W skr\u00f3cie:<\/p>\n
- \n
- Wsp\u00f3\u0142czesna nauka znajduje si\u0119 w podobnym stanie przej\u015bciowym pomi\u0119dzy dwoma systemami \u015bwiata – uwa\u017ca David Krakauer <\/li>\n
- System A to \u015bwiat symetrii i praw. System B to \u015bwiat informacji i adaptacji <\/li>\n
- Jak przekonuje Krakauer, na styku obu system\u00f3w w\u0142a\u015bnie rodzi si\u0119n nowa era nauki <\/li>\n
- Prof. David Krakauer jest gwiazd\u0105 Copernicus Festival 2026. Wydarzenie odb\u0119dzie si\u0119 mi\u0119dzy 19 a 24 maja w Muzeum In\u017cynierii i Techniki w Krakowie. Wst\u0119p jest bezp\u0142atny i otwarty dla wszystkich <\/li>\n<\/ul>\n
Regularnie wchodzimy w interakcje z dwoma pot\u0119\u017cnymi, cho\u0107 bardzo odmiennymi miniaturowymi mechanizmami.<\/p>\n
Codziennie korzystamy z komputer\u00f3w i smartfon\u00f3w wyposa\u017conych w mikroprocesory. Kluczowi producenci chwal\u0105 si\u0119 dzi\u015b wytwarzaniem uk\u0142ad\u00f3w scalonych w technologii 3 nanometr\u00f3w, wykorzystuj\u0105c do bardzo precyzyjnego „drukowania” na krzemowej p\u0142ytce male\u0144kich tranzystor\u00f3w przy pomocy bardzo kr\u00f3tkich fal \u015bwietlnych.<\/p>\n
Wraz z miniaturyzacj\u0105 spada koszt energetyczny i wzrasta moc obliczeniowa takich uk\u0142ad\u00f3w. W jednym milimetrze kwadratowym procesora wytworzonego w takiej technologii mie\u015bci si\u0119 nawet 250 mln tranzystor\u00f3w. Mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce to triumf ludzkiego umys\u0142u nad materi\u0105 \u2014 struktura o niewyobra\u017calnej precyzji, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cemy programowa\u0107 i nad kt\u00f3r\u0105 mamy absolutn\u0105 kontrol\u0119. Wiemy dok\u0142adnie, co robi w ka\u017cdym u\u0142amku sekundy.<\/p>\n
Mikroprocesor czy wirus: co jest bardziej z\u0142o\u017cone?<\/p>\n
Z drugiej strony, nasz uk\u0142ad odporno\u015bciowy codziennie styka si\u0119 z wirusami, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c operuj\u0105 w skali nano. Przyk\u0142adowo: wirus wywo\u0142uj\u0105cy wyst\u0105pienie COVID-19 jest rozmiaru zbli\u017conego do pojedynczego tranzystora w nowoczesnym mikroprocesorze.<\/p>\n
Jak na standardy biologiczne, wirus wydaje si\u0119 niezbyt z\u0142o\u017cony \u2014 jego program genetyczny koduje zaledwie 50 bia\u0142ek, kt\u00f3re decyduj\u0105 o tym, \u017ce mo\u017ce wnika\u0107 do innych kom\u00f3rek i si\u0119 w nich namna\u017ca\u0107, korzystaj\u0105c zreszt\u0105 z mechanizm\u00f3w molekularnych, kt\u00f3re zastanie na miejscu. Logika tego programu genetycznego wygl\u0105da na prost\u0105 w por\u00f3wnaniu do olbrzymiej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci operacji, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 wykorzystane na uk\u0142adzie scalonym.<\/p>\n
Co sprawia, \u017ce jako ludzko\u015b\u0107 mamy absolutn\u0105 w\u0142adz\u0119 nad uk\u0142adem scalonym, a zarazem stajemy si\u0119 bezbronnymi ofiarami biologicznie prostych wirus\u00f3w?<\/p>\n
Jak si\u0119 wydaje, r\u00f3\u017cnica w poziomie rozumienia i mo\u017cliwo\u015bci kontroli tych dw\u00f3ch uk\u0142ad\u00f3w nie mo\u017ce le\u017ce\u0107 ani w wielko\u015bci, ani w poziomie skomplikowania. Ani w samych prawach przyrody \u2014 identyczne fundamentalne prawa dzia\u0142aj\u0105 na mikroprocesory i na koronawirusy.<\/p>\n
By odpowiedzie\u0107 na powy\u017csze pytanie, David Krakauer odwo\u0142uje si\u0119 do poj\u0119cia z\u0142o\u017cono\u015bci. Miniaturowe uk\u0142ady scalone mo\u017ce i s\u0105 bardziej zaawansowane i skomplikowane, ale za to wirusy zdaj\u0105 si\u0119 cechowa\u0107 wi\u0119ksz\u0105 z\u0142o\u017cono\u015bci\u0105. Maj\u0105 zdolno\u015b\u0107 do adaptacji i nieustannie ewoluuj\u0105. Obie te struktury nale\u017c\u0105 do dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych \u015bwiat\u00f3w.<\/p>\n
Wsp\u00f3\u0142czesna nauka i dwa systemy \u015bwiata<\/p>\n
Po wyborze Urbana VIII na papie\u017ca Galileusz, zach\u0119cony potencjaln\u0105 odwil\u017c\u0105 w stosunku ko\u015bcielnych struktur wobec heliocentryzmu, postanowi\u0142 sporz\u0105dzi\u0107 wi\u0119ksz\u0105 monografi\u0119 na temat system\u00f3w astronomicznych. W 1632 r. opublikowa\u0142 „Dialog o dwu najwa\u017cniejszych uk\u0142adach \u015bwiata, Ptolemeuszowym i Kopernikowym”. Kluczowymi bohaterami „Dialogu” s\u0105 dwie postacie: Salviati, kt\u00f3ry reprezentuje pogl\u0105dy samego autora, oraz Simplicio \u2014 arystotelik, kt\u00f3rego argumenty na rzecz geocentryzmu s\u0105, jeden za drugim, zbijane przez Salviatiego.<\/p>\n
Salviati spotyka si\u0119 z niezwyk\u0142ym oporem. Nietrudno zrozumie\u0107, \u017ce konsekwencje przyj\u0119cia jego systemu nie ogranicz\u0105 si\u0119 do przerysowania kilku atlas\u00f3w nieba. Konieczne b\u0119dzie zburzenie olbrzymiego gmachu arystotelesowsko-ptolemejskiej wizji \u015bwiata, w kt\u00f3rej Ziemia zajmuje centralne miejsce, a sfera niebieska rz\u0105dzi si\u0119 w\u0142asnymi, doskona\u0142ymi prawami ruchu. To wizja podparta autorytetem scholastycznych autor\u00f3w i przenikaj\u0105ca do szpiku \u00f3wczesn\u0105 filozofi\u0119 i teologi\u0119. Nie\u0142atwo porzuci\u0107 taki paradygmat.<\/p>\n
Jak przekonuje Krakauer, wsp\u00f3\u0142czesna nauka znajduje si\u0119 w podobnym stanie przej\u015bciowym pomi\u0119dzy dwoma systemami \u015bwiata: klasycznym Systemem A \u2014 zamkni\u0119tym, odwracalnym i przewidywalnym \u015bwiatem teorii fundamentalnych, w kt\u00f3rym kr\u00f3luj\u0105 proste zasady i minimalne za\u0142o\u017cenia; oraz z\u0142o\u017conym Systemem B \u2014 otwartym, samoorganizuj\u0105cym si\u0119, chaotycznym oraz pe\u0142nym fundamentalnej niepewno\u015bci \u015bwiatem teorii efektywnych, w kt\u00f3rym regu\u0142y gry nieustannie si\u0119 zmieniaj\u0105 pod wp\u0142ywem zmian w otoczeniu.<\/p>\n
System A to \u015bwiat symetrii i praw. Wszystko zachowuje si\u0119 tu jak perfekcyjnie zaprojektowany, mechaniczny szwajcarski zegarek. To w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki prawom Systemu A potrafimy zbudowa\u0107 pos\u0142uszny ludzkiej woli mikroprocesor czy wys\u0142a\u0107 sond\u0119 na orbit\u0119 Jowisza. Kochamy System A, poniewa\u017c daje nam poczucie absolutnej przewidywalno\u015bci i kontroli. System B to \u015bwiat informacji i adaptacji. To \u015bwiat wirus\u00f3w, las\u00f3w tropikalnych, ludzkich m\u00f3zg\u00f3w, gie\u0142d finansowych i wielkich miast. System B uczy si\u0119 na b\u0142\u0119dach, ewoluuje, dostosowuj\u0105c si\u0119 do panuj\u0105cych warunk\u00f3w.<\/p>\n
Zdaniem Krakauera zbyt cz\u0119sto pr\u00f3bujemy wt\u0142oczy\u0107 \u017cywy, nieprzewidywalny System B w sztywne, strukturalne ramy Systemu A. Chcieliby\u015bmy przewidywa\u0107 wybuchy pandemii, zachowania t\u0142umu czy krachy na gie\u0142dzie z tak\u0105 sam\u0105 bezb\u0142\u0119dn\u0105 precyzj\u0105, z jak\u0105 astronomowie przewiduj\u0105 za\u0107mienia S\u0142o\u0144ca. Jednak natura stawia tu twardy op\u00f3r.<\/p>\n
R\u00f3wnania opisuj\u0105ce ruch planet czy zderzenia atom\u00f3w s\u0105 ca\u0142kowicie bezradne wobec uk\u0142adu, kt\u00f3ry potrafi si\u0119 uczy\u0107 i ewoluowa\u0107. Napi\u0119cie to jest w gruncie rzeczy \u017ar\u00f3d\u0142em fermentu w nauce \u2014 zderzeniem naszej potrzeby posiadania prostej, eleganckiej teorii z brutalnie chaotyczn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/p>\n
Aby w pe\u0142ni zrozumie\u0107 metody, tempo i geografi\u0119 rozprzestrzeniania si\u0119 wirusa, dzia\u0142anie du\u017cych modeli sztucznej inteligencji, dynamik\u0119 waha\u0144 gie\u0142dowych czy ludzkie spo\u0142ecze\u0144stwo, musimy odrzuci\u0107 nasz\u0105 iluzj\u0119 absolutnej kontroli. Musimy zaakceptowa\u0107 to, \u017ce System B wymaga nowych praw. Dla wielu naukowc\u00f3w akceptacja tego jest r\u00f3wnie trudna i szokuj\u0105ca, co niegdy\u015b dla arystotelik\u00f3w odrzucenie tezy, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 Ziemia znajduje si\u0119 w centrum wszech\u015bwiata.<\/p>\n
Kiedy zaciera si\u0119 r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy wirusem i tranzystorem <\/p>\n
Tymczasem to w\u0142a\u015bnie na styku System\u00f3w A i B tworzy si\u0119 nowy rodzaj nauki \u2014 nauka o z\u0142o\u017cono\u015bci, kt\u00f3rej Krakauer jest zaanga\u017cowanym aposto\u0142em. Nie tylko cechuje si\u0119 ona nowym paradygmatem, lecz tak\u017ce dopuszcza inne, a nawet zaprasza do dzia\u0142ania w obr\u0119bie wielu paradygmat\u00f3w. Przecie\u017c r\u00f3\u017cne sposoby patrzenia na \u015bwiat mog\u0105 z powodzeniem wsp\u00f3\u0142istnie\u0107, je\u015bli tylko s\u0105 u\u017cyteczne.<\/p>\n
Wystrzeliwujemy satelity w kosmos, korzystaj\u0105c z praw fizyki klasycznej, nawigujemy nimi, wykorzystuj\u0105c teori\u0119 wzgl\u0119dno\u015bci, a zasilamy je panelami s\u0142onecznymi opartymi na zasadach mechaniki kwantowej. Niewsp\u00f3\u0142mierno\u015b\u0107 obraz\u00f3w \u015bwiata, jakie wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 z tych teorii, nie musi koniecznie oznacza\u0107 ich niezgodno\u015bci.<\/p>\n
Takie podej\u015bcie jest z natury odporne na redukcjonizm. Traktowanie r\u00f3\u017cnych dyscyplin nauki jak odmiennych spojrze\u0144 na rzeczywisto\u015b\u0107, podlegaj\u0105cych tej samej uniwersalnej racjonalno\u015bci, jest nadmiernym uproszczeniem. Opisuj\u0105 one r\u00f3\u017cne, cho\u0107 cz\u0119sto przecinaj\u0105ce si\u0119, zbiory zasad i wykorzystuj\u0105 odmienne narz\u0119dzia do badania \u015bwiata. Nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o chemii jako „fizyce w innej skali”. To zbi\u00f3r mechanizm\u00f3w, kt\u00f3ry wymaga odr\u0119bnych, pozafizycznych zasad i modeli, aby w og\u00f3le by\u0142 u\u017cyteczny jako dyscyplina naukowa. Podobnie na biologi\u0119 nie mo\u017cna patrze\u0107 jak na „chemi\u0119 w innej skali” itd.<\/p>\n
Ponadto odmienno\u015bci System\u00f3w A i B nie dostrze\u017cemy przy wykorzystaniu pot\u0119\u017cniejszych narz\u0119dzi badawczych i pomiarowych. Przeciwnie: w coraz mniejszych skalach zaciera si\u0119 r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy wirusem i tranzystorem, neuronem i minera\u0142em, mrowiskiem a kup\u0105 kompostu. Redukcjonizm charakterystyczny dla Systemu A nie tylko nie potrafi wyja\u015bni\u0107 z\u0142o\u017cono\u015bci, lecz sprawia, \u017ce w og\u00f3le przestajemy by\u0107 w stanie j\u0105 wykry\u0107.<\/p>\n
Z drugiej strony, nie powinni\u015bmy my\u015ble\u0107, \u017ce nauk\u0119 o z\u0142o\u017cono\u015bci da si\u0119 sprowadzi\u0107 wy\u0142\u0105cznie do metod statystycznych, kt\u00f3re uchwytuj\u0105 pewne regularno\u015bci w ewoluuj\u0105cym i ci\u0105gle organizuj\u0105cym si\u0119 na nowo \u015bwiecie. Nauka o z\u0142o\u017cono\u015bci nie stanowi ilo\u015bciowej techniki znajdowania statystycznego porz\u0105dku w du\u017cych zbiorach danych.<\/p>\n
W ekstremalnym przypadku taka tendencja przyjmuje posta\u0107 pr\u00f3by stworzenia jednej miary dla wszystkich z\u0142o\u017conych obserwacji. Za pomoc\u0105 takiej uniwersalnej metryki mieliby\u015bmy mierzy\u0107 „poziom z\u0142o\u017cono\u015bci” ludzkiego m\u00f3zgu, cywilizacji czy sztucznej inteligencji, umieszczaj\u0105c je wszystkie na tej samej osi. Zdaniem Krakauera \u2014 to absurd. To tak, jakby\u015bmy pr\u00f3bowali zmierzy\u0107 „poziom chemii” we wszystkich mo\u017cliwych reakcjach chemicznych albo obliczy\u0107 „wsp\u00f3\u0142czynnik antropologii” w spo\u0142ecze\u0144stwie. Mylenie metody badawczej z teori\u0105 to \u015blepy zau\u0142ek.<\/p>\n
![](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/fMvk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy9iNTk2ZTRkYjkxMTRkYTU0N2IxMzI0ZmY5OWYyYTk3Ni5wbmeSlQMAA.jpeg\")
<\/p>\n