Natura poddana modernizacji <\/p>\n
Prze\u0142om XVIII i XIX w. jest tak\u017ce okresem pasjonuj\u0105cym badawczo. W tle interesuj\u0105cych nas kwestii nale\u017cy odnotowa\u0107 istotne zawirowania polityczne, takie jak upadek Rzeczypospolitej i jej podzia\u0142 mi\u0119dzy trzech zaborc\u00f3w, rewolucja we Francji czy wojny napoleo\u0144skie. W tym okresie kolejne spo\u0142ecze\u0144stwa zachodnioeuropejskie wkracza\u0142y na \u015bcie\u017ck\u0119 dynamicznej industrializacji, a tak\u017ce budowa\u0142y struktury nowoczesnego (opartego na sprawnej administracji) pa\u0144stwa \u015bwieckiego. W tej o\u015bwieceniowej koncepcji natura mia\u0142a by\u0107 w zupe\u0142no\u015bci poddana cz\u0142owiekowi i jego celom. Lasy i torfowiska mia\u0142y zapewnia\u0107 potrzebn\u0105 energi\u0119, skanalizowane rzeki s\u0142u\u017cy\u0107 \u0142atwiejszemu transportowi d\u00f3br i surowc\u00f3w, a osuszone \u0142\u0105ki i bagna zosta\u0107 zagospodarowane rolniczo. Dzika natura by\u0142a postrzegana jako nieprzydatna, bo nie przynosi\u0142a \u017cadnych wymiernych korzy\u015bci spo\u0142ecznych i ekonomicznych.<\/p>\n
![\"Ilustracje](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/RYWk9kpTURBXy83ZmFiNjcwYWVlNjBhMjQ1NDYyZTU1MDY2NGNmOTU0NS5qcGeSlQLNA6wAwsOVAgDNAkvCw94AA6EwAaExAaEzw.jpeg\")
wikimedia.org \/ CC BY-SA 2.0<\/p>\n
Ilustracje z przepis\u00f3w dotycz\u0105cych mundur\u00f3w dla urz\u0119dnik\u00f3w le\u015bnych w Kr\u00f3lestwie Kongresowym. <\/p>\n
Post\u0119puj\u0105ca w Zachodniej Europie industrializacja wymog\u0142a na gospodarce zwi\u0119kszon\u0105 kosztoch\u0142onno\u015b\u0107 energetyczn\u0105. To z kolei uruchomi\u0142o dwa procesy. Z jednej strony by\u0142y to coraz intensywniejsze eksploatowanie paliw kopalnych w rejonach, w kt\u00f3rych dost\u0119p do p\u0142ytkich z\u0142\u00f3\u017c by\u0142 stosunkowo \u0142atwy (Anglia, \u015al\u0105sk). Z drugiej strony, tam gdzie nie pozwala\u0142y na to warunki surowcowe, opierano si\u0119 na dost\u0119pnej biomasie. G\u0142\u00f3wnym jej \u017ar\u00f3d\u0142em by\u0142y lasy, kt\u00f3re umo\u017cliwia\u0142y produkowanie w\u0119gla drzewnego niemal\u017ce w miejscu poboru surowca. Zwi\u0119kszony popyt na surowiec energetyczny, budowlany i opa\u0142owy zmusi\u0142 do podj\u0119cia decyzji o uprawie (zagospodarowaniu) dost\u0119pnych las\u00f3w, gdy\u017c wcze\u015bniejszy spos\u00f3b ich selektywnej eksploatacji nie nad\u0105\u017ca\u0142 za rosn\u0105cymi potrzebami, a cz\u0119sto przyczynia\u0142 si\u0119 tak\u017ce do ich skrajnego wyniszczenia lub zupe\u0142nego wyci\u0119cia. Lasy zosta\u0142y wi\u0119c poddane o\u015bwieceniowej my\u015bli naukowej, kt\u00f3rej egzemplifikacj\u0105 mo\u017ce by\u0107 podr\u0119cznik le\u015bnictwa autorstwa Georga Gr\u00fcnberga z 1788 r., w kt\u00f3rym przekonywa\u0142, \u017ce idealny las powinien zosta\u0107 podzielony na 84 r\u00f3wne fragmenty wycinane corocznie. Dzi\u0119ki temu systemowi las m\u00f3g\u0142by si\u0119 odnawia\u0107 i w perspektywie okre\u015blonego czasu (oko\u0142o wieku) zamkn\u0105\u0107 sw\u00f3j cykl produkcyjny. Zr\u00f3wnowa\u017cenie \u00f3wczesnej hodowli le\u015bnej opiera\u0142o si\u0119 na: 1) matematycznych precyzji zaplanowanych ci\u0119\u0107 i wielko\u015bci por\u0119b, 2) do\u015bwiadczeniach terenowych le\u015bnika, 3) lokalnych warunkach geograficznych i botanicznych. Zagadnienie funkcjonowania lokalnych ekosystem\u00f3w nie istnia\u0142o, a us\u0142ugi ekosystemowe zosta\u0142y sprowadzone jedynie do podrz\u0119dnych wobec potrzeb ludzkich.<\/p>\n
Urz\u0105dzenie las\u00f3w <\/p>\n
Wprowadzenie nowoczesnej gospodarki le\u015bnej wynika\u0142o z realnej potrzeby zwi\u0105zanej z niedoborem podstawowego surowca jakim by\u0142o drewno. Zwraca\u0142 na to szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 m.in. Ludwik Plater, autor pierwszego polskiego podr\u0119cznika le\u015bnego wydanego w Wilnie w 1807 r. Pisa\u0142 w nim: „kto nie wie, \u017ce drzewo jest jedn\u0105 z najpierwszych \u017cycia naszego potrzeb, i \u017ce bez drzewa \u017cadnej by\u015bmy prawie innej [potrzeby] zaspokoi\u0107 nie mogli. [\u2026] Jest\u017ce jakiekolwiek rzemios\u0142o, jakakolwiek fabryka i r\u0119kodzielnia, jaka b\u0105d\u017a ga\u0142\u0105\u017a przemys\u0142u ludzkiego, na kt\u00f3rych by dzia\u0142anie nie wp\u0142ywa\u0142o drzewo? S\u0142owem zapewnienie bezpiecze\u0144stwa, wygody, zdrowia, \u017cycia nawet po cz\u0119\u015bci od drzewa zale\u017cy”.<\/p>\n
Na ziemiach Kongres\u00f3wki pierwsze pr\u00f3by profesjonalnego urz\u0105dzenia las\u00f3w mia\u0142y miejsce w okresie, kiedy okolice Warszawy (tu\u017c po trzecim rozbiorze w 1795 r.) zaj\u0119te zosta\u0142y przez Kr\u00f3lestwo Prus. W ci\u0105gu dekady dosz\u0142o do konfiskaty d\u00f3br ko\u015bcielnych i kr\u00f3lewskich, stworzono urz\u0119dy le\u015bne, kt\u00f3re zmodernizowano wedle zasad obowi\u0105zuj\u0105cych w ca\u0142ym pa\u0144stwie pruskim. W\u0142a\u015bnie z tego okresu w naszych krajowych archiwach zalega masa plan\u00f3w urz\u0105dzeniowych i map le\u015bnych \u015bwiadcz\u0105cych o tym, \u017ce pa\u0144stwo pruskie w zasadzie od razu po dokonaniu trzeciego rozbioru zaj\u0119\u0142o si\u0119 reorganizacj\u0105 przestrzeni le\u015bnej i wodnej. Wygl\u0105da na to, \u017ce nie spodziewano si\u0119 szybko ust\u0105pi\u0107 z nowo zaj\u0119tych miejsc.<\/p>\n
Epoka napoleo\u0144ska i stworzenie niezale\u017cnego tworu politycznego po pokoju w Tyl\u017cy w 1807 r. w postaci Ksi\u0119stwa Warszawskiego popsu\u0142a plany wcze\u015bniejszych gospodarzy. Nowe pa\u0144stwo jednak korzysta\u0142o gar\u015bciami z dost\u0119pnych ju\u017c do\u015bwiadcze\u0144. Ksi\u0119stwo Warszawskie ze wzgl\u0119du na swoje liczne problemy gospodarcze i polityczne nie mog\u0142o zainwestowa\u0107 w szybkie wyszkolenie nowych urz\u0119dnik\u00f3w le\u015bnych. St\u0105d powsta\u0142 pomys\u0142 oparcia si\u0119 na weteranach wojen napoleo\u0144skich. W tym okresie znamienne jest to, \u017ce na urz\u0119dy nadle\u015bniczych wybierano te osoby, kt\u00f3re mia\u0142y bogat\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 wojenn\u0105. Musia\u0142y zarz\u0105dza\u0107 podleg\u0142ymi osobami, pisa\u0107, czyta\u0107, zna\u0107 si\u0119 na podstawach prawa i, co te\u017c mia\u0142o znaczenie, posiada\u0107 umiej\u0119tno\u015b\u0107 obs\u0142ugi broni palnej.<\/p>\n
Czemu by\u0142o to tak wa\u017cne? Ot\u00f3\u017c wprowadzenie powszechnego urz\u0105dzenia las\u00f3w (na terenach Kongres\u00f3wki w roku 1816) przyczyni\u0142o si\u0119 do powstania bardzo powa\u017cnych i potencjalnie niebezpiecznych konflikt\u00f3w mi\u0119dzy spo\u0142eczno\u015bciami wiejskimi a le\u015bnikami, czyli now\u0105 kadr\u0105 urz\u0119dnicz\u0105. Urz\u0105dzenie lasu charakteryzowa\u0142o si\u0119 tym, \u017ce od momentu jego wprowadzenia las przesta\u0142 by\u0107 dobrem wsp\u00f3lnym, a sta\u0142 si\u0119 miejscem uprawy le\u015bnej, do kt\u00f3rej cz\u0142owiek nie b\u0119d\u0105cy profesjonalist\u0105 nie mia\u0142 wst\u0119pu (lub by\u0142 on \u015bci\u015ble reglamentowany). Las sta\u0142 si\u0119 upraw\u0105 drzew na cele energetyczne, konstrukcyjne i opa\u0142owe. By\u0142 tak\u017ce miejscem wyst\u0119powania zwierzyny \u0142ownej, kt\u00f3ra ju\u017c od d\u0142u\u017cszego czasu pe\u0142ni\u0142a przede wszystkim rol\u0119 rozrywki wy\u017cszych sfer ni\u017c \u017ar\u00f3d\u0142o niezb\u0119dnego pokarmu. Wprowadzenie rocznych por\u0119b i hodowli nasiennej przyczyni\u0142o si\u0119 m.in. do likwidacji osad le\u015bnych, stanowi\u0105cych charakterystyczn\u0105 cech\u0119 krajobrazu w epoce przedindustrialnej. Co wa\u017cne urz\u0105dzenie lasu znios\u0142o (lub powa\u017cnie ograniczy\u0142o) funkcjonowanie s\u0142u\u017cebno\u015bci le\u015bnych znanych w Polsce jako serwituty.<\/p>\n
![\"Mapa](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/nIwk9kpTURBXy80NzYyZDg5NzcyOTlkOGRhOTJlZTdjYTQyYTI2MmQ1Ni5qcGeSlQLNA6wAwsOVAgDNAkvCw94AA6EwAaExAaEzw.jpeg\")
Centralne Pa\u0144stwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie \/ Domena publiczna<\/p>\n
Mapa ekwiwalentu le\u015bnego jako odszkodowanie dla wsi Zawadka (powiat sanocki) za zniesione s\u0142u\u017cebno\u015bci le\u015bne. \u0179r\u00f3d\u0142o: Centralne Pa\u0144stwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie, fond 146, opis 64, sprawa 9436.<\/p>\n
Wojna na no\u017ce \u2014 przyk\u0142ad s\u0142u\u017cebno\u015bci w Galicji <\/p>\n
Zagadnienie to najpe\u0142niej zbadane jest na obszarze Galicji. S\u0142u\u017cebno\u015bci s\u0105 fragmentem wielkiej historii zasob\u00f3w naturalnych: las\u00f3w, \u0142\u0105k i pastwisk, jako \u017ar\u00f3d\u0142a zaspokojenia egzystencjalnych potrzeb niemal wszystkich grup spo\u0142ecznych. To r\u00f3wnie\u017c historia gwa\u0142townych i masowych konflikt\u00f3w spo\u0142ecznych, kt\u00f3rych skomplikowan\u0105 istot\u0119 niezwykle trafnie zobrazowa\u0142 W\u0142adys\u0142aw Reymont w powie\u015bci „Ch\u0142opi”. Mieszka\u0144cy wsi Lipce nie zgadzali si\u0119 na sprzeda\u017c lasu dworskiego, do kt\u00f3rego posiadali s\u0142u\u017cebne prawa poboru surowc\u00f3w. Wobec braku porozumienia z w\u0142a\u015bcicielem ziemskim, ch\u0142opi pod przyw\u00f3dztwem Macieja Boryny pr\u00f3bowali si\u0142owo obroni\u0107 las przed wycink\u0105. Protest zako\u0144czy\u0142 si\u0119 ostatecznie „bitw\u0105 o las”. S\u0142u\u017cebno\u015bci by\u0142y wreszcie bezustann\u0105 niewiadom\u0105: czy wystarczy drewna do ko\u0144ca zimy? Jak przynie\u015b\u0107 chrust z lasu? Jak utrzyma\u0107 krow\u0119-\u017cywicielk\u0119 rodziny?<\/p>\n
Dziewi\u0119tnasty wiek to okres wielkich przeobra\u017ce\u0144 gospodarczych. W ka\u017cdym z trzech zabor\u00f3w dosz\u0142o do likwidacji systemu folwarczno-pa\u0144szczy\u017anianego i wdro\u017cenia reform maj\u0105cych charakter wolnorynkowych. W odniesieniu do Galicji, zanim dosz\u0142o do zniesienia podda\u0144stwa na fali Wiosny Lud\u00f3w, przez kilkadziesi\u0105t lat (1772-1848) funkcjonowa\u0142a gospodarka feudalna oparta na darmowej sile roboczej ch\u0142op\u00f3w. W\u0142asno\u015bci\u0105 ziemsk\u0105 m\u00f3g\u0142 w\u00f3wczas rozporz\u0105dza\u0107 jedynie monarcha, szlachcic i duchowie\u0144stwo. Ludno\u015b\u0107 podda\u0144cza (ch\u0142opi, mieszczanie) w zamian za uprawiany kawa\u0142ek gruntu, nad kt\u00f3rym pan ziemski sprawowa\u0142 zwierzchni\u0105 w\u0142adz\u0119, obci\u0105\u017cana by\u0142a r\u00f3\u017cnymi rentami feudalnymi, w tym g\u0142\u00f3wnie odrobkiem, czyli powszechnie kojarzon\u0105 pa\u0144szczyzn\u0105 piesz\u0105 lub sprz\u0119\u017cajn\u0105. Sta\u0142ym elementem tego uk\u0142adu wzajemno\u015bci by\u0142y r\u00f3wnie\u017c serwituty. Za odrobion\u0105 pa\u0144szczyzn\u0119, ch\u0142opi mogli wej\u015b\u0107 do lasu dworskiego i zebra\u0107 potrzebne surowce, takie jak drewno opa\u0142owe i budowlane, \u015bci\u00f3\u0142k\u0119 le\u015bn\u0105, owoce, kwiaty i grzyby. Na pastwiskach, \u0142\u0105kach, \u015bcierniskach, nieu\u017cytkach i dworskich lasach, poddani mogli natomiast wypasa\u0107 w\u0142asny inwentarz gospodarski. Powszechnie korzystano r\u00f3wnie\u017c z praw wodnych, tj. pojenia byd\u0142a w dworskich zbiornikach wodnych, a tak\u017ce \u0142owienia ryb, moczenia konopi czy k\u0105pieli. W niekt\u00f3rych przypadkach ch\u0142opi i mieszka\u0144cy mniejszych miasteczek, mogli wykopywa\u0107 surowce z ziemi, np. torf i glin\u0119. Ze wzgl\u0119du na znaczne rozdrobnienie grunt\u00f3w i zwi\u0105zan\u0105 z tym szachownic\u0119 p\u00f3l, prawa s\u0142u\u017cebne pozwala\u0142y r\u00f3wnie\u017c na przej\u015bcie, przejazd lub przegon byd\u0142a przez dworskie nieruchomo\u015bci.<\/p>\n
Z perspektywy ch\u0142op\u00f3w i mieszczan w Galicji, za najwa\u017cniejsze uchodzi\u0142y s\u0142u\u017cebno\u015bci pozwalaj\u0105ce pozyska\u0107 opa\u0142 i budulec. Las bowiem symbolizowa\u0142 bogactwo, rozumiane jako \u017ar\u00f3d\u0142o zaspokojenia egzystencjalnych potrzeb. Surowce pobierano wy\u0142\u0105cznie na swoje potrzeby. Opa\u0142 wykorzystywano niemal ka\u017cdego dnia w ci\u0105gu roku do gotowania, pieczenia, suszenia grzyb\u00f3w, owoc\u00f3w i zi\u00f3\u0142, w\u0119dzenia mi\u0119s, a tak\u017ce przygotowania ciep\u0142ej wody do mycia. W zimie natomiast, drewno opa\u0142owe by\u0142o niezb\u0119dne do utrzymania paleniska i ogrzania budynk\u00f3w (najcz\u0119\u015bciej jednego pomieszczenia). Drewno budowlane natomiast wykorzystywane by\u0142o przez ch\u0142op\u00f3w do wznoszenia i remontu cha\u0142up i budynk\u00f3w gospodarczych (obory, stodo\u0142y), a tak\u017ce konstrukcji narz\u0119dzi rolniczych (wozy, sanie p\u0142ugi, brony, motyki), wyposa\u017cenia ob\u00f3r (\u017c\u0142oby) i kuchni w naczynia (\u00f3wcze\u015bnie okre\u015blane jako statki), ogrodzenia zagr\u00f3d i polan oraz cembrowania studni. Dost\u0119p do budulca odgrywa\u0142 zatem bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119 i wp\u0142ywa\u0142 na jako\u015b\u0107 \u017cycia codziennego. Okre\u015bla\u0142 poziom podstawowej egzystencji, tj. warunki zamieszkania i stan materialny cha\u0142up, w kt\u00f3rych ch\u0142opi cz\u0119sto \u017cyli pod jednym dachem z krowami i wo\u0142ami. Takie sytuacje nie nale\u017ca\u0142y do rzadko\u015bci, co oddaj\u0105 najlepiej s\u0142owa jednego z ch\u0142op\u00f3w z Galicji zachodniej przes\u0142uchanego w czasie konfliktu z panem ziemskim o prawo poboru drewna z las\u00f3w dworskich: „Przed rokiem 1846 ma\u0142o ch\u0142op\u00f3w stajnie miewa\u0142o, byd\u0142o i oni razem pod jednym dachem si\u0119 mie\u015bcili”. Ponadto, lasy dworskie s\u0142u\u017cy\u0142y ch\u0142opom w pozyskiwaniu \u015bci\u00f3\u0142ki le\u015bnej (okre\u015blanej cz\u0119sto jako „\u015bmieci) tj. igliwia i listowia grabionego cz\u0119sto razem z poszyciem (m.in. p\u0119dami bor\u00f3wki, trawami, paprociami) i \u015bwie\u017cymi ga\u0142\u0105zkami. U\u017cywano jej przede wszystkim jako pos\u0142ania pod byd\u0142o w oborach (wobec powszechnie wyst\u0119puj\u0105cego deficytu s\u0142omy), natomiast p\u00f3\u017aniej jak naturalny naw\u00f3z u\u017cy\u017aniaj\u0105cy pola orne. \u015aci\u00f3\u0142ki u\u017cywano r\u00f3wnie\u017c do tzw. gacenia, czyli ocieplania z zewn\u0105trz cha\u0142up. Zbierano r\u00f3wnie\u017c mchy, s\u0142u\u017c\u0105ce do uszczelniania budynk\u00f3w mi\u0119dzy belkami.<\/p>\n
Lasy, \u0142\u0105ki i pastwiska dworskie pozwala\u0142y ch\u0142opom galicyjskim utrzyma\u0107 inwentarz \u017cywy, z regu\u0142y wo\u0142y (rzadziej konie), krowy i trzod\u0119 chlewn\u0105. Szczeg\u00f3lnie atrakcyjny by\u0142 wypas zwierz\u0105t w lasach obfitych w polany poro\u015bni\u0119te bujn\u0105 traw\u0105 lub na obszarach zasobnych w buki i d\u0119by. Utrzymanie inwentarza mia\u0142o wielokro\u0107 egzystencjalne znaczenie w funkcjonowaniu i utrzymaniu rodzin ch\u0142opskich. Zwierz\u0119ta poci\u0105gowe u\u017cywano we wszystkich czynno\u015bciach transportowych (p\u0142ody rolne, drewno, podr\u00f3\u017ce), jednak przede wszystkim pozwala\u0142y wykona\u0107 najwa\u017cniejsze prace w uprawie ziemi, przynosz\u0105cej plony. W przypadku rodzin, np. cha\u0142upnik\u00f3w nie posiadaj\u0105cych ziemi, krowy spe\u0142nia\u0142y funkcj\u0119 \u017cywicielki rodziny (pozyskiwanie mleka i produkcja ser\u00f3w, serwatki, mas\u0142a, ma\u015blanki i kwa\u015bnego mleka). Pomijaj\u0105c kwesti\u0119 relacji spo\u0142ecznych i mo\u017cliwych ogranicze\u0144 praw do wypasu, warunki \u017cywienia zwierz\u0105t hodowlanych wyznacza\u0142a sama zasobno\u015b\u0107 las\u00f3w, pastwisk i \u0142\u0105k. Ch\u0142opi wielokrotnie wskazywali, \u017ce w niekt\u00f3rych lasach tzw. pasza (czyli bogactwo ro\u015blin nadaj\u0105cych si\u0119 do zjedzenia przez zwierz\u0119ta) by\u0142a bardzo licha i uboga.<\/p>\n
Zasady dzia\u0142ania praw s\u0142u\u017cebnych regulowa\u0142 najcz\u0119\u015bciej akt tworz\u0105cy je w czasach Rzeczypospolitej (np. akt lokacyjny, przywilej kr\u00f3lewski lub nadanie prywatnego w\u0142a\u015bciciela) oraz przyj\u0119ty niepisany zwyczaj. Pobieranie drewna z lasu odbywa\u0142o si\u0119 zazwyczaj za tzw. asygnat\u0105, czyli pisemnym pozwoleniem na wej\u015bcie do konkretnego rewiru i zebranie opa\u0142u czy budulca. Surowce wywo\u017cono najcz\u0119\u015bciej przy pomocy zaprz\u0119g\u00f3w wo\u0142owych lub konnych. Biedniejsi gospodarze wynosili zebrany opa\u0142 na plecach obwi\u0105zany powrozem. Podobnie by\u0142o w przypadku zgrabionej \u015bci\u00f3\u0142ki le\u015bnej, wynoszonej na plecach w du\u017cych p\u0142\u00f3tnianych p\u0142achtach. Drewno opa\u0142owe (suche i wolno le\u017c\u0105ce ga\u0142\u0119zie) i \u015bci\u00f3\u0142k\u0119 z las\u00f3w dworskich pobierano najcz\u0119\u015bciej bezp\u0142atnie lub za drobne i nieoficjalne odwzajemnienia dla s\u0142u\u017cby le\u015bnej (np. kury, jaja lub p\u0142ody rolne). Za przekazane le\u015bniczym i le\u015bnym podarki pozwalano czasem zebra\u0107 warto\u015bciowszy materia\u0142, np. \u015bwie\u017ce ga\u0142\u0119zie z ostatniego zr\u0119bu. Zupe\u0142nie inaczej by\u0142o w przypadku drewna budowlanego. Jako materia\u0142 o najwy\u017cszej warto\u015bci, wydawano go bezp\u0142atnie w szczeg\u00f3lnych przypadkach. Do takich kwalifikowali si\u0119 g\u0142\u00f3wnie pogorzelcy oraz gospodarze, kt\u00f3rych domy grozi\u0142y zawaleniem. W okresie feudalnym, przyjmowano jednak regu\u0142\u0119, \u017ce jedynie ch\u0142opi, kt\u00f3rzy nie zalegali z pa\u0144szczyzn\u0105 mogli otrzyma\u0107 drewno konstrukcyjne z las\u00f3w dworskich.<\/p>\n
![\"Las](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/0mhk9kpTURBXy82ZDc3NzViYmNiMTI2MDMwZWMwOGY3YjNjODgwNWVkZC5qcGeTlQMAAM0D6M0CuJUCzQOsAMLDlQIAzQJLwsPeA.jpeg\")
Grzegorz Bo\u017cek \/ Partner Dzikie \u017bycie<\/p>\n
Las Karaszyn od strony Kwaszeniny, teren projektowanego Turnickiego Parku Narodowego. Widok z 1997 r.<\/p>\n
S\u0142u\u017cebno\u015bci na wsi galicyjskiej stanowi\u0142y niezwykle wa\u017cny element w \u017cyciu codziennym. W wielu przypadkach decydowa\u0142y o kondycji chowanego byd\u0142a, zapewnieniu rodzinom ch\u0142opskim dostatecznej ilo\u015bci opa\u0142u w zimie czy trwa\u0142o\u015bci zabudowy gospodarstw. W zwi\u0105zku z tym wszelkie ograniczenia praw s\u0142u\u017cebnych lub narzucania za nie dodatkowych op\u0142at, mog\u0142o doprowadzi\u0107 do pauperyzacji poziomu \u017cycia ludno\u015bci podda\u0144czej oraz wywo\u0142ywa\u0107 konflikty mi\u0119dzy wsi\u0105 a dworem. W okresie funkcjonowania gospodarki pa\u0144szczy\u017anianej spory o s\u0142u\u017cebno\u015bci nie nale\u017ca\u0142y do rzadko\u015bci. Po dokonaniu zaboru, w latach 70. i 80. XVIII wieku, w\u0142adze austriackie w ramach reform cesarza J\u00f3zefa II Habsburga, podnios\u0142y status prawno-osobisty ch\u0142op\u00f3w, likwiduj\u0105c szereg uprawnie\u0144 szlachty wobec poddanych, m.in. prawo \u017cycia i \u015bmierci, dotkliwe kary cielesne czy ograniczenie maksymalnej pa\u0144szczyzny do 3 dni w tygodniu. Prze\u0142omowa by\u0142a reforma z 1781 r., nadaj\u0105ca ch\u0142opom prawo procesowe, czyli wnoszenia skarg do urz\u0119d\u00f3w pa\u0144stwowych na nadu\u017cycia dworu. W kontek\u015bcie s\u0142u\u017cebno\u015bci, by\u0142o to przys\u0142owiowe „szcz\u0119\u015bcie w nieszcz\u0119\u015bciu”, bowiem liczne konflikty i aktywno\u015b\u0107 komisji rozjemczych, przyczyni\u0142y si\u0119 do powstania bogatej dokumentacji, szczeg\u00f3\u0142owo ukazuj\u0105cej funkcjonowanie s\u0142u\u017cebno\u015bci i konsekwencje ograniczania praw.<\/p>\n
Eskalacja konflikt\u00f3w i trudna reforma <\/p>\n
Wi\u0119kszym problemem okaza\u0142a si\u0119 jednak realizacja reform znosz\u0105cych feudalizm w Galicji (w tym serwitut\u00f3w), zapocz\u0105tkowanych w 1848 r. Trac\u0105c darmow\u0105 si\u0142\u0119 robocz\u0105, w\u0142a\u015bciciele ziemscy uznali, \u017ce zwalnia ich to z obowi\u0105zku respektowania s\u0142u\u017cebno\u015bci ch\u0142opskich. Masowo zatem wprowadzano op\u0142aty za surowce lub zakazywano korzystania z dworskich las\u00f3w, \u0142\u0105k i pastwisk. W konsekwencji doprowadzi\u0142o to do powstania masowych konflikt\u00f3w oraz wygenerowania skarg i za\u017cale\u0144, kt\u00f3re dos\u0142ownie „zala\u0142y” urz\u0119dy i s\u0105dy. Konflikt interes\u00f3w wskazywa\u0142 jasn\u0105 polaryzacj\u0119 d\u0105\u017ce\u0144. Ch\u0142opi pragn\u0119li odzyska\u0107 dawne prawa i swoje status quo, a w\u0142a\u015bciciele ziemscy d\u0105\u017cyli do uwolnienia swoich nieruchomo\u015bci od niechcianych ci\u0119\u017car\u00f3w, skar\u017c\u0105c si\u0119 na liczne kradzie\u017ce, dewastacje i si\u0142owe pr\u00f3by korzystania z las\u00f3w dworskich przez ch\u0142op\u00f3w. Wobec eskaluj\u0105cego problemu, w\u0142adze austriackie zdecydowa\u0142y si\u0119 uregulowa\u0107 lub znie\u015b\u0107 s\u0142u\u017cebno\u015bci by\u0142ych poddanych pod warunkiem zado\u015b\u0107uczynienia, czyli odszkodowania za utracenie prawa. Rozwi\u0105zano to legislacyjnie poprzez patenty i rozporz\u0105dzenia w latach 1853 i 1857, rozpoczynaj\u0105c trwaj\u0105c\u0105 a\u017c 40 lat niezwykle trudn\u0105 reform\u0119. W trakcie prac powo\u0142ywano lokalne komisje serwitutowe, kt\u00f3re indywidualnie rozpatrywa\u0142y pretensje ka\u017cdej gminy wiejskiej lub miejskiej. W rezultacie rozpatrzono pod 30 tysi\u0119cy spraw, z kt\u00f3rych jedynie jedna trzecia zosta\u0142a rozwi\u0105zana za porozumieniem stron. Reszcie natomiast towarzyszy\u0142y liczne konflikty i spory. W trakcie prac szukano wszelkich pisemnych adnotacji potwierdzaj\u0105cych posiadane prawa, przes\u0142uchiwano \u015bwiadk\u00f3w (z regu\u0142y najstarszych) oraz okre\u015blano form\u0119 i szacowano warto\u015b\u0107 s\u0142u\u017cebno\u015bci, kt\u00f3re przys\u0142ugiwa\u0142y ka\u017cdej spo\u0142eczno\u015bci. Na samym ko\u0144cu komisje okre\u015bla\u0142y czy prawa nale\u017cy dok\u0142adnie uregulowa\u0107 lub znie\u015b\u0107. W przypadku ostatniego wyj\u015bcia, kt\u00f3re by\u0142o stosowane najcz\u0119\u015bciej, wskazywano najlepsz\u0105 form\u0119 odszkodowania, jakie strona dworska mia\u0142a przekazywa\u0107 by\u0142ym poddanym za zniesione prawa. Mog\u0142y by\u0107 to pieni\u0105dze, jednak z regu\u0142y wydzielano z obszar\u00f3w dworskich odpowiedni ekwiwalent lasu, pastwiska lub \u0142\u0105ki, kt\u00f3ry mia\u0142 zosta\u0107 przekazany ch\u0142opom lub mieszczanom jako zado\u015b\u0107uczynienie. Praktyka i niezwykle d\u0142uga realizacja reformy pokaza\u0142y, \u017ce na ka\u017cdym etapie prac komisji dochodzi\u0142o do spor\u00f3w przede wszystkim o wielko\u015b\u0107 i form\u0119 ekwiwalent\u00f3w. W og\u00f3lnym rezultacie reformy, wsie i mniejsze miasteczka otrzymywa\u0142y odszkodowanie w formie ekwiwalent\u00f3w le\u015bnych i pastwiskowych, kt\u00f3re zazwyczaj stawa\u0142o si\u0119 mieniem ca\u0142ej gminy. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w obszary te przetrwa\u0142y do dnia dzisiejszego. Na terenie by\u0142ej Galicji zachodniej, czyli wojew\u00f3dztw podkarpackiego, ma\u0142opolskiego i cz\u0119\u015bciowo \u015bl\u0105skiego wyst\u0119puj\u0105 aktualnie jako lasy gminne (so\u0142eckie) i wsp\u00f3lnoty gruntowe.<\/p>\n
Wok\u00f3\u0142 zmiany charakteru u\u017cytkowania las\u00f3w <\/p>\n
Problem konflikt\u00f3w o s\u0142u\u017cebno\u015bci gruntowe w Galicji le\u017ca\u0142 przede wszystkim w ich naturze (funkcjonowanie w oparciu o relacj\u0119 zwierzchno\u015bci pana ziemskiego i podda\u0144stwa ch\u0142op\u00f3w) oraz odmiennym ich postrzeganiu przez r\u00f3\u017cne grupy spo\u0142eczne i zawodowe, a tak\u017ce kr\u0119gi rz\u0105dz\u0105ce na szczeblu lokalnym i centralnym. Ch\u0142opi jako najliczniejsza i najbiedniejsza grupa, widzieli w serwitutach zabezpieczenie bytu i niezbywalne prawo funkcjonuj\u0105ce z „dziada pradziada”. Ziemia\u0144stwo natomiast, wspierane przez w\u0142adze krajowe okre\u015bla\u0142o s\u0142u\u017cebno\u015bci jako hamulec modernizacji kraju, archaiczny relikt feudalizmu, czynnik degraduj\u0105cy szat\u0119 ro\u015blinn\u0105, ale przede wszystkim ci\u0119\u017car w drodze do zaprowadzenia planowej gospodarki le\u015bnej. U\u017cywaj\u0105c argument\u00f3w modernizacyjnych, przeciwstawiano si\u0119 tym samym idei istnienia las\u00f3w wielofunkcyjnych, s\u0142u\u017c\u0105cym wielu grupom spo\u0142ecznym.<\/p>\n
Historia z\u0142o\u017cono\u015bci konflikt\u00f3w o serwituty i instalowania podstaw gospodarki le\u015bnej na prze\u0142omie XVIII i XIX w. zmusza nas do zastanowienia si\u0119 nad tym, w jaki spos\u00f3b w ci\u0105gu minionych dw\u00f3ch-trzech wiek\u00f3w dosz\u0142o do zmiany w percepcji i relacji cz\u0142owieka z naturalnym \u015brodowiskiem. Dzi\u015b lasy nie stanowi\u0105 ju\u017c tak istotnego \u017ar\u00f3d\u0142a surowc\u00f3w niezb\u0119dnych do prze\u017cycia. Sta\u0142y si\u0119 dla ludzi przede wszystkim miejscem wypoczynku i relaksu. S\u0105 tak\u017ce miejscem istotnym z punktu widzenia \u0142agodzenia skutk\u00f3w zmian klimatycznych, gdy\u017c nie tylko magazynuj\u0105 wod\u0119 i dwutlenek w\u0119gla, obni\u017caj\u0105 temperatur\u0119, ale przede wszystkim (poprzez odpowiedzialne gospodarowanie) mog\u0105 by\u0107 istotnym elementem zwi\u0119kszaj\u0105cym lokaln\u0105 bior\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107.<\/p>\n
Teoretycy le\u015bnictwa pisz\u0105cy w pocz\u0105tkach XIX w. robili wszystko by w pierwszych dekadach XXI w. przysz\u0142ym pokoleniom nie zabrak\u0142o drewna u\u017cytkowego. Nie podejrzewali jednak, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ich eksploatacyjne podej\u015bcie do przyrody przyczyni si\u0119 m.in. do wielkiego kryzysu klimatycznego, z kt\u00f3rym borykamy si\u0119 dzi\u015b, a kt\u00f3ry jeszcze bardziej obci\u0105\u017cy tych, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 \u017cyli na Ziemi ju\u017c po nas. Wiedz\u0105c o tym, jakie b\u0142\u0119dy (cz\u0119sto nieu\u015bwiadomione) pope\u0142nili ludzie w przesz\u0142o\u015bci, powinni\u015bmy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie wykorzysta\u0107 ich do\u015bwiadczenia i wszelkimi sposobami unikn\u0105\u0107 nadchodz\u0105cej katastrofy p\u00f3ki jest jeszcze czas.<\/p>\n
Joachim Popek \u2014 doktor nauk humanistycznych specjalizuj\u0105cy si\u0119 w historii gospodarczej i spo\u0142ecznej Europy \u015arodkowo-Wschodniej w XVIII i XIX wieku, pracownik Instytutu Historii Kolegium Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Rzeszowskiego, amator lwowskiej kawy, z zami\u0142owania tancerz z ogniem, nurek, monocyklista i szczudlarz. Zwi\u0105zany z Rzeszowem.<\/p>\n
Tomasz Zwi\u0105zek \u2014 doktor nauk humanistycznych, historyk \u015brodowiska, pracownik Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN w Warszawie, cz\u0142onek Europejskiego Towarzystwa Historii \u015arodowiskowej (ESEH), wielbiciel d\u0142ugich le\u015bnych w\u0119dr\u00f3wek. Mieszka mi\u0119dzy trzema puszczami \u2014 Kampinosk\u0105, Bia\u0142\u0105 i Kamie\u0144czykowsk\u0105.<\/p>\n
Przypisy: <\/p>\n
1. T. Kizwalter, Polska nowoczesno\u015b\u0107: genealogia, Warszawa 2020.<\/p>\n
2. R. H\u00f6lzl, Historicizing Sustainability: German Scientific Forestry in the Eighteenth and Nineteenth Centuries, „Science as Culture”, t. 19, z. 4, s. 431-460.<\/p>\n
3. V. Smil, Energia i cywilizacja: tak tworzy si\u0119 historia, Gliwice 2022.<\/p>\n
4. G. Gr\u00fcberger, Lehrbuch f\u00fcr den pfalzbaierischen F\u00f6rster, Bd. 1, M\u00fcnchen 1788.<\/p>\n
5. L. Plater, Gospodarstwo le\u015bne, Wilno 1807.<\/p>\n
6. Istniej\u0105 jednak przes\u0142anki sugeruj\u0105ce, \u017ce takie praktyki mia\u0142y ju\u017c miejsce w niekt\u00f3rych dobrach i wielkich kluczach wcze\u015bniej. Takim przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 ordynacja urz\u0105dzenia las\u00f3w w dobrach biskup\u00f3w p\u0142ockich i arcybiskup\u00f3w gnie\u017anie\u0144skich przez prymasa Micha\u0142a Poniatowskiego.<\/p>\n
7. J. Popek, Forms, functioning and influence of land and forest common rights on society and forest management in the feudal system of Austrian Galicia, „Agricultural History Review”, t. 69, z. 1, 2021, s. 50\u201372.<\/p>\n
8. Centralne Pa\u0144stwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie, fond 146, opis 64, sprawa 11798 (Akta regulacji s\u0142u\u017cebno\u015bci wsi Ksi\u0105\u017cnice, Podleszany, Rydz\u00f3w i Zas\u00f3w).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Prze\u0142om XVIII i XIX w. jest jednym z najwa\u017cniejszych moment\u00f3w w naszych dziejach. Jest istotny dla dog\u0142\u0119bnego zrozumienia…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":411422,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12],"tags":[64580,30356,53,52,68,51,312,55,42,38,40,39,41,47,591,50],"class_list":{"0":"post-411421","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-polska","8":"tag-benefit_tst1","9":"tag-dzikie_zycie","10":"tag-new_header","11":"tag-onet3","12":"tag-onet3d","13":"tag-onet3d_2i","14":"tag-pcz","15":"tag-phx","16":"tag-pl","17":"tag-poland","18":"tag-polish","19":"tag-polska","20":"tag-polski","21":"tag-screening_general","22":"tag-srodowisko","23":"tag-v2021"},"share_on_mastodon":{"url":"","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/411421","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=411421"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/411421\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/411422"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=411421"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=411421"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=411421"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}