{"id":423794,"date":"2026-05-12T07:46:13","date_gmt":"2026-05-12T07:46:13","guid":{"rendered":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/423794\/"},"modified":"2026-05-12T07:46:13","modified_gmt":"2026-05-12T07:46:13","slug":"przewrot-majowy-wydarzenie-ktora-zmienilo-oblicze-iii-rzeczpospolitej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/423794\/","title":{"rendered":"Przewr\u00f3t majowy. Wydarzenie, kt\u00f3ra zmieni\u0142o oblicze… III Rzeczpospolitej"},"content":{"rendered":"

„Wol\u0119, by Pi\u0142sudski obj\u0105\u0142 w\u0142adz\u0119 cho\u0107by i na 10 lat, ni\u017c \u017ceby na 100 lat Polsk\u0119<\/a> zagarn\u0119\u0142y Sowiety” – mia\u0142 powiedzie\u0107 14 maja 1926 r. Stanis\u0142aw Wojciechowski, rezygnuj\u0105c z urz\u0119du prezydenta.<\/p>\n

12 maja minie setna rocznica wojskowego zamachu stanu, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 w Polsce do stopniowej likwidacji demokracji parlamentarnej. Dyktatura sanacyjna nale\u017ca\u0142a do naj\u0142agodniejszych re\u017cim\u00f3w w \u00f3wczesnej, w wi\u0119kszo\u015bci autorytarnej b\u0105d\u017a totalitarnej, Europie<\/a>.<\/p>\n

Czy jednak rz\u0105dy Pi\u0142sudskiego zapewni\u0142y Polsce osi\u0105gni\u0119cia, dla kt\u00f3rych warto by\u0142o po\u015bwi\u0119ci\u0107 w maju 1926 r.\u00a0\u017cycie blisko 400 ludzi i zaryzykowa\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozpadu pa\u0144stwa?<\/p>\n

Pi\u0142sudski, pozostaj\u0105cy od pocz\u0105tku XX wieku w ostrym konflikcie\u00a0z Narodow\u0105 Demokracj\u0105, nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 pogodzi\u0107 ze stopniowym przejmowaniem przez jej polityk\u00f3w w\u0142adzy nad Polsk\u0105 po tym, jak w 1922 r. zako\u0144czy\u0142a si\u0119 jego misja w roli Naczelnika Pa\u0144stwa.<\/p>\n

Wy\u0142oniony w\u00f3wczas Sejm by\u0142 wprawdzie mocno rozdrobniony, ale najsilniejsz\u0105 pozycj\u0119 mieli w nim w\u0142a\u015bnie endecy. Z pomoc\u0105 najsilniejszej partii ch\u0142opskiej – PSL „Piast” Wincentego Witosa – po raz pierwszy\u00a0si\u0119gn\u0119li po w\u0142adz\u0119 w 1923 r.<\/p>\n

Jednak ich rz\u0105dy zako\u0144czy\u0142y si\u0119 ju\u017c po kilku miesi\u0105cach, gdy w Krakowie i kilku innych miastach dosz\u0142o do\u00a0protest\u00f3w spo\u0142ecznych, krwawo st\u0142umionych przez wojsko. Ich przyczyn\u0105 by\u0142 g\u0142\u0119boki kryzys gospodarczy, pot\u0119gowany przez szalej\u0105c\u0105 hiperinflacj\u0119.<\/p>\n

Tworz\u0105cy si\u0119 dopiero aparat m\u0142odego pa\u0144stwa nie by\u0142 w stanie stworzy\u0107 skutecznego systemu podatkowego, wobec czego kolejne rz\u0105dy ratowa\u0142y si\u0119 emisj\u0105 coraz wi\u0119kszej ilo\u015bci pustego pieni\u0105dza, czyli tzw. marki polskiej.<\/p>\n

Kres hiperinflacji po\u0142o\u017cy\u0142a dopiero przeprowadzona w 1924 r. przez rz\u0105d W\u0142adys\u0142awa Grabskiego reforma walutowa, w rezultacie kt\u00f3rej pojawi\u0142 si\u0119 \u015bwietnie nam znany polski z\u0142oty.<\/p>\n

Jednak stopniowej poprawie sytuacji gospodarczej nie towarzyszy\u0142a stabilizacja sytuacji politycznej. Jesieni\u0105 1925 r. Grabski by\u0142 zmuszony poda\u0107 si\u0119 do dymisji, a jego miejsce zaj\u0105\u0142 oparty na szerokiej koalicji – od endek\u00f3w po socjalist\u00f3w – rz\u0105d Aleksandra Skrzy\u0144skiego.<\/p>\n

Dla g\u0142\u00f3wnych graczy politycznych by\u0142o oczywiste, \u017ce b\u0119dzie on mia\u0142 charakter przej\u015bciowy, a po jego upadku doj\u015b\u0107 musi do przesilenia.<\/p>\n

Ma\u0142o kto jednak w\u00f3wczas uwa\u017ca\u0142, \u017ce przesilenie powinno polega\u0107 na zorganizowaniu przedterminowych wybor\u00f3w parlamentarnych, opartych na nowej ordynacji wyborczej, kt\u00f3ra zredukowa\u0142aby liczb\u0119 ugrupowa\u0144 obecnych w Sejmie, u\u0142atwiaj\u0105c stabilizacj\u0119 w\u0142adzy wykonawczej.<\/p>\n

Taki scenariusz uda\u0142o si\u0119 zrealizowa\u0107 w latach 1991-93 ju\u017c w III Rzeczpospolitej. W II RP g\u00f3r\u0119 wzi\u0119\u0142y polityczne emocje i \u017c\u0105dza odwetu.<\/p>\n

Pi\u0142sudski, cho\u0107 formalnie nie sta\u0142 na czele \u017cadnej partii, dysponowa\u0142 w rz\u0105dzie Skrzy\u0144skiego kilkoma oddanymi sobie ministrami. Najwa\u017cniejsi okazali si\u0119 dwaj: minister spraw wewn\u0119trznych W\u0142adys\u0142aw Raczkiewicz<\/a> oraz spraw wojskowych\u00a0gen. Lucjan \u017beligowski.<\/p>\n

Ten ostatni zas\u0142yn\u0105\u0142 ju\u017c kilka lat wcze\u015bniej rzekomym „buntem”, a w rzeczywisto\u015bci wykonaniem tajnego rozkazu Pi\u0142sudskiego, na mocy kt\u00f3rego dowodzona przez niego dywizja odbi\u0142a w pa\u017adzierniku 1920 r. z r\u0105k Litwin\u00f3w Wile\u0144szczyzn\u0119, tworz\u0105c rzekomo niezale\u017cne pa\u0144stewko tzw. Litw\u0119 \u015arodkow\u0105.<\/p>\n

Po dw\u00f3ch latach terytorium to zosta\u0142o decyzj\u0105 Sejmu inkorporowane do Rzeczypospolitej, z czym Litwini nigdy si\u0119 nie pogodzili.<\/p>\n

Nominacj\u0119 ministerialn\u0105 dla \u017beligowskiego Pi\u0142sudski wymusi\u0142 na prezydencie Stanis\u0142awie Wojciechowskim, swoim starym przyjacielu z czas\u00f3w PPS-owskiej konspiracji, z kt\u00f3rym pod koniec XIX w. szmuglowa\u0142 nielegaln\u0105 literatur\u0119 z Galicji do zaboru rosyjskiego.<\/p>\n

Dobrze to oddawa\u0142o przemo\u017cny wp\u0142yw Pi\u0142sudskiego na \u00f3wczesn\u0105 scen\u0119 polityczn\u0105, cho\u0107 formalnie od 1923 r. pozostawa\u0142 na emeryturze i zajmowa\u0142 si\u0119 w podarowanym mu przez zwolennik\u00f3w dworku w Sulej\u00f3wku prac\u0105 pisarsk\u0105.<\/p>\n

To w\u0142a\u015bnie przed tym dworkiem dosz\u0142o 15 listopada 1925 r. do manifestacji, podczas kt\u00f3rej genera\u0142 Gustaw Orlicz-Dreszer wypowiedzia\u0142 znamienne s\u0142owa: „Niesiemy ci nie tylko wdzi\u0119czne serca, ale i pewne w zwyci\u0119stwach zaprawione szable”.<\/p>\n

Na pami\u0105tkowym zdj\u0119ciu wykonanym z tej okazji wida\u0107 jedynie kilkudziesi\u0119ciu oficer\u00f3w, ale w rzeczywisto\u015bci mia\u0142o ich by\u0107 kilkuset. W\u015br\u00f3d nich sta\u0142 tu\u017c przy Pi\u0142sudskim, po jego prawej stronie, minister \u017beligowski.<\/p>\n

\"Grupa<\/p>\n

Przedstawiciele armii w dniu imienin Pi\u0142sudskiego przed jego dworkiem w Sulej\u00f3wku, 1925 rok \/ Wikimedia Commonsdomena publiczna<\/p>\n

To, \u017ce listopadowa manifestacja nie wywo\u0142a\u0142a politycznego trz\u0119sienia ziemi, do kt\u00f3rego wst\u0119pem powinna by\u0107 dymisja \u017beligowskiego, dobrze ilustruje, jak bardzo \u00f3wczesne realia dotycz\u0105ce relacji mi\u0119dzy wojskiem a polityk\u0105 r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od wsp\u00f3\u0142czesnych.<\/p>\n

W tym czasie nie tylko rzecz\u0105 niewyobra\u017caln\u0105 by\u0142o, aby to osoba cywilna sta\u0142a na czele wojska w roli ministra spraw wojskowych, ale nawet by wojskowi unikali tak jednoznacznego demonstrowania swoich politycznych sympatii.<\/p>\n

Gdy w kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej, w kwietniu 1926 r., rz\u0105d Skrzy\u0144skiego upad\u0142 za spraw\u0105 socjalist\u00f3w niezgadzaj\u0105cych si\u0119 na oszcz\u0119dno\u015bci bud\u017cetowe, prezydent Wojciechowski zgodzi\u0142 si\u0119, by zaproponowa\u0107 powierzenie misji tworzenia\u00a0nowego rz\u0105du\u2026 Pi\u0142sudskiemu.<\/p>\n

Z tak\u0105 propozycj\u0105 uda\u0142 si\u0119 do marsza\u0142ka szef klubu parlamentarnego PPS Zygmunt Marek.<\/p>\n

W odpowiedzi mia\u0142 us\u0142ysze\u0107: „Moje zdrowie jest zniszczone. Jestem chory, bardzo chory, nie mog\u0119 uczyni\u0107 tego, czego wy ode mnie chcecie, ja pragn\u0119 tylko spokoju, mam do\u015b\u0107 polityki, to wszystko, o czym m\u00f3wicie, nie jest mi w g\u0142owie”.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie Pi\u0142sudski odegra\u0142 przed Markiem przedstawienie, bo nie zamierza\u0142 zajmowa\u0107 si\u0119 mozolnym kleceniem sejmowej wi\u0119kszo\u015bci.<\/p>\n

Kontroluj\u0105c wi\u0119kszo\u015b\u0107 armii, potrzebowa\u0142 jedynie pretekstu do planowanego od dawna uderzenia. Dostarczy\u0142 mu go w kilka dni p\u00f3\u017aniej prezydent Wojciechowski, powierzaj\u0105c misj\u0119 tworzenia nowego rz\u0105du Witosowi, kt\u00f3ry – podobnie jak trzy lata wcze\u015bniej – zamierza\u0142 powr\u00f3ci\u0107 do w\u0142adzy w sojuszu z endecj\u0105.<\/p>\n

Pi\u0142sudski odpowiedzia\u0142 na to zgromadzeniem kilku tysi\u0119cy \u017co\u0142nierzy w okolicach Rembertowa, na czele kt\u00f3rych ruszy\u0142 12 maja w kierunku centrum Warszawy.<\/p>\n

Dosz\u0142o w\u00f3wczas do dramatycznej rozmowy Pi\u0142sudskiego z Wojciechowskim na mo\u015bcie Poniatowskiego, kt\u00f3r\u0105 nast\u0119puj\u0105co p\u00f3\u017aniej relacjonowa\u0142 sam prezydent:<\/p>\n

„Nadjecha\u0142o auto z Pi\u0142sudskim i paru oficerami. Zbli\u017cy\u0142 si\u0119 on sam do mnie, powita\u0142em go s\u0142owami:<\/p>\n

– Stoj\u0119 na stra\u017cy honoru wojska polskiego – co widocznie wzburzy\u0142o go, gdy\u017c uchwyci\u0142 mnie za r\u0119kaw i zduszonym g\u0142osem powiedzia\u0142:<\/p>\n

– No, no! Tylko nie w ten spos\u00f3b.<\/p>\n

– Strz\u0105sn\u0105\u0142em jego r\u0119k\u0119 i nie dopuszczaj\u0105c do dyskusji:<\/p>\n

– Reprezentuj\u0119 tutaj Polsk\u0119, \u017c\u0105dam dochodzenia swych pretensji na drodze legalnej, kategorycznej odpowiedzi na odezw\u0119 rz\u0105du.<\/p>\n

– Dla mnie droga legalna zamkni\u0119ta – wymin\u0105\u0142 mnie i skierowa\u0142 si\u0119 do stoj\u0105cego kilka krok\u00f3w za mn\u0105 szeregu \u017co\u0142nierzy. Zrozumia\u0142em to jako ch\u0119\u0107 buntowania \u017co\u0142nierzy przeciwko rz\u0105dowi w mojej obecno\u015bci, dlatego id\u0105c wzd\u0142u\u017c szeregu do swego samochodu zawo\u0142a\u0142em:<\/p>\n

– \u017bo\u0142nierze, spe\u0142nijcie sw\u00f3j obowi\u0105zek”.\u00a0<\/p>\n

Pi\u0142sudski przeliczy\u0142 si\u0119, wierz\u0105c, \u017ce wszyscy oficerowie i \u017co\u0142nierze stan\u0105 po jego stronie. W lewobrze\u017cnej cz\u0119\u015bci Warszawy rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 po tej rozmowie trwaj\u0105ce dwa dni walki z udzia\u0142em kilku tysi\u0119cy \u017co\u0142nierzy po ka\u017cdej ze stron, przy czym od pocz\u0105tku wojska popieraj\u0105ce Pi\u0142sudskiego mia\u0142y blisko czterokrotn\u0105 przewag\u0119 liczebn\u0105.<\/p>\n

Dowodzi\u0142 nimi gen. Orlicz-Dreszer, poniewa\u017c marsza\u0142ek dozna\u0142 za\u0142amania nerwowego, gdy zorientowa\u0142 si\u0119, \u017ce zamiast planowanej demonstracji wojskowej doprowadzi\u0142 do rozpocz\u0119cia wojny domowej.<\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie wojna domowa by\u0142a kr\u00f3tka i ograniczy\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do centrum Warszawy. Nie zmienia to faktu, \u017ce w trakcie walk zgin\u0119\u0142o 215 \u017co\u0142nierzy i 164 cywil\u00f3w.<\/p>\n

Mog\u0142o ich by\u0107 jednak znacznie wi\u0119cej, gdyby prezydent Wojciechowski oraz premier Witos pos\u0142uchali rady genera\u0142\u00f3w dowodz\u0105cych oddzia\u0142ami rz\u0105dowymi z Tadeuszem Rozwadowskim na czele i przenie\u015bli si\u0119 do Poznania, gdzie stacjonowa\u0142y pu\u0142ki niech\u0119tne Pi\u0142sudskiemu.<\/p>\n

W\u00f3wczas zrealizowa\u0142by si\u0119 scenariusz d\u0142ugotrwa\u0142ej wojny domowej. Wojny, kt\u00f3rej konsekwencj\u0105 m\u00f3g\u0142 by\u0107 rozpad pa\u0144stwa, z trudem zlepionego przed zaledwie kilku laty z trzech bardzo r\u00f3\u017cnych obszar\u00f3w.<\/p>\n

Obro\u0144cy Pi\u0142sudskiego argumentuj\u0105, \u017ce zamach stanu zosta\u0142 „zalegalizowany” przez Sejm, kt\u00f3ry pod koniec maja wybra\u0142 Pi\u0142sudskiego na prezydenta, a gdy ten wyboru nie przyj\u0105\u0142, pokornie wybra\u0142 na ten urz\u0105d wskazanego przez niego prof. Ignacego Mo\u015bcickiego.<\/p>\n

Prawda jest jednak taka, \u017ce gdyby pos\u0142owie przeciwstawili si\u0119 w\u00f3wczas Pi\u0142sudskiemu, to spotka\u0142oby ich to, co ostatecznie nast\u0105pi\u0142o dopiero cztery lata p\u00f3\u017aniej, gdy marsza\u0142ek zm\u0119czy\u0142 si\u0119 ju\u017c ostatecznie gr\u0105 z parlamentem i nakaza\u0142 aresztowanie lider\u00f3w opozycji, kt\u00f3rzy wyl\u0105dowali w twierdzy brzeskiej.<\/p>\n

Przejmuj\u0105c w\u0142adz\u0119, Pi\u0142sudski i jego ludzie poddali niezwykle ostrej, ale na og\u00f3\u0142 trafnej krytyce niewydolny system rz\u0105d\u00f3w oparty na konstytucji marcowej. Dyktatura Pi\u0142sudskiego nie rozwi\u0105za\u0142a jednak \u017cadnego z wielkich problem\u00f3w II RP.<\/p>\n

Sanatorom nie uda\u0142o si\u0119 przekona\u0107 do Polski wi\u0119kszo\u015bci Ukrai\u0144c\u00f3w ani te\u017c powstrzyma\u0107 narastaj\u0105cej w latach 30. fali antysemityzmu. Mimo kontynuowania zapocz\u0105tkowanej przed przewrotem majowym\u00a0reformy rolnej jej tempo wyra\u017anie spad\u0142o i nie doprowadzi\u0142a ona do znacz\u0105cego zaspokojenia ch\u0142opskiego g\u0142odu ziemi.<\/p>\n

Pi\u0142sudski zapytany o ten problem odpowiada\u0142 lekcewa\u017c\u0105co: „Ach, nasz ch\u0142op cierpliwy, reforma rolna to rzecz niewa\u017cna, to rzecz bez znaczenia, mo\u017ce d\u0142ugo czeka\u0107”.<\/p>\n

Polityka gospodarcza pi\u0142sudczyk\u00f3w stawa\u0142a si\u0119 coraz bardziej etatystyczna, a zbudowany ogromnym wysi\u0142kiem bud\u017cetu pa\u0144stwa Centralny Okr\u0119g Przemys\u0142owy nie spe\u0142ni\u0142 pok\u0142adanych w nim nadziei.<\/p>\n

Mimo konsolidacji w\u0142adzy wykonawczej i wydawania ogromnych \u015brodk\u00f3w na wojsko – by\u0142a to w latach II RP najwi\u0119ksza pozycja w bud\u017cecie pa\u0144stwa\u00a0– nie uda\u0142o si\u0119 zapobiec kl\u0119sce wrze\u015bniowej.<\/p>\n

Patrz\u0105c na dzieje III RP przez pryzmat zamachu majowego, mo\u017cna – o co na co dzie\u0144 s\u0142uchaj\u0105c politycznych awantur niezwykle trudno – z wi\u0119kszym optymizmem patrze\u0107 na obecny stan polskiej demokracji i kultury politycznej.<\/p>\n

Je\u015bli uda si\u0119 nadal utrzyma\u0107 zasad\u0119 odseparowania armii od bie\u017c\u0105cej walki politycznej, zachowuj\u0105c nad ni\u0105 cywiln\u0105 kontrol\u0119, to w daj\u0105cej si\u0119 przewidzie\u0107 przysz\u0142o\u015bci nie grozi nam rozstrzyganie spor\u00f3w politycznych z udzia\u0142em wojska. Tylko tyle i a\u017c tyle.<\/p>\n

Co dalej z programem „CPN”? Doma\u0144ski w \u201eGraffiti\u201d: Jeste\u015bmy elastyczniPolsat News<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Masz sugestie, uwagi albo widzisz b\u0142\u0105d? Napisz do nas<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"„Wol\u0119, by Pi\u0142sudski obj\u0105\u0142 w\u0142adz\u0119 cho\u0107by i na 10 lat, ni\u017c \u017ceby na 100 lat Polsk\u0119 zagarn\u0119\u0142y Sowiety”…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":423795,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12],"tags":[32,33,36,37,27,34,35,28,31,25,42,38,40,39,41,29,30,26],"class_list":{"0":"post-423794","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-polska","8":"tag-breaking-news","9":"tag-breakingnews","10":"tag-featured-news","11":"tag-featurednews","12":"tag-headlines","13":"tag-latest-news","14":"tag-latestnews","15":"tag-naglowki","16":"tag-najwazniejsze-artykuly","17":"tag-news","18":"tag-pl","19":"tag-poland","20":"tag-polish","21":"tag-polska","22":"tag-polski","23":"tag-top-stories","24":"tag-topstories","25":"tag-wiadomosci"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/116560500414654095","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/423794","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=423794"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/423794\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/423795"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=423794"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=423794"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=423794"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}