejmowa\u0142o dla mnie Bocianowa, ale dzisiaj nie m\u00f3g\u0142bym wykluczy\u0107 tego osiedla z centrum. Im wi\u0119cej czasu przebywam w r\u00f3\u017cnych miejscach Bydgoszczy, tym bardziej ta centralna cz\u0119\u015b\u0107 si\u0119 rozszerza. Dzisiaj p\u00f3\u0142nocne centrum ko\u0144czy si\u0119 dla mnie przy ul. Kamiennej, a kiedy\u015b bym powiedzia\u0142, \u017ce przy ju\u017c przy ul. Mickiewicza.\u00a0<\/p>\n
Ju\u017c w dzieci\u0144stwie marzy\u0142e\u015b o byciu przewodnikiem?<\/p>\n
\u2013 Taka my\u015bli pojawi\u0142a si\u0119 w czasach studenckich. Kilkana\u015bcie lat temu zarz\u0105dzanie na dawnym Uniwersytecie Technologiczno-Przyrodniczym (dzisiaj Politechnika Bydgoska \u2013 dop. red.) szuka\u0142em jakiego\u015b kursu przewodnickiego, ale wtedy jeszcze tak wiele nie wiedzia\u0142em o mie\u015bcie. W\u00f3wczas jedynie Polskie Towarzystwo Turystyki Krajoznawczej organizowa\u0142o takie szkolenia, ale akurat odbywa\u0142y si\u0119 one tylko w Toruniu i okolicach, wi\u0119c z poczuciem niespe\u0142nienia odpu\u015bci\u0142em te starania. Po studiach wyjecha\u0142em do pracy w bran\u017cy IT do Krakowa. Przyznaj\u0119, \u017ce im du\u017cej by\u0142em poza Bydgoszcz\u0105, tym bardziej zacz\u0105\u0142em j\u0105 docenia\u0107. Z jednej strony u\u015bwiadomi\u0142em sobie, \u017ce to miasto kameralne i fajne do \u017cycia, a z drugiej zaskakiwa\u0142a mnie z\u0142o\u017cona i ciekawa historia mojej ma\u0142ej ojczyzny. Na uchod\u017astwie w Krakowie, zacz\u0105\u0142em sobie zadawa\u0107 pytania o miasto nad Brd\u0105. Potem jeszcze przeprowadzi\u0142em si\u0119 do Warszawy. Uda\u0142o mi si\u0119 w miar\u0119 zrozumie\u0107 stolic\u0119, jej histori\u0119. Ale przez to jeszcze bardziej czu\u0142em ch\u0119\u0107 odkrywania Bydgoszczy.<\/p>\n
I ta ch\u0119\u0107 poprowadzi\u0142a ci\u0119 do powrotu.<\/p>\n
\u2013 Wr\u00f3ci\u0142em nad Brd\u0119 w czasie pandemii koronawirusa z narzeczon\u0105, kt\u00f3ra kompletnie nie zna\u0142a Bydgoszczy. Musia\u0142em co\u015b jej opowiedzie\u0107 i wchodzi\u0107 w rol\u0119 przewodnika. To by\u0142o ciekawe do\u015bwiadczenie, bo sam zacz\u0105\u0142em na nowo odkrywa\u0107 miasto. Du\u017co czyta\u0142em, \u017ceby nie opowiada\u0107 jej g\u0142upot. I w sumie przez przypadek, dzi\u0119ki narzeczonej, kt\u00f3ra by\u0142a co\u015b za\u0142atwi\u0107 w Bydgoskim Centrum Informacji, trafi\u0142em na kurs organizowany przez Bydgosk\u0105 Lokaln\u0105 Organizacj\u0119 Turystyczn\u0105. Inwestowa\u0142em du\u017co czasu, \u017ceby \u201euczy\u0107 si\u0119\u201d Bydgoszczy. W zesz\u0142ym roku jak zosta\u0142em oficjalnie przewodnikiem. Stara\u0142em si\u0119 po\u0142\u0105czy\u0107 to z prac\u0105 na etacie. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jestem zbyt w to zaanga\u017cowany. Musia\u0142em co\u015b wybra\u0107. Postawi\u0142em na przewodnictwo.<\/p>\n
Nie jest to \u0142atwa robota, ale pewnie niezwykle ciekawa?<\/p>\n
\u2013 Spe\u0142niam si\u0119 w tym. Jest ciekawa i zr\u00f3\u017cnicowania. Cz\u0119\u015b\u0107 czasu sp\u0119dzam w bibliotece czy archiwum. Potem samemu opracowuj\u0119 tematy. Nast\u0119pne wychodz\u0119 z nimi do lud\u017ami. I to jest najlepsze w tej pracy, \u017ce spotykam r\u00f3\u017cne osoby. Mog\u0119 z nimi spokojnie porozmawia\u0107 o r\u00f3\u017cnych rzeczach. S\u0105 oni niezwyk\u0142ym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji. To co jest w dost\u0119pnych publikacjach, to jedno, ale ci ludzie znaj\u0105 niesamowite historie, kt\u00f3rych nie znajdziemy w \u017cadnej gazecie, ksi\u0105\u017cce czy stronie internetowej.<\/p>\n
Robota ciekawa, ale wed\u0142ug nazwy twojego kana\u0142u, Bydgoszcz to miasto \u201enieciekawe\u201d?\u00a0<\/p>\n
\u2013 Kiedy\u015b przeczyta\u0142em, \u017ce Bydgoszcz to najwi\u0119ksze polskie miasto z niczym si\u0119 niekojarz\u0105ce. To si\u0119 zmienia, ale sp\u00f3jrzmy obiektywnie \u2013 w wi\u0119kszo\u015bci aspekt\u00f3w Bydgoszcz jest po prostu \u015brednim miastem w skali Polski. I to nie jest \u017caden zarzut. Nie chc\u0119 na si\u0142\u0119 wbija\u0107 ludziom do g\u0142\u00f3w, \u017ce nasze miasto jest jakie\u015b wyj\u0105tkowe i udowadnia\u0107 wy\u017cszo\u015bci ani szczeg\u00f3lnej wa\u017cno\u015bci. Pokazuj\u0119 Bydgoszcz tak\u0105, jak\u0105 j\u0105 widz\u0119, a to ciekawo\u015b\u0107 odbiorcy sprawia, \u017ce miejsce, kt\u00f3re na pierwszy rzut oka wydaje si\u0119 nieciekawe, zaczyna fascynowa\u0107. A Bydgoszcz potrafi to robi\u0107. Nie ma u nas wielkich symboli rozpoznawalnych w ca\u0142ym kraju, nie dzia\u0142y si\u0119 tu prze\u0142omy historyczne, kt\u00f3re na zawsze zmieni\u0142y losy Polski. Kto\u015b powie, \u017ce by\u0142 przecie\u017c Bydgoski Marzec 1981, kt\u00f3ry wstrz\u0105sn\u0105\u0142 kiedy\u015b ca\u0142ym krajem. Ale ile os\u00f3b w Polsce dzi\u015b pami\u0119ta, co si\u0119 wtedy wydarzy\u0142o?<\/p>\n
Na czym wi\u0119c wsp\u00f3\u0142cze\u015bni Bydgoszczanie mog\u0105 budowa\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107?<\/p>\n
\u2013 W PRL to\u017csamo\u015b\u0107 Bydgoszczy by\u0142a budowana na wielkim przemy\u015ble. Starsi mieszka\u0144cy z \u017calem wspominaj\u0105 na spacerach, \u017ce Zachemu, Eltry, Rometu, Kobry, czy papierni ju\u017c nie ma. Gdy wszystkie te zak\u0142ady upada\u0142y, to tak jakby miasto przesta\u0142o ju\u017c istnie\u0107. Ich to\u017csamo\u015bci\u0105 by\u0142o to, co produkowano w Bydgoszczy. Te \u017cywe wspomnienia wci\u0105\u017c w nich tkwi\u0105. Te marki mia\u0142y na Bydgoszczan tak du\u017cy wp\u0142yw, \u017ce pami\u0119ta si\u0119 je bardziej, ni\u017c to, \u017ce wtedy w centrum miasta nie da\u0142o si\u0119 \u017cy\u0107 przez r\u00f3\u017cne ha\u0142asy, a woda w Brdzie by\u0142a strasznie zanieczyszczona. Po zmianie ustroju, kiedy ten przemys\u0142 przesta\u0142 pe\u0142ni\u0107 tak wa\u017cn\u0105 rol\u0119, w naszym mie\u015bcie zacz\u0119to zastanawia\u0107 si\u0119, co nam w\u0142a\u015bciwie zosta\u0142o. Od wielu lat konsekwentnie budowana jest to\u017csamo\u015b\u0107 miasta muzyki. Cho\u0107 moim zdaniem bydgosk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 najlepiej t\u0142umaczy namalowany przy klubie \u201eM\u00f3zg\u201d cytat: \u201eBydgoszcz jest jak du\u017ce mieszkanie.\u201d<\/p>\n
Co jest w tym mieszkaniu?\u00a0<\/p>\n
\u2013 Jest w nim wiele wyj\u0105tkowych rzeczy na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki, ale \u017cadna z nich nie dominuje. S\u0105 r\u00f3\u017cne, jak lokatorzy tego mieszkania. Bydgoszcz jest odporna na turystyczne kalki. Ludzie nie przyje\u017cd\u017caj\u0105 tutaj zobaczy\u0107 jednej, konkretnej atrakcji. To miejsce, w kt\u00f3rym czego\u015b dla siebie mog\u0105 szuka\u0107 osoby o bardzo r\u00f3\u017cnych zainteresowaniach. Dlatego trudniej tu budowa\u0107 jedn\u0105, sp\u00f3jn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 miasta. Ale kiedy cz\u0142owiek si\u0119 w Bydgoszcz zag\u0142\u0119bi i spr\u00f3buje po\u0142\u0105czy\u0107 te wszystkie w\u0105tki, okazuje si\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ta wielow\u0105tkowo\u015b\u0107 jest jej najwi\u0119ksz\u0105 zalet\u0105. To sprawia jednak, \u017ce histori\u0119 miasta trudniej opowiada\u0107 w prosty spos\u00f3b. Z do\u015bwiadczenia wiem, \u017ce dla wielu Bydgoszczan ta poniemiecko\u015b\u0107 miasta jest problematyczna.\u00a0<\/p>\n
Zwykle najmocniej pami\u0119ta si\u0119, \u017ce kto\u015b zrobi\u0142 nam co\u015b z\u0142ego.<\/p>\n
\u2013 Zazwyczaj w szkole podczas lekcji historii dowiadujemy si\u0119 m.in. o strajkach dzieci wrzesi\u0144skich w zaborze pruskim, p\u00f3\u017aniej w historii lokalnej s\u0142yszymy, \u017ce Niemcy zniszczyli nam zachodni\u0105 pierzej\u0119 Starego Rynku, poznajemy przebieg Krwawej Niedzieli i p\u00f3\u017aniejszych represji. Wyuczono nas, \u017ce Niemiec jest z\u0142y. Po tym wszystkim idziemy do centrum Bydgoszczy i widzimy, \u017ce Polak tutaj prawie nic nie wybudowa\u0142. Kiedy wg\u0142\u0119bimy si\u0119 w histori\u0119 miasta, okazuje si\u0119, \u017ce budowa Kana\u0142u Bydgoskiego czy ulokowanie dyrekcji Pruskiej Kolei Wschodniej w Bydgoszczy pchn\u0119\u0142y gospodarczo miasto o lata \u015bwietlne. Dochodzimy do wniosku, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 znacz\u0105cych rzeczy wykona\u0142 dla miasta zaborca i musimy co\u015b z tym fantem zrobi\u0107. Trzeba to przetrawi\u0107, \u017ce ta ca\u0142a, bardzo zr\u00f3\u017cnicowana historia miasta, mo\u017ce ze sob\u0105 wsp\u00f3\u0142gra\u0107.<\/p>\n
Przyda\u0142oby si\u0119 wi\u0119cej lekcji historii lokalnej w szkole?<\/p>\n
\u2013 Kiedy zacz\u0105\u0142em oprowadza\u0107, zobaczy\u0142em niestety, \u017ce mieszka\u0144cy maj\u0105 sporo bia\u0142ych plam w wiedzy o w\u0142asnym mie\u015bcie. Na pewno jest lepiej ni\u017c w czasach, kiedy po raz pierwszy my\u015bla\u0142em o oprowadzaniu po mie\u015bcie, bo teraz mamy ju\u017c wielu doskona\u0142ych przewodnik\u00f3w i popularyzator\u00f3w, kt\u00f3rzy potrafi\u0105 oprowadza\u0107 w ciekawy spos\u00f3b, poruszaj\u0105c r\u00f3\u017cne w\u0105tki. I na te oprowadzania jest zapotrzebowanie. Te braki wiedzy o Bydgoszczy nie s\u0105 zastrze\u017ceniem wobec naszych kochanych mieszka\u0144c\u00f3w, tylko do tego, jak wygl\u0105da edukacja regionalna w polskich szko\u0142ach, kt\u00f3rej praktycznie nie ma. Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce wiele te\u017c zale\u017cy od podej\u015bcia nauczycieli historii, kt\u00f3rzy maj\u0105 za zadanie wyja\u015bni\u0107, dlaczego \u017cyjemy w takich okoliczno\u015bciach. Moim zdaniem za du\u017co czasu po\u015bwi\u0119cane jest m.in. staro\u017cytnym ludom i innym zagadnieniom, kt\u00f3re dzisiaj zbyt wiele z nami wsp\u00f3lnego nie maj\u0105. Jak ju\u017c bierzemy si\u0119 za histori\u0119 Polski, poznajemy j\u0105 zwykle z perspektywy warszawskiej czy tzw. \u201ekongres\u00f3wki\u201d. Przez to ta nasza poniemiecko\u015b\u0107 staje si\u0119 problemem, bo ludzie na powa\u017cnie stykaj\u0105 si\u0119 z ni\u0105 dopiero kiedy zaczynaj\u0105 si\u0119 wg\u0142\u0119bia\u0107 w dzieje miasta.<\/p>\n
\u00a0Jacy Bydgoszczanie przychodz\u0105 na twoje spacery historyczne?<\/p>\n
\u2013 W mediach spo\u0142eczno\u015bciowych obserwuj\u0105 mnie zwykle osoby w takim przedziale od 25 do 50 roku \u017cycia. Podobnie jest na spacerach. \u201eM\u0142odzi doro\u015bli\u201d stanowi\u0105 oko\u0142o 20 proc. uczestnik\u00f3w, cho\u0107 uwa\u017cam, \u017ce to dobry wynik, patrz\u0105c na inne oprowadzania. Zauwa\u017cam, \u017ce jak ju\u017c kto\u015b na powa\u017cnie zaczyna si\u0119 interesowa\u0107 swoim miastem, to objawia si\u0119 to najcz\u0119\u015bciej po trzydziestce. Sporo jest senior\u00f3w. Oni chyba s\u0105 najbardziej zainteresowani miastem, ale te\u017c najwi\u0119cej wiedz\u0105 o Bydgoszczy. Coraz wi\u0119cej mam styczno\u015b\u0107 z osobami, kt\u00f3re po raz pierwszy na wycieczk\u0119 po mie\u015bcie przychodz\u0105 do mnie. Najcz\u0119\u015bciej s\u0105 zaskoczeni, \u017ce na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki maj\u0105 takie ciekawe historie, dzi\u0119ki kt\u00f3rym poznaj\u0105 miasto.<\/p>\n
Co ich najbardziej interesuje?<\/p>\n
\u2013 Nie oczekuj\u0105 statystycznych informacji o najwa\u017cniejszych budynkach w mie\u015bcie. Chc\u0105 zobaczy\u0107 sens tego miasta. Jak jedna rzecz \u0142\u0105czy si\u0119 z drug\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Bydgoszczan kojarzy, \u017ce miasto za\u0142o\u017cy\u0142 Kazimierz Wielki. Ale jak zapytam, czemu je tutaj za\u0142o\u017cy\u0142 i w jakim celu, to ju\u017c nie bardzo wiedz\u0105, co odpowiedzie\u0107. Moim zadaniem jest po\u0142\u0105czy\u0107 t\u0119 mieszanin\u0119 informacji o Bydgoszczy, kt\u00f3ra powstawa\u0142a przez wszystkie lata \u017cycia w tym mie\u015bcie. Nie robi\u0119 tego w stylu pr\u00f3by przekonania, \u017ce ich miasto jest wspania\u0142e \u2013 to oceni\u0105 ju\u017c sami. Na przyk\u0142ad, przy okazji spacer\u00f3w na temat lat 90-tych, m\u00f3wi\u0119 o szansach jakie powstawa\u0142y po upadku \u201ekomuny\u201d, ale i zagro\u017ceniach, takich jak wzrost przest\u0119pczo\u015bci i upadek przemys\u0142u. Lubi\u0105 s\u0142ucha\u0107 relacji na temat wa\u017cnych moment\u00f3w w \u017cyciu naszego miasta. Po to, by \u201ewykopa\u0107\u201d swoje wspomnienia z tych czas\u00f3w i spojrze\u0107 na nie szerzej.\u00a0<\/p>\n
Czego \u017cyczysz Bydgoszczanom na 106. urodziny ich miasta?\u00a0<\/p>\n
\u2013 By dbali i troszczyli si\u0119 o swoj\u0105 ma\u0142\u0105 ojczyzn\u0119. Nie mam na my\u015bli tylko Starego Rynku i Wyspy M\u0142y\u0144skiej. Tyczy si\u0119 to ich osiedli i najbli\u017cszej okolicy, bo im dalej od centrum, tym bardziej tej troski trzeba. \u017bycz\u0119 im znalezienia chwili na zrozumienie miejsca, w kt\u00f3rym mieszkaj\u0105. Ka\u017cde osiedle ma swoj\u0105 wielowiekow\u0105 histori\u0119. Bydgoszcz potrzebuje tego, \u017ceby jej mieszka\u0144cy wiedzieli, sk\u0105d w\u0142a\u015bciwie to miasto si\u0119 wzi\u0119\u0142o.\u00a0<\/p>\n
*Miko\u0142aj Buza\u0142a \u2013 w marcu \u015bwi\u0119towa\u0142 rocznic\u0119 bycia certyfikowanym przewodnikiem ByLOT\u2019u. Oprowadza turyst\u00f3w i Bydgoszczan, kt\u00f3rzy chc\u0105 lepiej pozna\u0107 swoje miasto \u2013 od uliczek Starego Miasta po najdalsze osiedla. Niezale\u017cnie od miejsca, stara si\u0119 unika\u0107 rutynowych tras. Najwi\u0119cej satysfakcji daje mu wychodzenie poza utarte szlaki i odkrywanie przestrzeni, kt\u00f3re na co dzie\u0144 pozostaj\u0105 niezauwa\u017cone, a doskonale ukazuj\u0105 ducha i histori\u0119 Bydgoszczy.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Miko\u0142aj Buza\u0142a oprowadza wycieczki po Bydgoszczy \/ Fot. B. Witkowski\/UMB \u2013 Ludzie nie przyje\u017cd\u017caj\u0105 do nas zobaczy\u0107 jednej,…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":366978,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[51613],"tags":[64833,7132,57325,64834,42,38,40,39,41,64835],"class_list":{"0":"post-366977","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-bydgoszcz","8":"tag-brda","9":"tag-bydgoszcz","10":"tag-historia-bydgoszczy","11":"tag-mikolaj-buzala","12":"tag-pl","13":"tag-poland","14":"tag-polish","15":"tag-polska","16":"tag-polski","17":"tag-przewodnik-po-bydgoszczy"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/116406968843645414","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/366977","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=366977"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/366977\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/366978"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=366977"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=366977"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=366977"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}