Dlaczego Polska potrzebuje Agencji Odporno\u015bci Spo\u0142ecznej i dlaczego jej miejsce jest w\u0142a\u015bnie we Wroc\u0142awiu \u2013 pisze Micha\u0142 K\u0141OSOWSKI<\/p>\n
Wojny XXI wieku rzadko zaczynaj\u0105 si\u0119 od tego, co przez stulecia pozwala\u0142o cywilizacjom rozpozna\u0107 chwil\u0119 zagro\u017cenia: od huku artylerii, przekroczenia granicy przez czo\u0142gi, obrazu \u017co\u0142nierza, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 na ekranie telewizora jako znak, \u017ce polityka ust\u0105pi\u0142a miejsca przemocy. Znacznie cz\u0119\u015bciej rozpoczynaj\u0105 si\u0119 one wcze\u015bniej, ciszej i skuteczniej, bo od erozji zaufania, systematycznego os\u0142abiania wsp\u00f3lnotowej zdolno\u015bci odr\u00f3\u017cniania prawdy od inscenizacji, faktu od operacji wp\u0142ywu, politycznego sporu od zaprojektowanej destabilizacji. Wojna nowej generacji nie wymaga bowiem okupacji terytorium, wystarczy okupacja wyobra\u017ani.<\/p>\n
Pa\u0144stwo mo\u017ce zachowa\u0107 nienaruszone granice, sprawn\u0105 armi\u0119 i stabilne instytucje, a jednocze\u015bnie zosta\u0107 strategicznie os\u0142abione, je\u015bli jego obywatele utrac\u0105 zdolno\u015b\u0107 wsp\u00f3lnego opisu rzeczywisto\u015bci, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o zaufaniu do elit i instytucji. Je\u015bli przestan\u0105 ufa\u0107 sobie nawzajem, je\u015bli ka\u017cdy komunikat publiczny stanie si\u0119 podejrzany, je\u015bli ka\u017cdy autorytet zostanie uznany za element manipulacji, je\u015bli w ko\u0144cu uwierz\u0105 we w\u0142asn\u0105 pora\u017ck\u0119, w\u00f3wczas destabilizacja dokonuje si\u0119 bez jednego wystrza\u0142u. To dlatego wsp\u00f3\u0142czesne bezpiecze\u0144stwo narodowe nie mo\u017ce by\u0107 ju\u017c rozumiane wy\u0142\u0105cznie jako kwestia militarna, a jego fundamentem staje si\u0119 odporno\u015b\u0107 spo\u0142eczna \u2013 zdolno\u015b\u0107 wsp\u00f3lnoty do zachowania poznawczej, medialnej i moralnej integralno\u015bci pod presj\u0105 zewn\u0119trznych operacji wp\u0142ywu.<\/p>\n
Nieprzypadkowo zrozumia\u0142y to pa\u0144stwa skandynawskie. Szwecja, buduj\u0105c Swedish Psychological Defence Agency, uzna\u0142a, \u017ce obrona psychologiczna spo\u0142ecze\u0144stwa jest r\u00f3wnie istotna, jak ochrona granic, infrastruktury energetycznej czy cyberprzestrzeni. My w Polsce mamy oczywi\u015bcie \u015bwietne, stworzone przez genera\u0142a Karola Molend\u0119 Wojska Obrony Cyberprzestrzeni. R\u00f3\u017cnica polega jednak na tym, \u017ce o ile cyberprzestrze\u0144 jest kluczow\u0105 domen\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnych operacji wp\u0142ywu, to domen\u0105 szwedzkiej instytucji jest nie tyle kontrola debaty publicznej czy administracyjne rozstrzyganie, co jest prawd\u0105, ile wzmacnianie spo\u0142ecznej odporno\u015bci poprzez edukacj\u0119 obywatelsk\u0105, analiz\u0119 zagro\u017ce\u0144, badania nad operacjami wp\u0142ywu, szkolenie instytucji publicznych i budowanie wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy administracj\u0105, mediami, nauk\u0105 oraz spo\u0142ecze\u0144stwem obywatelskim. W tym sensie Polska podobnej instytucji nie posiada, cho\u0107 to paradoks, kt\u00f3ry trudno uzna\u0107 za przypadkowy. Bo \u017ce takiej Polskiej<\/a> Agencji Obrony Psychokognitywnej potrzebujemy, chyba nie trzeba nikogo przekonywa\u0107. Mogliby\u015bmy tak\u017ce sta\u0107 si\u0119 europejskim championem, gdyby instytucja taka powsta\u0142a i zosta\u0142a w\u0142a\u015bciwie zorganizowana.<\/p>\n Jeste\u015bmy spo\u0142ecze\u0144stwem, kt\u00f3rego najg\u0142\u0119bsza nowoczesna to\u017csamo\u015b\u0107 polityczna zosta\u0142a ukszta\u0142towana w\u0142a\u015bnie przez do\u015bwiadczenie odporno\u015bci spo\u0142ecznej. Solidarno\u015b\u0107 nie by\u0142a jedynie ruchem politycznego sprzeciwu wobec autorytarnego pa\u0144stwa \u2013 by\u0142a jednym z najciekawszych eksperyment\u00f3w obywatelskiej samoorganizacji w powojennej Europie, dowodem na to, \u017ce wsp\u00f3lnota mo\u017ce wytwarza\u0107 w\u0142asne mechanizmy rozpoznawania prawdy, w\u0142asne kana\u0142y komunikacji, w\u0142asne procedury weryfikacji rzeczywisto\u015bci nawet wtedy, gdy oficjalny aparat informacyjny s\u0142u\u017cy systemowej manipulacji. Szczeg\u00f3ln\u0105 za\u015b postaci\u0105 tego do\u015bwiadczenia by\u0142a wroc\u0142awska Solidarno\u015b\u0107 Walcz\u0105ca.<\/p>\n Jej fenomen wykracza\u0142 daleko poza tradycyjne rozumienie oporu politycznego. Solidarno\u015b\u0107 Walcz\u0105ca by\u0142a struktur\u0105 zdecentralizowan\u0105, sieciow\u0105, odporn\u0105 na infiltracj\u0119, zdoln\u0105 do autonomicznego funkcjonowania nawet pod presj\u0105 pa\u0144stwowego aparatu bezpiecze\u0144stwa. Jej si\u0142a nie wynika\u0142a z hierarchicznej dyscypliny, lecz z po\u0142\u0105czenia wsp\u00f3lnego etosu z lokaln\u0105 autonomi\u0105 operacyjn\u0105, a jej cz\u0142onkowie rozwijali kultur\u0119 krytycznej analizy informacji, umiej\u0119tno\u015b\u0107 rozpoznawania prowokacji, odporno\u015b\u0107 na manipulacj\u0119 i zdolno\u015b\u0107 tworzenia alternatywnych kana\u0142\u00f3w komunikacji. By\u0142a to \u2013 w dzisiejszym j\u0119zyku strategicznym \u2013 praktyczna szko\u0142a odporno\u015bci informacyjnej, i na d\u0142ugo, zanim Zach\u00f3d uku\u0142 poj\u0119cie psychological defence, Wroc\u0142aw \u0107wiczy\u0142 jego spo\u0142eczne zastosowanie.<\/p>\n To w\u0142a\u015bnie dlatego, je\u015bli Polska ma stworzy\u0107 w\u0142asn\u0105 instytucj\u0119 odporno\u015bci spo\u0142ecznej, jej naturalnym miejscem nie powinna by\u0107 Warszawa. Stolica jest centrum politycznego zarz\u0105dzania pa\u0144stwem, ale odporno\u015b\u0107 spo\u0142eczna nie rodzi si\u0119 z administracyjnej centralizacji, tylko powstaje tam, gdzie pami\u0119\u0107 obywatelskiego oporu spotyka si\u0119 z do\u015bwiadczeniem odbudowy wsp\u00f3lnoty po historycznej katastrofie. I takim w\u0142a\u015bnie miejscem jest Wroc\u0142aw, miasto, kt\u00f3rego nowoczesna to\u017csamo\u015b\u0107 zosta\u0142a zbudowana na podw\u00f3jnym do\u015bwiadczeniu: oporu i pojednania.<\/p>\n Z jednej strony Wroc\u0142aw jest spadkobierc\u0105 etosu niezgody na polityczne k\u0142amstwo, zakorzenionego w tradycji Solidarno\u015bci Walcz\u0105cej i przechowywanego dzi\u015b przez Centrum Historii Zajezdnia. Z drugiej \u2013 pozostaje jednym z najwa\u017cniejszych europejskich laboratori\u00f3w pojednania, miejscem, kt\u00f3re po dramatycznym zerwaniu ci\u0105g\u0142o\u015bci historycznej musia\u0142o nauczy\u0107 si\u0119 budowa\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119 od nowa, goszcz\u0105c kolejnych mieszka\u0144c\u00f3w, z r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci Polski i Europy, jak chocia\u017cby niedawno otwieraj\u0105c si\u0119 na uciekinier\u00f3w z Ukrainy. Dla odporno\u015bci psychologicznej ca\u0142ego narodu takie do\u015bwiadczenie ma fundamentalne znaczenie.<\/p>\n Wsp\u00f3\u0142czesne operacje wp\u0142ywu nie polegaj\u0105 ju\u017c bowiem na narzucaniu jednej obowi\u0105zuj\u0105cej narracji. Ich logika jest subtelniejsza i gro\u017aniejsza zarazem: chodzi o trwa\u0142e rozbicie mo\u017cliwo\u015bci porozumienia, o wytworzenie stanu permanentnej epistemicznej wojny domowej, w kt\u00f3rej spo\u0142ecze\u0144stwo przestaje wierzy\u0107, \u017ce jakikolwiek wsp\u00f3lny \u015bwiat istnieje. Ze wszystkich miast w Polsce to w\u0142a\u015bnie Wroc\u0142aw zna odpowied\u017a na ten kryzys; to miasto wie, jak budowa\u0107 sp\u00f3jno\u015b\u0107 bez uniformizacji i jak tworzy\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119 bez wymazywania r\u00f3\u017cnic, a nawet jak przeobra\u017ca\u0107 pami\u0119\u0107 konfliktu w energi\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy.<\/p>\n Na takim w\u0142a\u015bnie fundamencie mog\u0142aby powsta\u0107 Polska Agencja Odporno\u015bci Spo\u0142ecznej \u2013 niezale\u017cna instytucja pa\u0144stwowa, dzia\u0142aj\u0105ca pod strategicznym nadzorem premiera, lecz ustawowo zabezpieczona przed partyjn\u0105 instrumentalizacj\u0105 i zobowi\u0105zana do pe\u0142nej transparentno\u015bci, cho\u0107 jej struktura musia\u0142aby odpowiada\u0107 naturze wsp\u00f3\u0142czesnych zagro\u017ce\u0144.<\/p>\n Pierwszy filar m\u00f3g\u0142by stanowi\u0107 Departament Analiz Operacyjnych, monitoruj\u0105cy zewn\u0119trzne operacje wp\u0142ywu, kampanie dezinformacyjne, manipulacje generowane przez sztuczn\u0105 inteligencj\u0119 oraz pr\u00f3by destabilizacji proces\u00f3w wyborczych we wsp\u00f3\u0142pracy z ABW, NASK, MON i Rz\u0105dowym Centrum Bezpiecze\u0144stwa. Drugi \u2013 Departament Edukacji Obywatelskiej, odpowiedzialny za budow\u0119 spo\u0142ecznej higieny informacyjnej poprzez programy szkolne, uniwersyteckie i samorz\u0105dowe, ucz\u0105ce rozpoznawania manipulacji, krytycznej analizy \u017ar\u00f3de\u0142 oraz odporno\u015bci na algorytmiczne polaryzowanie emocji. Trzeci filar powinno za\u015b stanowi\u0107 Centrum Bada\u0144 nad Wojn\u0105 Informacyjn\u0105, tworzone wsp\u00f3lnie przez Uniwersytet Wroc\u0142awski, Politechnik\u0119 Wroc\u0142awsk\u0105 i lokalne instytucje pami\u0119ci, analizuj\u0105ce relacje mi\u0119dzy sztuczn\u0105 inteligencj\u0105, psychologi\u0105 spo\u0142eczn\u0105 i architektur\u0105 zaufania. Czwarty \u2013 Krajowa Rada Odporno\u015bci Demokratycznej, skupiaj\u0105ca media, organizacje obywatelskie, samorz\u0105dy, wsp\u00f3lnoty religijne, ekspert\u00f3w cyberbezpiecze\u0144stwa oraz przedstawicieli m\u0142odego pokolenia w zupe\u0142nie inny spos\u00f3b ni\u017c obecna Krajowa Rada Medi\u00f3w i Telewizji. Wreszcie pi\u0105tym filarem by\u0142oby Laboratorium Symulacji Kryzysowych, prowadz\u0105ce regularne \u0107wiczenia pa\u0144stwowe, testuj\u0105ce odporno\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa na masowe operacje deepfake, cyfrow\u0105 destabilizacj\u0119 wybor\u00f3w czy skoordynowane kryzysy reputacyjne.<\/p>\n Tak jak \u0107wiczy si\u0119 armi\u0119, trzeba dzi\u015b \u0107wiczy\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo wcale nie po to, by je militaryzowa\u0107, lecz by zachowa\u0107 jego wolno\u015b\u0107. Ostatecznie nie chodzi bowiem o technologi\u0119, nie chodzi nawet o dezinformacj\u0119, ale o pytanie znacznie g\u0142\u0119bsze: czy demokratyczna wsp\u00f3lnota zachowa zdolno\u015b\u0107 rozumienia siebie samej w epoce, w kt\u00f3rej niemal wszystko \u2013 obraz, g\u0142os, emocja, autorytet, pami\u0119\u0107 \u2013 mo\u017ce zosta\u0107 syntetycznie wygenerowane. To pytanie o przysz\u0142o\u015b\u0107 politycznego cz\u0142owiecze\u0144stwa i w\u0142a\u015bnie dlatego odpowied\u017a powinna pa\u015b\u0107 we Wroc\u0142awiu. To miasto ju\u017c raz nauczy\u0142o Polsk\u0119, \u017ce wolno\u015b\u0107 nie jest stanem natury, lecz form\u0105 spo\u0142ecznej organizacji. Dzi\u015b mog\u0142oby nauczy\u0107 nas, jak t\u0119 wolno\u015b\u0107 chroni\u0107.<\/p>\n Micha\u0142 K\u0142osowski<\/p>\n