![\"\"](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/popup-4.jpg\")
<\/a><\/p>\nMa\u0142gorzata Jacyno, znana polska socjolog, podczas debaty zorganizowanej przez\u00a0Klub Jagiello\u0144ski kilka miesi\u0119cy temu por\u00f3wna\u0142a nasze pa\u0144stwo do\u00a0truch\u0142a<\/a>. Pos\u0142u\u017cy\u0142a si\u0119 metafor\u0105 zaczerpni\u0119t\u0105 z\u00a0\u201ePsychozy\u201d Alfreda Hitchcocka.<\/p>\n Norman Bates, g\u0142\u00f3wny bohater filmu, \u017cyje w\u00a0cieniu zmar\u0142ej matki, niezdolny pogodzi\u0107 si\u0119 z\u00a0jej \u015bmierci\u0105. W\u00a0jednej z\u00a0ostatnich scen okazuje si\u0119, \u017ce\u00a0od\u00a0miesi\u0119cy piel\u0119gnowa\u0142 jej martwe cia\u0142o. Jeste\u015bmy jak Bates, a\u00a0nasz\u0105 matk\u0105 jest nasze pa\u0144stwo \u2013 przekonywa\u0142a w\u00f3wczas prof.\u00a0Jacyno.<\/p>\n Od\u00a0momentu, w\u00a0kt\u00f3rym\u00a0us\u0142ysza\u0142em to\u00a0por\u00f3wnanie, nie\u00a0dawa\u0142o mi\u00a0spokoju. Na\u00a0intuicyjnym poziomie zgadza\u0142em si\u0119 z\u00a0t\u0105\u00a0straszn\u0105 i\u00a0traumatyzuj\u0105c\u0105 diagnoz\u0105. W\u00a0ko\u0144cu dosz\u0142o do\u00a0mnie, co\u00a0tak\u00a0naprawd\u0119 si\u0119 sko\u0144czy\u0142o.<\/p>\n Na\u00a0naszych oczach sko\u0144czy\u0142o si\u0119 nie\u00a0tyle polskie pa\u0144stwo, co\u00a0jego dusza \u2013 liberalizm jako g\u0142\u0119boka struktura III Rzeczpospolitej. Liberalizm poj\u0119ty nie\u00a0tylko\u00a0jako doktryna polityczna czy\u00a0ekonomiczna. Chodzi tutaj o\u00a0liberaln\u0105 filozofi\u0119 polityczn\u0105, kt\u00f3r\u0105 wyssali\u015bmy z\u00a0mlekiem naszych matek.<\/p>\n Tej\u00a0rzeczywisto\u015bci ju\u017c nie\u00a0ma, a\u00a0my\u00a0nadal udajemy, \u017ce\u00a0wszystko zosta\u0142o po\u00a0staremu. Co\u00a0si\u0119 w\u0142a\u015bciwie sko\u0144czy\u0142o? Co\u00a0zrobi\u0107 z\u00a0t\u0105\u00a0sytuacj\u0105? Czego si\u0119 z\u0142apa\u0107, aby na\u00a0nowo i\u00a0trze\u017awo my\u015ble\u0107 o\u00a0pa\u0144stwie?<\/p>\n O\u00a0tym regularnie przez\u00a0miesi\u0105c b\u0119d\u0119 tutaj pisa\u0107 w\u00a0kolejnych cz\u0119\u015bciach mojego\u00a0eseju.<\/p>\n Liberalizm jako religia za\u0142o\u017cycielska III RP<\/p>\n Jak przekonuj\u0105co pokazywa\u0142 Andrzej Walicki w\u00a0tek\u015bcie Fryderyk Hayek i\u00a0tradycje liberalizmu, od\u00a0pocz\u0105tku III RP\u00a0liberalizm by\u0142 rozumiany bardzo w\u0105sko. Nie\u00a0chodzi\u0142o o\u00a0szerok\u0105 tradycj\u0119 liberaln\u0105, mieszcz\u0105c\u0105 w\u00a0sobie spory o\u00a0wsp\u00f3lnot\u0119, obywatelsko\u015b\u0107 czy\u00a0model pa\u0144stwa.<\/p>\n Polski liberalizm, pozbawiony d\u0142ugich intelektualnych korzeni, po\u00a01989 roku by\u0142 przede wszystkim inspirowany my\u015bl\u0105 Hayka i\u00a0Friedmana.<\/p>\n Nie\u00a0by\u0142o w\u00a0tym nic przypadkowego. W\u00a0latach 70. XX wieku Zach\u00f3d prze\u017cywa\u0142 kryzys pa\u0144stwa dobrobytu: koniec powojennego wzrostu, rosn\u0105ce koszty utrzymania rozbudowanych instytucji opieku\u0144czych, inflacja.<\/p>\n Nadchodzi\u0142a epoka Margaret Thatcher i\u00a0Ronalda Reagana. Dla opozycji antykomunistycznej w\u00a0Polsce nazwiska te\u00a0sta\u0142y si\u0119 symbolem wolno\u015bci w\u00a0kontra\u015bcie do\u00a0skompromitowanego realnego socjalizmu i\u00a0Polski ludowej.<\/p>\n Hayek proponowa\u0142 prost\u0105 antropologi\u0119 polityczn\u0105: cz\u0142owiek jest przede wszystkim woln\u0105 jednostk\u0105, kt\u00f3ra\u00a0najlepiej realizuje si\u0119 w\u00a0prywatno\u015bci i\u00a0swobodnym kontrakcie rynkowym. Pa\u0144stwo nie\u00a0powinno wychowywa\u0107 ani proponowa\u0107 konkretnej wizji dobra wsp\u00f3lnego, lecz\u00a0ogranicza\u0107 w\u0142asn\u0105 w\u0142adz\u0119 i\u00a0pilnowa\u0107 regu\u0142 gry, aby zagwarantowa\u0107 swobod\u0119 niezale\u017cnej jednostce.<\/p>\n Ani bowiem cz\u0142owiek, ani struktura spo\u0142eczna, ani tym bardziej pa\u0144stwo nie\u00a0posiada wystarczaj\u0105cej wiedzy, aby narzuca\u0107 okre\u015blon\u0105 wizj\u0119 dobrego \u017cycia spo\u0142ecze\u0144stwu. Wolno\u015b\u0107 oznacza\u0142a przede wszystkim wolno\u015b\u0107 od\u00a0pa\u0144stwa.<\/p>\n Z\u00a0tej\u00a0perspektywy polityka stawa\u0142a si\u0119 czym\u015b podejrzanym. Lepiej by\u0142o zaufa\u0107 literze konstytucji, autonomicznym s\u0105dom, wolnemu rynkowi i\u00a0ograniczonej administracji. Polityka mia\u0142a sprowadza\u0107 si\u0119 do\u00a0tych \u201eustawie\u0144 fabrycznych\u201d oraz\u00a0swobodnej dyskusji parlamentarzyst\u00f3w-merytokrat\u00f3w.<\/p>\n Has\u0142o odg\u00f3rnie wprowadzanej sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej brzmia\u0142o jak zapowied\u017a autorytaryzmu i\u00a0relikt poprzedniego systemu. Do\u00a0tych Hayekowskich inspiracji dochodzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c specyficznie \u015brodkowoeuropejski p\u0119d ku\u00a0Zachodowi. Synonimem sukcesu pa\u0144stwa by\u0142o doj\u015bciem tam, gdzie cywilizacyjnie by\u0142y Niemcy czy\u00a0Francja. Ziemi\u0105 obiecan\u0105 sta\u0142a si\u0119 Unia Europejska.<\/p>\n Miks Hayeka i\u00a0mentalno\u015bci transformacyjnej stworzy\u0142 wyobra\u017cenie na\u00a0temat jednostki, kt\u00f3ra\u00a0ma\u00a0wyzwoli\u0107 si\u0119 nie\u00a0tylko\u00a0z\u00a0zamordyzmu pa\u0144stwa. Szybko nar\u00f3d i\u00a0Ko\u015bci\u00f3\u0142 zacz\u0119\u0142y jawi\u0107 si\u0119 raczej jako przeszkoda modernizacji ni\u017c jej warunek.<\/p>\n Walicki wskazuje, \u017ce\u00a0to\u00a0w\u0142a\u015bnie \u201eGazeta Wyborcza\u201d sta\u0142a si\u0119 najwa\u017cniejszym kap\u0142anem nowego \u015bwiata. Spo\u0142ecze\u0144stwo trzeba by\u0142o przede wszystkim cywilizowa\u0107, specyficznie zinterpretowana Hayekowska filozofia liberalna mia\u0142a w\u00a0tym pom\u00f3c.<\/p>\n Liberalna katedra i\u00a0jej kap\u0142ani<\/p>\n Konserwaty\u015bci do\u015b\u0107 wcze\u015bnie zauwa\u017cyli, \u017ce\u00a0tak\u00a0poj\u0119ty liberalizm nie\u00a0jest ju\u017c tylko\u00a0projektem gospodarczym, lecz\u00a0ca\u0142o\u015bciowym porz\u0105dkiem kulturowym. Nie\u00a0ko\u0144czy si\u0119 na\u00a0podatkach i\u00a0prywatyzacji \u2013 obejmuje edukacj\u0119, nowe regu\u0142y debaty publicznej i\u00a0granice tego, co\u00a0wolno uzna\u0107 za\u00a0rozs\u0105dne.<\/p>\n Ryszard Legutko pisa\u0142 w\u00a02008\u00a0r. w\u00a0Eseju o\u00a0duszy polskiej, \u017ce\u00a0liberalna demokracja zak\u0142ada istnienie liberalno-demokratycznej edukacji, kultury i\u00a0mentalno\u015bci. To\u00a0trafne rozpoznanie. System spo\u0142eczny III RP\u00a0wytworzy\u0142 w\u0142asn\u0105 klas\u0119 stra\u017cnik\u00f3w ortodoksji \u2013 ludzi pilnuj\u0105cych, by\u00a0obywatel mia\u0142 pogl\u0105dy \u201enormalne, europejskie\u201d.<\/p>\n Nie\u00a0chodzi\u0142o o\u00a0spisek, lecz\u00a0o\u00a0struktur\u0119. Uniwersytety, redakcje, instytucje kultury, organizacje eksperckie i\u00a0\u015bwiat celebryt\u00f3w reprodukowa\u0142y ten sam moralny kod. Kto si\u0119 nie\u00a0mie\u015bci\u0142, by\u0142 nie\u00a0tyle oponentem, ile kim\u015b podejrzanym cywilizacyjnie.<\/p>\n Do\u00a0tego dochodzi\u0142o tak\u017ce w\u00a0Polsce wielkie pragnienie gonitwy za\u00a0Zachodem. Na\u00a0polskiej prawicy zacz\u0119\u0142o by\u0107 w\u00f3wczas modne has\u0142o \u201emodernizacji z\u00a0kserokopiarki\u201d.<\/p>\n Podobn\u0105 intuicj\u0119 rozwin\u0105\u0142 ameryka\u0144ski neoreakcjonista, Curtis Yarvin, pisz\u0105cy jako Mencius Moldbug. W\u00a0mniej wi\u0119cej tym samym czasie co\u00a0Legutko nazwa\u0142 ten system \u201eKatedr\u0105\u201d<\/a>. Liberalizm zacz\u0105\u0142 dzia\u0142a\u0107 jak \u015bwiecka religia \u2013 z\u00a0w\u0142asnymi dogmatami, kap\u0142anami i\u00a0mechanizmami dyscyplinowania heretyk\u00f3w.<\/p>\n Oczywi\u015bcie Yarvina nie\u00a0nale\u017cy czyta\u0107 bez\u00a0ostro\u017cno\u015bci. To\u00a0w\u00a0ko\u0144cu ideolog ciemnego o\u015bwiecenia, dystopijnego z\u00a0konserwatywnej i\u00a0katolickiej perspektywy projektu politycznego. Trudno jednak odm\u00f3wi\u0107 Yarvinowi talentu do\u00a0sugestywnych metafor i\u00a0trafnych diagnoz.<\/p>\n Symboliczny rozpad katedry<\/p>\n Dzi\u015b ten porz\u0105dek trwa ju\u017c g\u0142\u00f3wnie si\u0142\u0105 rozp\u0119du. Nasze mapy mentalne nie\u00a0nad\u0105\u017caj\u0105 za\u00a0rzeczywisto\u015bci\u0105. Przejawy tego kryzysu s\u0105\u00a0w\u0142a\u015bciwie wszechobecne.<\/p>\n Wystarczy spojrze\u0107 na\u00a0zaufanie do\u00a0s\u0105d\u00f3w, spadek znaczenia tradycyjnych liberalnych medi\u00f3w czy\u00a0upadek dotychczasowych autorytet\u00f3w ze\u00a0\u015bwiata kultury i\u00a0nauki.<\/p>\n To\u00a0dlatego tak\u00a0\u017ale si\u0119 starzej\u0105 m\u0105dro\u015bci wypowiadane przez\u00a0tych, kt\u00f3rzy\u00a0jeszcze niedawno ro\u015bcili sobie pretensje do\u00a0bycia moraln\u0105 arystokracj\u0105 III RP. Pogarda wobec spo\u0142ecze\u0144stwa \u2013 czy\u00a0wypowiadana przez\u00a0aktora, profesora czy\u00a0dziennikarza \u2013 przesta\u0142a wzmacnia\u0107 presti\u017c, a\u00a0zacz\u0119\u0142a symbolizowa\u0107 obciach i\u00a0odrealnienie.<\/p>\n Jeszcze 10 lat temu pohukiwania na\u00a0ciemnogrodzki lud ze\u00a0strony Magdaleny \u015arody, Rados\u0142awa Markowskiego, Macieja Stuhra, Kuby Wojew\u00f3dzkiego czy\u00a0Agnieszki Holland i\u00a0wielu innych robi\u0142y wra\u017cenie. Dzi\u015b wywo\u0142uj\u0105 raczej u\u015bmiech politowania.<\/p>\n Wypowiedzenie pos\u0142usze\u0144stwa dotychczasowym elitom kognitywnym przez\u00a0lud, przy jednoczesnym pojawieniu si\u0119 nowych du\u017cych graczy w\u00a0rodzaju Kana\u0142u Zero<\/a> i\u00a0mn\u00f3stwa innych nowych medi\u00f3w i\u00a0lider\u00f3w opinii, to\u00a0dobre symbole powstaj\u0105cego, nowego porz\u0105dku.<\/p>\n Polska zreszt\u0105 nie\u00a0jest tutaj wyj\u0105tkowym przypadkiem. Wawrzyniec Rymkiewicz w\u00a0rozmowie przeprowadzonej przez\u00a0Rocha Zygmunta w\u00a0tygodniku \u201ePlus Minus\u201d stwierdzi\u0142<\/a>:<\/p>\n \u201eNie tylko\u00a0projekt III RP\u00a0doszed\u0142 do\u00a0swojego kresu. Porz\u0105dek \u015bwiatowy chwieje si\u0119 w\u00a0posadach. Musimy znale\u017a\u0107 oparcie w\u00a0nas samych, we\u00a0w\u0142asnym j\u0119zyku, musimy my\u015ble\u0107 niezale\u017cnie. Tylko\u00a0wtedy zachowamy w\u0142asn\u0105 substancjalno\u015b\u0107\u201d.<\/p>\n Niew\u0105tpliwie obserwujemy kres pewnej epoki. Tylko\u00a0co\u00a0tak\u00a0naprawd\u0119 si\u0119 sko\u0144czy\u0142o?<\/p>\n Pi\u0119\u0107 znak\u00f3w nowej epoki<\/p>\n Najlepiej wida\u0107 to\u00a0w\u00a0pi\u0119ciu procesach, kt\u00f3re zdemolowa\u0142y liberalne \u201eustawienia fabryczne\u201d w\u00a0ostatniej dekadzie.<\/p>\n Po\u00a0pierwsze, Hayekowski idea\u0142 pa\u0144stwa minimum \u2013 nigdy nie\u00a0wprowadzony w\u00a0Polsce w\u00a0\u017cycie, ale\u00a0jednak mebluj\u0105cy nam porz\u0105dek polityczny w\u00a0g\u0142owach \u2013 bezpowrotnie odszed\u0142.<\/p>\n Nasze pa\u0144stwo ma\u00a0by\u0107 interwencyjne i\u00a0jest to\u00a0oczywiste dla zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci Polak\u00f3w. Chcemy atomu, CPK, wielkiej armii, wsparcia najubo\u017cszych i\u00a0rodzin. Do\u00a0realizacji tych wszystkich zada\u0144 potrzeba silnego pa\u0144stwa. Cele te\u00a0s\u0105\u00a0uznawane nawet przez\u00a0retorycznie wolnorynkowych polityk\u00f3w, by\u0107 mo\u017ce z\u00a0drobnymi wyj\u0105tkami w\u00a0postaci partii Grzegorza Brauna.<\/p>\n Po\u00a0drugie, sko\u0144czy\u0142 si\u0119 mit bezstronnych m\u0119drc\u00f3w w\u00a0togach. S\u0105dy przesta\u0142y by\u0107 postrzegane jako neutralni stra\u017cnicy porz\u0105dku, a\u00a0prawo na\u00a0czele z\u00a0konstytucj\u0105 zacz\u0119\u0142o by\u0107 traktowane jako narz\u0119dzie w\u0142adzy, a\u00a0nie\u00a0spos\u00f3b na\u00a0jej ograniczenie. Liberalny legalizm zamieni\u0142 si\u0119 w\u00a0polityczny konflikt o\u00a0to, kto ma\u00a0prawo zawiesza\u0107 regu\u0142y.<\/p>\n Po\u00a0trzecie, upad\u0142a wiara w\u00a0spontaniczny porz\u0105dek spo\u0142eczny. Nawet Donald Tusk, d\u0142ugo przedstawiany jako liberalny zbawca Europy, dzi\u015b m\u00f3wi j\u0119zykiem granic, zasiek\u00f3w i\u00a0blokowania migracji<\/a>. Z\u00a0Koalicji Obywatelskiej s\u0142ycha\u0107 pomys\u0142y usuwania smartfon\u00f3w ze\u00a0szk\u00f3\u0142, a\u00a0tak\u017ce kontroli dezinformacji w\u00a0internecie. Rzeczywisto\u015b\u0107 okaza\u0142a si\u0119 silniejsza od\u00a0doktryny.<\/p>\n Po\u00a0czwarte, zamiast rz\u0105d\u00f3w merytokratycznych elit niezainteresowanych spo\u0142ecze\u0144stwem mamy permanentny nastr\u00f3j stanu wyj\u0105tkowego, totalnej mobilizacji elektoratu i\u00a0w\u0142a\u015bciwie nieustannej kampanii wyborczej.<\/p>\n Po\u00a0pi\u0105te wreszcie, wraca nar\u00f3d. Wojna za\u00a0wschodni\u0105 granic\u0105, masowa migracja i\u00a0l\u0119k przed\u00a0dezintegracj\u0105 spo\u0142eczn\u0105 sprawiaj\u0105, \u017ce\u00a0coraz mniej my\u015blimy o\u00a0sobie jako o\u00a0zbiorze autonomicznych jednostek, a\u00a0coraz bardziej jako o\u00a0wsp\u00f3lnocie politycznej, kt\u00f3ra\u00a0czuje si\u0119 zagro\u017cona.<\/p>\n Trendy te\u00a0wida\u0107 r\u00f3wnie\u017c w\u015br\u00f3d wyborc\u00f3w Donalda Tuska. Jak przekonuj\u0105co pokaza\u0142a Karolina Olejak w\u00a0ksi\u0105\u017cce Nienawidz\u0119 ich. Co\u00a0Polacy m\u00f3wi\u0105 na\u00a0terapiach. Reporta\u017c z\u00a0podzielonego kraju, tak\u017ce liberalni wyborcy zacz\u0119li my\u015ble\u0107 kategoriami narodu zagro\u017conego wojn\u0105 i\u00a0masow\u0105 imigracj\u0105. Ku\u00a0w\u0142asnemu zdziwieniu i\u00a0irytacji zacz\u0119li upodabnia\u0107 si\u0119 do\u00a0wyborc\u00f3w prawicy.<\/p>\n Og\u0142osi\u0107 koniec bez\u00a0rado\u015bci i\u00a0rewolucyjnego zapa\u0142u<\/p>\n Prawica od\u00a030 lat utyskuje na\u00a0liberalny salon i\u00a0czuje si\u0119 strukturalnie pokrzywdzona. Dzi\u015b, gdy\u00a0salon vel katedra upad\u0142y, to\u00a0poczucie ni\u017cszo\u015bci wydaje si\u0119 absurdalne. Ustawianie si\u0119 w\u00a0pozycji ofiary historii jest te\u017c niebezpieczne, bo\u00a0to\u00a0w\u0142a\u015bnie poczucie bycia krzywdzonym przez\u00a0system sta\u0142o u\u00a0\u017ar\u00f3de\u0142 ka\u017cdej rewolucji.<\/p>\n Tego za\u015b rewolucyjnego zapa\u0142u prawica powinna si\u0119 wystrzega\u0107. Liberalny porz\u0105dek przyni\u00f3s\u0142 Polsce realny dobrobyt, stabilno\u015b\u0107 i\u00a0historyczny awans.<\/p>\n Dzi\u0119ki ludzkiej przedsi\u0119biorczo\u015bci, konsensusowi ca\u0142ej klasy politycznej co\u00a0do\u00a0kluczowych cel\u00f3w pa\u0144stwa i\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwa, a\u00a0tak\u017ce wyj\u0105tkowo korzystnej koniunkturze mi\u0119dzynarodowej po\u00a0raz pierwszy odnie\u015bli\u015bmy bezprecedensowy w\u00a0naszej historii sukces cywilizacyjny i\u00a0ekonomiczny. I\u00a0od\u00a035 lat, jak przekonuj\u0105co pokaza\u0142 Marcin Pi\u0105tkowski w\u00a0ksi\u0105\u017cce Z\u0142oty wiek, jeste\u015bmy europejskim liderem wzrostu.<\/p>\n Tylko\u00a0cz\u0142owiek zaczadzony ideologicznie mo\u017ce zamyka\u0107 oczy na\u00a0t\u0119\u00a0rzeczywisto\u015b\u0107. Zreszt\u0105 polska prawica od\u00a0dekad uprawia tutaj swoist\u0105 \u201epedagogik\u0119 wstydu III RP\u201d. Mi\u0119dzy innymi z\u00a0tego powodu nie\u00a0potrafimy opowiedzie\u0107 sami przed\u00a0sob\u0105 tego sukcesu i\u00a0dowarto\u015bciowa\u0107 drogi, jak\u0105 przebyli\u015bmy od\u00a01989\u00a0r.<\/p>\n Dlatego najwa\u017cniejszym zadaniem nie\u00a0jest dzi\u015b zemsta na\u00a0liberalizmie ani symboliczne palenie jego \u015bwi\u0105ty\u0144. Trzeba raczej nauczy\u0107 si\u0119 \u017cy\u0107 po\u00a0jego ko\u0144cu \u2013 bez\u00a0nostalgii, ale\u00a0te\u017c bez\u00a0taniej satysfakcji. III RP\u00a0nie\u00a0potrzebuje ani kolejnej rewolucji, ani polityki odwetowej, lecz\u00a0nowej opowie\u015bci o\u00a0pa\u0144stwie.<\/p>\n Je\u015bli liberalizm by\u0142 religi\u0105 za\u0142o\u017cycielsk\u0105 III RP, to\u00a0dzi\u015b \u017cyjemy ju\u017c po\u00a0utracie wiary. Problem w\u00a0tym, \u017ce\u00a0wielu polityk\u00f3w i\u00a0intelektualist\u00f3w wci\u0105\u017c odprawia stare rytua\u0142y nad\u00a0pustym o\u0142tarzem, udaj\u0105c, \u017ce\u00a0nic si\u0119 nie\u00a0zmieni\u0142o. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego nasze \u017cycie polityczne wydaje si\u0119 tak\u00a0ja\u0142owym i\u00a0pozbawionym sensu spektaklem.<\/p>\n III RP\u00a0jest truch\u0142em tylko\u00a0wtedy, gdy\u00a0uparcie pr\u00f3bujemy konserwowa\u0107 jej martwe cia\u0142o. Je\u015bli jednak potraktujemy ten moment nie\u00a0jako koniec Polski, lecz\u00a0koniec pewnej epoki, wtedy mo\u017cliwe staje si\u0119 co\u015b trudniejszego i\u00a0wa\u017cniejszego ni\u017c kolejny bunt \u2013 nowy pocz\u0105tek.<\/p>\n Publikacja nie\u00a0zosta\u0142a sfinansowana ze\u00a0\u015brodk\u00f3w grantu kt\u00f3regokolwiek ministerstwa w\u00a0ramach jakiegokolwiek konkursu. Powsta\u0142a dzi\u0119ki Darczy\u0144com Klubu Jagiello\u0144skiego<\/a>, kt\u00f3rym\u00a0jeste\u015bmy wdzi\u0119czni za\u00a0mo\u017cliwo\u015b\u0107 dzia\u0142ania.<\/p>\n![](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/klikalny-1440x860.jpg\"\/)
<\/a><\/p>\n