\u0141ukasz \u0141achecki: Co czyni przewr\u00f3t majowy tak wa\u017cnym wydarzeniem w historii II RP, \u017ce po\u015bwi\u0119ci\u0142e\u015b kilka lat na prac\u0119 nad ksi\u0105\u017ck\u0105 na ten temat?<\/p>\n
\u0141ukasz Hassliebe: To pocz\u0105tkowo rzeczywi\u015bcie mia\u0142a by\u0107 ksi\u0105\u017cka o zamachu jako o wydarzeniu nieco wypartym z powszechnej \u015bwiadomo\u015bci. Jednak podczas pracy zrozumia\u0142em, \u017ce trzeba napisa\u0107 o ca\u0142ej II RP w okresie przedmajowym, o powstaniu i upadku pierwszej polskiej demokracji. To okres mocno zmitologizowany, od postaci Pi\u0142sudskiego i Dmowskiego<\/a> po nieistniej\u0105ce w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej pe\u0142zaj\u0105ce nastroje rewolucyjne w 1918 roku.<\/p>\n Jako publicysta komentuj\u0105cy przede wszystkim bie\u017c\u0105c\u0105 polityk\u0119 znajdujesz w tym okresie jaki\u015b klucz do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci?<\/p>\n Ca\u0142y ten okres, a zw\u0142aszcza posta\u0107 Pi\u0142sudskiego, zosta\u0142 zaw\u0142aszczony przez dwie narracje. Tyle \u017ce jest to sp\u00f3r, kt\u00f3ry toczy si\u0119 w\u0142a\u015bciwie tylko na prawicy. Ta z kolei dzieli si\u0119 na endeck\u0105 i propi\u0142sudczykowsk\u0105. PiS jest w pewnym sensie \u2013 i du\u017cym uproszczeniu \u2013 tak\u0105 neosanacj\u0105, tzn. parti\u0105, kt\u00f3ra wierzy w radykaln\u0105 zmian\u0119 spo\u0142eczn\u0105, prze\u0142amuj\u0105c\u0105 imposybilizm z definicji u\u0142omnej demokracji. Z kolei du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 sceny politycznej, okolic Konfederacji, wprost odwo\u0142uje si\u0119 do tradycji neoendeckich.<\/p>\n Jakie by\u0142y spo\u0142eczne okoliczno\u015bci, w kt\u00f3rych dosz\u0142o do przewrotu majowego? Czy trafi\u0142 na podatny grunt, bo spo\u0142ecze\u0144stwo znajdowa\u0142o si\u0119 w kryzysie, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by w jaki\u015b spos\u00f3b ten moment usprawiedliwia\u0107?<\/p>\n To dosy\u0107 zabawne, poniewa\u017c tu\u017c przed przewrotem pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze sygna\u0142y poprawy koniunktury ekonomicznej. Co zreszt\u0105 zosta\u0142o p\u00f3\u017aniej sprytnie wykorzystane przez sanacyjn\u0105 propagand\u0119, jak to Marsza\u0142ek swym czynem uratowa\u0142 kraj przed zgub\u0105 \u2013 na kr\u00f3tko, rzecz jasna. Przodowa\u0142 w tym m.in. Stefan Starzy\u0144ski<\/a>, p\u00f3\u017aniejszy prezydent Warszawy.<\/p>\n Za p\u00f3\u017ano, by powstrzyma\u0107 zamach?<\/p>\n Mam wra\u017cenie, \u017ce polscy czytelnicy nie do ko\u0144ca zdaj\u0105 sobie spraw\u0119, jak\u0105 hekatomb\u0105 gospodarcz\u0105 dla Polski by\u0142a I wojna \u015bwiatowa, poniewa\u017c druga by\u0142a jeszcze straszniejsza. Polska gospodarka zacz\u0119\u0142a odbudowywa\u0107 si\u0119 do stanu z 1913 roku w\u0142a\u015bciwie dopiero w okolicach zamachu. Wtedy pierwsze wska\u017aniki ekonomiczne dotycz\u0105ce wielko\u015bci produkcji i zatrudnienia zacz\u0119\u0142y osi\u0105ga\u0107 podobny poziom. Przez niemal ca\u0142y okres przedmajowy II RP by\u0142a krajem, w kt\u00f3rym \u017cy\u0142o si\u0119 gorzej ni\u017c pod zaborami.<\/p>\n Czytaj tak\u017ce Nazywam to okresem budowy kapitalizmu bez kapita\u0142u. Rodzimi kapitali\u015bci nie chcieli budowa\u0107 fabryk, bo bali si\u0119 rewolucji i nie mieli \u015brodk\u00f3w na inwestowanie. Zagraniczni inwestorzy te\u017c obawiali si\u0119 rewolucji, wojny, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce niestabilno\u015bci gospodarczej Polski, kt\u00f3ra generowa\u0142a zbyt du\u017ce ryzyko. Gdy ju\u017c decydowali si\u0119 inwestowa\u0107, \u017c\u0105dali niebotycznych zabezpiecze\u0144, wiedz\u0105c, jak bardzo zdesperowana Polska potrzebuje kapita\u0142u.<\/p>\n A czego jeszcze brakowa\u0142o raczkuj\u0105cemu kapitalizmowi II RP?<\/p>\n Rynk\u00f3w zbytu. Oko\u0142o 70 proc. spo\u0142ecze\u0144stwa stanowili ch\u0142opi, kt\u00f3rzy byli w du\u017cej mierze samowystarczalni. Potrzebowali troch\u0119 pieni\u0119dzy na podatki, naft\u0119, s\u00f3l \u2013 i to w\u0142a\u015bciwie wszystko. Je\u015bli za\u015b mieli dochody ze sprzeda\u017cy produkt\u00f3w rolnych, gromadzili je z my\u015bl\u0105 o zakupie ziemi w ramach wiecznie odk\u0142adanej reformy rolnej. Sprzeda\u017c na eksport tak\u017ce by\u0142a utrudniona, poniewa\u017c by\u0142 to okres wysokich barier celnych. Do momentu wybuchu wojny naszymi g\u0142\u00f3wnymi odbiorcami by\u0142y kraje zaborcze, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej sta\u0142y si\u0119 naszymi wrogami.<\/p>\n Jak du\u017ca by\u0142a rola pa\u0144stwa, skoro nie by\u0142o rynku?<\/p>\n Ogromna, poniewa\u017c pa\u0144stwo mia\u0142o nie tylko odbudowywa\u0107 kraj po wojnie, finansowa\u0107 armi\u0119, skupowa\u0107 zagraniczne waluty wobec niestabilnej marki polskiej, jak te\u017c kredytowa\u0107 przedsi\u0119biorc\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c p\u0142aci\u0107 r\u00f3\u017cnego rodzaju zapomogi, organizowa\u0107 roboty publiczne. To by\u0142 megaetatyzm, wi\u0119c trzeba by\u0142o drukowa\u0107 pieni\u0105dze, co w 1923 roku doprowadzi\u0142o do hiperinflacji.<\/p>\n Rz\u0105dz\u0105cy w\u00f3wczas Witos chcia\u0142 etatyzm ukr\u00f3ci\u0107 i zwalnia\u0107 pracownik\u00f3w. Dosz\u0142o do ogromnej fali strajk\u00f3w, a jesieni\u0105 1923 roku do zamieszek, w kt\u00f3rych zgin\u0119\u0142o blisko 40 os\u00f3b, g\u0142\u00f3wnie w Krakowie. Witos z miejsca sta\u0142 si\u0119 \u201ekrwawym Witosem\u201d. Gdy zosta\u0142 premierem po raz trzeci, tu\u017c przed zamachem, robotnicy go po prostu nienawidzili. Dodatkowo minister jego rz\u0105du, Zdziechowski, chcia\u0142 ju\u017c w poprzednim gabinecie zwalnia\u0107 kolejarzy, kt\u00f3rzy stanowili blisko 25 proc. pracownik\u00f3w na etatach pa\u0144stwowych.<\/p>\n Jednak sama nienawi\u015b\u0107 robotnik\u00f3w do Witosa, zach\u0119caj\u0105cego zreszt\u0105 Pi\u0142sudskiego do stworzenia w\u0142asnego rz\u0105du, nie by\u0142a chyba jedynym paliwem dla przewrotu?<\/p>\n Cz\u0119\u015b\u0107 badaczy przekonuje, \u017ce winna by\u0142a d\u0105\u017c\u0105ca do zwarcia z robotnikami endecja. Ale abstrahuj\u0105c na chwil\u0119 od sytuacji ekonomicznej i politycznej, bardzo istotne jest to, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo by\u0142o w\u00f3wczas ogromnie przemocowe. W ksi\u0105\u017cce po\u015bwi\u0119cam ca\u0142y rozdzia\u0142 przemocy, bo to nie by\u0142o tylko zab\u00f3jstwo Narutowicza<\/a>. Strajki i protesty cz\u0119sto prowadzi\u0142y do ofiar w\u015br\u00f3d robotnik\u00f3w. Gdy wojsko w ramach tzw. asystencji sobie nie radzi\u0142o, strzela\u0142o z ostrej amunicji. Ludzie rok w rok czytali o zamachach, pobiciach, zgonach.<\/p>\n Czytaj tak\u017ce Pawe\u0142 Brykczy\u0144ski pisa\u0142 o tej \u201egotowo\u015bci na przemoc\u201d, ale okresowi jej pog\u0142\u0119biania po zab\u00f3jstwie Narutowicza po\u015bwi\u0119ca niewiele uwagi.<\/p>\n Na temat lat 20 jest troch\u0119 mniej dokument\u00f3w ni\u017c tych obejmuj\u0105cych lata 30, wobec czego gdy czytasz o dwudziestoleciu, to wi\u0119kszo\u015b\u0107 przyk\u0142ad\u00f3w pochodzi zwykle z okresu po maju. A gdy czytasz \u2013 jest coraz wi\u0119cej monografii \u2013 o okresie przedmajowym, to w\u0142os ci je\u017cy na g\u0142owie. Bo nie chodzi tylko o przemoc uliczn\u0105, ale te\u017c polityczn\u0105. W sejmie pos\u0142owie potrafili bi\u0107 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 na pi\u0119\u015bci albo z rewolwerami, bo cz\u0119\u015b\u0107 to byli \u017co\u0142nierze. Mieli\u015bmy w\u00f3wczas apogeum pojedynk\u00f3w honorowych, gdzie politycy po prostu do siebie strzelali. To, co si\u0119 dzieje dzi\u015b w polskim Sejmie, to jest przy tym Wersal.<\/p>\n A mniejszo\u015bci narodowe? Ich sprawa, wraz z kwesti\u0105 granic, by\u0142a ci\u0105gle \u017cywa.<\/p>\n Cz\u0119\u015b\u0107 przedstawicieli mniejszo\u015bci by\u0142a po prostu wroga Polsce. Niemcy przez lata byli obywatelami Cesarstwa, a tu nagle znale\u017ali si\u0119 na polskich terenach. Ukrai\u0144cy mieli dwa pa\u0144stwa \u2013 Zachodnioukrai\u0144sk\u0105 i Ukrai\u0144sk\u0105 Republik\u0119 Ludow\u0105 \u2013 i to jeszcze zanim my mieli\u015bmy swoje. Zw\u0142aszcza nacjonali\u015bci nie mogli si\u0119 pogodzi\u0107 z ogromn\u0105 przegran\u0105 w tym historycznym kole fortuny. Jednocze\u015bnie Ukraina r\u00f3wnie\u017c by\u0142a terenem ogromnej wr\u0119cz przemocy, w latach 1917-1920 zamordowano tam 100 tys. \u017byd\u00f3w. Na wschodzie II RP trwa\u0142a prawdziwa wojna hybrydowa. Ukrai\u0144cy i Bia\u0142orusini przy pomocy bolszewik\u00f3w wpadali jak zielone ludziki, rabowali, zabijali, napadali na poci\u0105gi\u2026<\/p>\n Te przemocowe zachowania przenika\u0142y do polityki. W kontek\u015bcie wydarze\u0144 wewn\u0119trznych i zewn\u0119trznych ujawnia si\u0119 jeszcze jedna teza, chyba kluczowa, kt\u00f3r\u0105 chcia\u0142em zawrze\u0107 w ksi\u0105\u017cce: \u017ce zamach i pucz by\u0142y w\u00f3wczas normalnym rozwi\u0105zaniem.<\/p>\n Inaczej ni\u017c dzi\u015b.<\/p>\n Tak. Dla niekt\u00f3rych czytelnik\u00f3w mo\u017ce by\u0107 szokiem, ale wedle niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3de\u0142 o zamachu m\u00f3wili te\u017c W\u0142adys\u0142aw Sikorski czy kochany przez prawic\u0119 Tadeusz Rozwadowski, kt\u00f3ry potem walczy\u0142 w zamachu majowym. Pi\u0142sudski raz po raz indagowany by\u0142, kiedy wreszcie przeprowadzi zamach. Zreszt\u0105 ca\u0142a prawica o nim my\u015bla\u0142a. To by\u0142o \u201eekstraordynaryjne\u201d, ale le\u017c\u0105ce na stole rozwi\u0105zanie. Dlatego po zamachu wszystko szybko wr\u00f3ci\u0142o do normalno\u015bci \u2013 w pewnym sensie przejmowanie w\u0142adzy w ten spos\u00f3b by\u0142o w\u00f3wczas zagnie\u017cd\u017cone w europejskim uniwersum politycznym. Rataj wspomina, \u017ce owa zamachowa atmosfera by\u0142a wr\u0119cz nie do zniesienia.<\/p>\n To porozmawiajmy o samym wydarzeniu ekstraordynaryjnym. M\u00f3wi\u0142e\u015b, \u017ce pami\u0119\u0107 o zamachu jest mocno zmitologizowana.<\/p>\n Owszem, na czele z postaci\u0105 samego Pi\u0142sudskiego. Po pierwsze przekonanie o tym, \u017ce Pi\u0142sudski by\u0142 ojcem polskiej niepodleg\u0142o\u015bci, jest mitem. On 16 miesi\u0119cy by\u0142 w do\u015b\u0107 wygodnym wi\u0119zieniu w my\u015bliwskim pa\u0142acyku, kompletnie odci\u0119ty od informacji w kraju. A gdy przyjecha\u0142 11 listopada, wolno\u015b\u0107 le\u017ca\u0142a na ulicy. Gdyby umar\u0142 w wi\u0119zieniu, to Polska i tak by\u0142aby niepodleg\u0142a. Ale w pewnym sensie by\u0142 i ojcem polskiej demokracji, i jej grabarzem.<\/p>\n To czym polega\u0142o jego \u201eojcostwo\u201d?<\/p>\n W 1918 roku grozi\u0142a nam wojna domowa. Wszyscy wielcy politycy tego okresu ju\u017c si\u0119 na siebie nasadzali, a Pi\u0142sudski by\u0142 jedyn\u0105 postaci\u0105, kt\u00f3ra spaja\u0142a nar\u00f3d \u2013 w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce by\u0142 z dala od kraju. Celowo przez trzy lata przebywa\u0142 w Sulej\u00f3wku, a gdy wr\u00f3ci\u0142, wszyscy wierzyli, \u017ce dziadek nas uratuje \u2013 czyli zrobi to samo, co wcze\u015bniej.<\/p>\n Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce w 1918 roku Pi\u0142sudski przeszed\u0142 \u201etest pier\u015bcienia\u201d, jak u Tolkiena: zosta\u0142 dyktatorem i jako dyktator dobrowolnie odda\u0142 w\u0142adz\u0119 Sejmowi, zdominowanemu przez wrog\u0105 mu prawic\u0119. Mi\u0119dzy innymi dlatego by\u0142 przekonany, \u017ce w 1926 roku, nie chc\u0105c robi\u0107 zamachu, ale jedynie ograniczy\u0107 polsk\u0105 demokracj\u0119, te\u017c \u00f3w test przejdzie. Ale to by\u0142a ju\u017c inna Polska i inny Pi\u0142sudski.<\/p>\n Oderwany od rzeczywisto\u015bci ojciec odes\u0142any do Sulej\u00f3wka postanawia przykr\u0119ci\u0107 \u015brub\u0119 demokracji. Co mog\u0142o p\u00f3j\u015b\u0107 nie tak?<\/p>\n Pi\u0142sudski coraz bardziej zniech\u0119ca\u0142 si\u0119 do demokracji. Wbrew mitom jeszcze przed majem nie wyzywa\u0142 Sejmu publicznie, ale w prywatnych relacjach ci\u0105gle por\u00f3wnywa\u0142 go do smrodu. O ile zniech\u0119cenie si\u0119 do demokracji przez zwyk\u0142ego obywatela nast\u0119puje ze wzgl\u0119du na sytuacj\u0119 og\u00f3ln\u0105, to Pi\u0142sudski si\u0119 zniech\u0119ci\u0142, bo po prostu przegrywa\u0142 wybory. Mia\u0142 swoich kandydat\u00f3w w kilku ugrupowaniach, ale popierane przez niego dwie kresowe partie, pe\u0142ne g\u0142o\u015bnych nazwisk, dosta\u0142y oko\u0142o 1 proc. i nie wesz\u0142y do Sejmu. Do tego zdradzi\u0142 go Witos, przechodz\u0105c na stron\u0119 endecji.<\/p>\n W\u015bciek\u0142o\u015b\u0107 Pi\u0142sudskiego na demokracj\u0119 sprawi\u0142a, \u017ce postanowi\u0142 zbudowa\u0107 pa\u0144stwo w pa\u0144stwie \u2013 czyli armi\u0119, kt\u00f3ra by\u0142aby poza kontrol\u0105 polityczn\u0105. W ten spos\u00f3b m\u00f3g\u0142by potem oddzia\u0142ywa\u0107 na Sejm.<\/p>\n Czytaj tak\u017ce Kiedy pojawi\u0142a si\u0119 ta ch\u0119\u0107? Po wyborach, po zab\u00f3jstwie Narutowicza?<\/p>\n Kolejnym mitem jest to, \u017ce Pi\u0142sudski po \u015bmierci Narutowicza zmieni\u0142 si\u0119 nie do poznania i pod wp\u0142ywem szoku postanowi\u0142 przyst\u0105pi\u0107 do walki z prawic\u0105 przez podporz\u0105dkowanie sobie armii. Tymczasem wtedy jeszcze by\u0142 przekonany, \u017ce genera\u0142 niepodlegaj\u0105cy \u017cadnej demokratycznej kontroli to b\u0142\u0105d, a przez p\u00f3\u0142 roku po zab\u00f3jstwie Narutowicza pracowa\u0142 jako szef sztabu z premierem Sikorskim. By\u0142 gotowy, by prezydent go kontrolowa\u0142, to si\u0119 zmieni\u0142o z czasem. P\u00f3\u017aniej nast\u0105pi\u0142a walka o wojsko, bo to ono by\u0142o dla Pi\u0142sudskiego najwa\u017cniejsze, nie demokracja. Chodzi\u0142 w tym swoim b\u0142\u0119kitno-szarym mundurze, bo rzeczywi\u015bcie by\u0142 bardziej wojskowym, ni\u017c politykiem.<\/p>\n S\u0142ynne has\u0142o \u201ebi\u0107 kurwy i z\u0142odziei, mo\u015bci hrabio\u201d, wypowiedziane do p\u00f3\u017aniejszego premiera Skrzy\u0144skiego tu\u017c przed zamachem majowym, prawica mo\u017ce uznawa\u0107 za \u015bwietny bon mot, ale ono raczej pokazuje pustk\u0119 intelektualn\u0105 po stronie Pi\u0142sudskiego.<\/p>\n A co z socjalizmem? Wysiad\u0142 czy nie wysiad\u0142? Mo\u017ce jedn\u0105 nog\u0105 zosta\u0142 w tramwaju\u2026<\/p>\n Pi\u0142sudski nigdy nie by\u0142 socjalist\u0105. U\u017cywa\u0142 socjalizmu jako platformy do niepodleg\u0142o\u015bci. Sam pisa\u0142, \u017ce Marks go nudzi, wiele takich os\u00f3b by\u0142o w PPS \u2013 zw\u0142aszcza, o ironio, w PPS Frakcji Rewolucyjnej. Dla nich marksizm by\u0142 mo\u017ce nie tyle za trudny, ile nie obja\u015bnia\u0142 \u015bwiata. Pi\u0142sudski i jego najbli\u017csi z PPS to byli tacy troch\u0119 pogrobowcy powstania styczniowego, co sprawia\u0142o, \u017ce nie mia\u0142 on \u017cadnej koncepcji pa\u0144stwa, poza tym, \u017ce musi by\u0107 niepodleg\u0142e i z siln\u0105 armi\u0105. Co nie zmienia faktu, \u017ce z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie chcia\u0142 zrobi\u0107 zbrojnego zamachu.<\/p>\n To co si\u0119 sta\u0142o, \u017ce si\u0119\u2026 nie uda\u0142o? Co chcia\u0142 przeprowadzi\u0107?<\/p>\n Zbrojn\u0105 demonstracj\u0119: wej\u015b\u0107 na czele wojska, usi\u0105\u015b\u0107 w sztabie generalnym w Pa\u0142acu Saskim<\/a>, odwo\u0142a\u0107 rz\u0105d i pokaza\u0107 bardzo chybotliwej wi\u0119kszo\u015bci sejmowej, \u017ce to on jest tutaj g\u0142\u00f3wnym rozgrywaj\u0105cym. Patrz\u0105c przez pryzmat analogii historycznych, by\u0142 to troch\u0119 taki marsz na Rzym, kt\u00f3ry wymkn\u0105\u0142 si\u0119 spod kontroli.<\/p>\n A nie by\u0142o obaw, \u017ce Narodowa Demokracja zrobi w\u0142asny marsz na Rzym? Pi\u0142sudski politycznie przegrywa\u0142 wszystko, ale endecy byli silni, mieli poparcie w spo\u0142ecze\u0144stwie.<\/p>\n Przytocz\u0119 najs\u0142ynniejszy cytat Dmowskiego na ten temat: \u201eGdyby\u015bmy mieli cz\u0142owieka posiadaj\u0105cego warto\u015b\u0107 Mussoliniego, gdyby\u015bmy umieli wytworzy\u0107 cho\u0107 po\u0142ow\u0119 organizacji w rodzaju faszystowskiej, kt\u00f3ra nie by\u0142aby w najmniejszej mierze ani towarzystwem wzajemnej adoracji, ani mafi\u0105, ch\u0119tnie bym si\u0119 zgodzi\u0142 na dyktatur\u0119 w Polsce\u201d. M\u00f3wi\u0142 to p\u00f3\u0142 roku przed zamachem majowym.<\/p>\n Prawica \u015bni\u0142a zatem mokry sen o tym, \u017ce w razie czego mo\u017ce wzi\u0105\u0107 w\u0142adz\u0119, tyle \u017ce nie mia\u0142a do tego ludzi ani poparcia w armii. Jeszcze w okresie przedmajowym mieli\u015bmy mn\u00f3stwo organizacji faszystowskich, ale to by\u0142a farsa, wi\u0119cej gadali ni\u017c robili. To r\u00f3\u017cnica mindsetu i umiej\u0119tno\u015bci. Podczas gdy w\u0142oscy faszy\u015bci wywodzili si\u0119 po cz\u0119\u015bci z elitarnych jednostek, Polacy od operetkowego P\u0119kos\u0142awskiego rzucali szyszkami w drzewa w lesie. Na dodatek du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 prawicowej wierchuszki by\u0142a jednak demokratyczna.<\/p>\n Demokratyczna, a jednak na dyktatur\u0119 \u201ech\u0119tnie by si\u0119 zgodzi\u0142a\u201d.<\/p>\n Tyle \u017ce Dmowski w\u0142a\u015bciwie by\u0142 na uboczu, siedzia\u0142 w Chludowie i odci\u0105\u0142 si\u0119 od polityki. Jak wspomina w swoich znakomitych Dziennikach endek Zdanowski, Dmowski wierzy\u0142 w wielk\u0105 rewolucj\u0105 socjalistyczn\u0105, kt\u00f3ra pogr\u0105\u017cy Europ\u0119. Jak wida\u0107, spisek lewactwa wiecznie \u017cywy. Rz\u0105dzi\u0142 Stanis\u0142aw Grabski, rz\u0105dzi\u0142 Stanis\u0142aw G\u0142\u0105bi\u0144ski, chadek Korfanty robi\u0142 kolejne biznesy. Dominowali politycy endecji galicyjskiej, a oni te\u017c byli wychowani w duchu Austro-W\u0119gier i pod tym wzgl\u0119dem dosy\u0107 podobni do PPSD, czyli takiego PPS z Galicji.<\/p>\n Jak na ironi\u0119, to w\u0142a\u015bnie zamach majowy by\u0142 katalizatorem polskiego faszyzmu. Prawica zrozumia\u0142a w\u00f3wczas, \u017ce rz\u0105dzi jednak pa\u0142ka i karabin, a nie wi\u0119kszo\u015b\u0107 sejmowa. Po stronie endeckiej nast\u0105pi\u0142a ogromna zmiana. Powsta\u0142 polski faszyzm, ju\u017c zdecydowanie bardziej przemocowy, kt\u00f3rego konsekwencj\u0105 by\u0142 ONR w latach 30. Natomiast przed tymi zmianami do przeprowadzenia zamachu trzeba by\u0142o ludzi, kt\u00f3rzy my\u015bleli raczej browningiem, ni\u017c ustawami. A takich ludzi mia\u0142a w\u00f3wczas lewica.<\/p>\n Jak definiowana? Chodzi o partie, PPS, komunist\u00f3w, czy bardziej robotnik\u00f3w?<\/p>\n PPS. Wielu mo\u017ce to zdziwi\u0107, ale PPS by\u0142a bardziej przemocowa od komunist\u00f3w przedwojennych, kt\u00f3rzy mieli bardziej polityczne polecenia z Moskwy, na przyk\u0142ad akt\u00f3w sabota\u017cu. Nie byli jednak tak silni. PPS by\u0142a zreszt\u0105 parti\u0105 legaln\u0105, za\u015b komunist\u00f3w ci\u0105gle \u015bciga\u0142a i rozbija\u0142a policja. Byli jeszcze lewicowi ludowcy z PSL Wyzwolenie \u2013 momentami nawet bardziej propi\u0142sudczykowscy, ni\u017c PPS, ale w zamachu nie odegrali wi\u0119kszej roli, poza kilkoma swymi pos\u0142ami \u2013 pu\u0142kownikami marsza\u0142ka, kt\u00f3ry umie\u015bci\u0142 ich na listach partyjnych.<\/p>\n Czytaj tak\u017ce Jakie s\u0105 g\u0142\u00f3wne argumenty za tym, \u017ce zamach by\u0142 raczej nieplanowan\u0105, improwizowan\u0105 i chaotyczn\u0105 operacj\u0105 specjaln\u0105, ni\u017c drobiazgowym planem Pi\u0142sudskiego?<\/p>\n Najlepiej o tym \u015bwiadczy sam przebieg zamachu, na kt\u00f3ry cz\u0119\u015b\u0107 \u017co\u0142nierzy przysz\u0142a bez he\u0142m\u00f3w, bo by\u0142a \u015bci\u0105gana na gwa\u0142t. Orkiestra, cz\u0119\u015b\u0107 z orderami, sz\u0142a do bitwy. By\u0142 moment, \u017ce nie mieli nawet map sztabowych. Wszystko odbywa\u0142o si\u0119 w ogromnym po\u015bpiechu, bez odpowiedniej komunikacji, szerszego planu. Wojska \u015bci\u0105gano po nocy, wysy\u0142aj\u0105c po nie taks\u00f3wki z pos\u0142a\u0144cami. Spiskowcy nawet na czas demonstracji zapomnieli zabezpieczy\u0107 kluczow\u0105 cytadel\u0119 czy obsadzi\u0107 dworce. Wbrew mitom w Rembertowie by\u0142 tylko jeden oddzia\u0142 u\u0142an\u00f3w \u2013 nota bene na co dzie\u0144 jego \u017co\u0142nierze chronili Sulej\u00f3wek.<\/p>\n Dowod\u00f3w jest o wiele wi\u0119cej. Pi\u0142sudski po spotkaniu z Wojciechowskim na mo\u015bcie Poniatowskiego by\u0142 za\u0142amany. Tych za\u0142ama\u0144 mia\u0142 zreszt\u0105 wiele. Wbrew legendzie to nie by\u0142 cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zawsze nad sob\u0105 panowa\u0142, w chwilach grozy dochodzi\u0142o do kryzys\u00f3w.<\/p>\n Jak wygl\u0105da\u0142o poparcie dla poszczeg\u00f3lnych stronnictw politycznych w chwili przewrotu? Wiadomo, \u017ce endecja i sympatycy Piasta byli przeciwko. Czy PPS popar\u0142 zamach od razu?<\/p>\n To kolejny mit. Owszem, masy i robotnicy poparli przewr\u00f3t, i to w ca\u0142ej Polsce. Natomiast sama wierchuszka PPS nie do ko\u0144ca. Oni ju\u017c wiedzieli, \u017ce Pi\u0142sudski od dawna nie jest ich cz\u0142owiekiem. Na XIX kongresie PPS Feliks Perl powiedzia\u0142: \u201eNie chcemy robi\u0107 z Pi\u0142sudskiego lewicowego Mussoliniego\u201d. O poparciu zadecydowa\u0142 prawdopodobnie Daszy\u0144ski. Ale je\u017celi ca\u0142a twoja polityczna baza, czyli robotnicy i zwi\u0105zki zawodowe, chwytaj\u0105 za bro\u0144 i uwa\u017caj\u0105, \u017ce to jest rewolucja, to nie mo\u017cesz sta\u0107 z boku. Wierchuszka PPS nie mia\u0142a wyboru.<\/p>\n Po takich kluczowych wydarzeniach, zw\u0142aszcza z perspektywy 100 lat, powstaj\u0105 alternatywne wersje historii. Zamach oczywi\u015bcie m\u00f3g\u0142 przebiec inaczej \u2013 co uwa\u017caj\u0105 na ten temat historycy, jakie s\u0105 alternatywne wyj\u015bcia z maja 1926?<\/p>\n Wojciechowski z Witosem mogli po prostu uciec samolotem do Poznania. A\u017c do 14 maja, zanim zacz\u0119to strzela\u0107 do l\u0105duj\u0105cych samolot\u00f3w, lotnisko mokotowskie by\u0142y w r\u0119kach rz\u0105du. Gdyby odlecieli, co by\u0142o i jest standardem ewakuacyjnym, prawdopodobnie wybuch\u0142aby wojna domowa. W Poznaniu przejawia\u0142y si\u0119 silne tendencje separatystyczne i to wojska pozna\u0144skie, nie \u0142owickie \u2013 jako \u0142owiczanin m\u00f3wi\u0119 to z b\u00f3lem serca \u2013 najlepiej si\u0119 bi\u0142y po stronie rz\u0105dowej. Bardzo trudno by\u0142oby przekona\u0107 poznaniak\u00f3w do jakiejkolwiek ugodowo\u015bci.<\/p>\n Z kolei druga strona, czyli w\u0142a\u015bciwie wszystkie tereny za Wis\u0142\u0105, popar\u0142aby Pi\u0142sudskiego. Kraj stan\u0105\u0142by w ogniu. Rosjanie i Niemcy mogliby wej\u015b\u0107 pod pozorem zabezpieczenia praw swoich mniejszo\u015bci. Mam wra\u017cenie, \u017ce oceniaj\u0105c kapitulacj\u0119 strony rz\u0105dowej nie zawsze si\u0119 na to patrzy. W tym sensie to Pi\u0142sudski, chc\u0105c ratowa\u0107 kraj, postawi\u0142 go na skraju katastrofy.<\/p>\n Jest jeszcze scenariusz, w kt\u00f3rym Pi\u0142sudski przegrywa ze stron\u0105 rz\u0105dow\u0105.<\/p>\n Wbrew mitom to nie strajki spowodowa\u0142y, \u017ce wygra\u0142 \u2013 bo strajk og\u00f3lnopolski trzeba zawczasu przygotowa\u0107 \u2013 tylko lokalne oddzia\u0142y wojskowe, kt\u00f3re przej\u0119\u0142y w\u0119ze\u0142 kolejowy \u0141\u00f3d\u017a i Cz\u0119stochowa i przy pomocy kolejarzy wysadza\u0142y i rozkr\u0119ca\u0142y tory. Ale dos\u0142ownie kilku godzin brakowa\u0142o, aby drugi transport pozna\u0144ski przebi\u0142 si\u0119 z O\u017carowa na lotnisko mokotowskie. Genera\u0142 \u017bymierski, zamiast kierowa\u0107 kolejne oddzia\u0142y do walki, czeka\u0142 na wszystkie na raz i si\u0119 sp\u00f3\u017ani\u0142. Pojawiaj\u0105 si\u0119 sugestie, \u017ce m\u00f3g\u0142 celowo sabotowa\u0107 pomoc, bo mia\u0142 ju\u017c na g\u0142owi\u0119 afer\u0119 dotycz\u0105c\u0105 zakupu masek przeciwgazowych, kt\u00f3ra z\u0142ama\u0142a mu p\u00f3\u017aniej karier\u0119 i doprowadzi\u0142a do przej\u015bcia na stron\u0119 komunist\u00f3w.<\/p>\n Czy Wojciechowski i Witos mieli \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce w\u0142a\u015bnie od ich decyzji zale\u017cy, czy staniemy na progu wojny domowej, i dlatego zrezygnowali z ewakuacji?<\/p>\n Nie chcieli ucieka\u0107, poniewa\u017c widzieli, \u017ce to wp\u0142ynie na morale, honor odgrywa\u0142 w\u00f3wczas istotn\u0105 rol\u0119. Poza tym ca\u0142a warszawska ulica \u2013 nie tyle miasto, nie wszyscy wyborcy, ale w\u0142a\u015bnie ulica \u2013 by\u0142a za Pi\u0142sudskim. Co ciekawe, gdy Wojciechowski podpisa\u0142 rezygnacj\u0119, a Rataj po raz drugi zosta\u0142 tymczasowym prezydentem, do Wilanowa dotarli wreszcie oficerowie od drugiego i trzeciego transportu pozna\u0144skiego. Te wojska mog\u0142y zdobywa\u0107 Warszaw\u0119. Ale Rataj powiedzia\u0142 \u201enie\u201d. Mam wra\u017cenie, \u017ce w nim te\u017c zasz\u0142a zmiana. Widzia\u0142, \u017ce ta demokracja, w kt\u00f3rej sam by\u0142 marsza\u0142kiem Sejmu, nie jest w stanie dowie\u017a\u0107 tego, co obiecuje. Uzna\u0142 wi\u0119c, Pi\u0142sudski powinien mie\u0107 szans\u0119 rz\u0105dzenia.<\/p>\n Skoro zamach by\u0142 rozwi\u0105zaniem le\u017c\u0105cym na stole, to czy bilans przewrotu, ponad 370 ofiar \u015bmiertelnych, jest wyj\u0105tkowo krwawy? Cho\u0107by na tle podobnych wydarze\u0144.<\/p>\n Je\u015bli masz na my\u015bli krwawo\u015b\u0107 rozpatrywan\u0105 pod k\u0105tem ofiar w\u015br\u00f3d \u017co\u0142nierzy, to raczej nie. Gdy patrzysz na straty poszczeg\u00f3lnych kompanii wojskowych, to ofiary pojawia\u0142y si\u0119 najcz\u0119\u015bciej wtedy, kiedy dochodzi\u0142o do jakiej\u015b idiotycznej szar\u017cy. By\u0142y za to spore straty po stronie cywil\u00f3w, najcz\u0119\u015bciej z powodu gapiostwa i przede wszystkim kluczowej roli strzelc\u00f3w chowaj\u0105cych si\u0119 po oknach i dachach, oraz odpowiedzi na ich strza\u0142y. To byli tzw. go\u0142\u0119biarze. Gdy czytasz o cywilach w zamachu, masz wra\u017cenie powtarzalno\u015bci pewnych scen z powstania warszawskiego. Co chyba najciekawsze, to liczba tych ofiar zupe\u0142nie nie wstrz\u0105sn\u0119\u0142a polsk\u0105 pami\u0119ci\u0105 historyczn\u0105.<\/p>\n To znaczy?<\/p>\n Powstanie warszawskie by\u0142o oczywi\u015bcie hekatomb\u0105. Idziesz po Warszawie i wsz\u0119dzie masz r\u00f3\u017cne \u015blady, pomniki. Czy w kluczowych dla zamachu majowego miejscach widzia\u0142e\u015b cho\u0107by jak\u0105\u015b tablic\u0119? Na placu Trzech Krzy\u017cy, gdzie pokotem pad\u0142o wielu szwole\u017cer\u00f3w? Pod Globusem Orbisu mi\u0119dzy Vitkacem a Brack\u0105, gdzie odby\u0142a si\u0119 u\u0142a\u0144ska szar\u017ca? Tam, gdzie jest pomnik zwolennika zamachu, Ignacego Daszy\u0144skiego, sta\u0142 gigantyczny gmach ministerstwa spraw wojskowych, granatami zdobywano pok\u00f3j po pokoju. I co? Zero informacji.<\/p>\n
\n Pogoda dla rewolucjonist\u00f3w. Kryzys niesie wi\u0119cej ni\u017c zniszczenie<\/a>
\n Przemys\u0142aw Wielgosz<\/p>\n
\n Kiedy wo\u0142ano: \u201eNaprz\u00f3d Warszawo!\u201d<\/a>
\n Kamil Piska\u0142a<\/p>\n
\n Mesjasz, geniusz, z\u0142owroga ciemno\u015b\u0107. Polskie epitafium dla Karola Marksa<\/a>
\n Przemys\u0142aw Kmieciak<\/p>\n
\n Po Wielkim Kryzysie w wyobra\u017ani polskich elit i spo\u0142ecze\u0144stwa za\u0142ama\u0142 si\u0119 paradygmat wolnorynkowy<\/a>
\n Micha\u0142 Sutowski rozmawia z Kamilem Piska\u0142\u0105 <\/p>\n