„berlingowcy”<\/a> \u2014 pochodz\u0105cy spod Wilna czy Lwowa te\u017c mieli niewielk\u0105 wiedz\u0119 o Pomorzu. Niestety, poza regionem \u015bwiadomo\u015b\u0107 ludzi, kim jest Kaszuba, by\u0142a znikoma \u2014 zar\u00f3wno wtedy jak i dzi\u015b.<\/p>\n\u2014 Jak wi\u0119c wygl\u0105da\u0142 marsz Armii Czerwonej przez Prusy Wschodnie *czyli dzisiejsz\u0105 Warmi\u0119, Mazury i rosyjski obw\u00f3d kr\u00f3lewiecki) i Pomorze Gda\u0144skie?<\/p>\n
\u2014 Zacz\u0119li od terroru. Uwa\u017cali, \u017ce to ich moralne prawo, to ich obowi\u0105zek i tak nale\u017cy robi\u0107. Stalin i generalicja uwa\u017cali, \u017ce nale\u017cy wprowadzi\u0107 ten terror, bo chcieli, \u017ceby \u017co\u0142nierz m\u00f3g\u0142 da\u0107 upust swojej w\u015bciek\u0142o\u015bci. Z drugiej strony jest taka teoria w\u015br\u00f3d historyk\u00f3w, \u017ce Stalin liczy\u0142 na masow\u0105 ucieczk\u0119 ludno\u015bci niemieckiej. Wychodzi\u0142 z za\u0142o\u017cenia, \u017ce dzi\u0119ki temu b\u0119dzie \u0142atwiej przej\u0105\u0107 te tereny. Innymi s\u0142owy, im mniej b\u0119dzie tam Niemc\u00f3w, gdy dojdzie do ustalania granic, tym lepiej dla ZSRR. <\/p>\n
Ale rzeczywisto\u015b\u0107 okaza\u0142a si\u0119 bardziej skomplikowana. Wydaje si\u0119, \u017ce sama generalicja by\u0142a zaskoczona tym, \u017ce wcze\u015bniej cofaj\u0105ca si\u0119 i zdemoralizowana armia niemiecka nagle nabierze nowego ducha. Bo zwykli \u017co\u0142nierze frontowi walczyli teraz w obronie swoich kobiet, dzieci i dom\u00f3w. Zaciek\u0142o\u015b\u0107 obrony niemieckiej by\u0142a znacznie wi\u0119ksza ni\u017c wcze\u015bniej na terenie ZSRR. Z drugiej strony, dow\u00f3dcy sowieccy nie zdawali sobie sprawy, jak wielkie rozmiary osi\u0105gn\u0105 grabie\u017ce, gwa\u0142ty i inne zbrodnie oraz nadu\u017cycia. Skala by\u0142a zatrwa\u017caj\u0105ca. To, co zgotowali cywilom na pocz\u0105tku 1945 r., od przekroczenia granicy niemieckiej, przeros\u0142o wyobra\u017cenia nawet samych dow\u00f3dc\u00f3w. Straszny los spotka\u0142 Gda\u0144sk, kt\u00f3ry ju\u017c po zdobyciu tygodniami p\u0142on\u0105\u0142. By\u0142 piek\u0142em na Ziemi. <\/p>\n
Sowieci spalili nawet cywil\u00f3w, kobiety i dzieci, w ko\u015bciele. Oczywi\u015bcie na porz\u0105dku dziennym by\u0142y masowe gwa\u0142ty. Straszne rzeczy dzia\u0142y si\u0119 w ka\u017cdym domu, w ka\u017cdej piwnicy, na ka\u017cdej klatce schodowej. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce Gda\u0144sk by\u0142 na pocz\u0105tku 1945 r. miastem przeludnionym. Chronili si\u0119 w nim, licz\u0105c na ucieczk\u0119 morzem, uchod\u017acy z innych cz\u0119\u015bci Prus Wschodnich i Pomorza. Do tego w mie\u015bcie przebywali liczni robotnicy przymusowi z kraj\u00f3w okupowanych wcze\u015bniej przez III Rzesz\u0119.<\/p>\n
\u2014 Jak zareagowali radzieccy dow\u00f3dcy, gdy skala zbrodni zacz\u0119\u0142a przerasta\u0107 ich wyobra\u017cenia?<\/p>\n
\u2014 Wyszli z za\u0142o\u017cenia, \u017ce trzeba to jako\u015b pohamowa\u0107. Ilija Erenburg przesta\u0142 pisa\u0107 nienawistne artyku\u0142y, a z czasem zosta\u0142 odsuni\u0119ty. Dow\u00f3dztwo zacz\u0119\u0142o wydawa\u0107 rozkazy w takim duchu, \u017ce \u017co\u0142nierze maj\u0105 walczy\u0107, a nie ugania\u0107 si\u0119 za Niemkami i zegarkami. Bo okaza\u0142o si\u0119, \u017ce te mo\u017cliwo\u015bci grabie\u017cy i gwa\u0142tu zacz\u0119\u0142y powodowa\u0107 rozpr\u0119\u017cenie Armii Czerwonej i obni\u017cenie jej zdolno\u015bci bojowych. A zdolno\u015bci bojowe po stronie niemieckiej ros\u0142y. <\/p>\n
Sowieci zacz\u0119li si\u0119 wi\u0119c po kilku tygodniach wycofywa\u0107 z terroru, ale oczywi\u015bcie nie wyplenili go do ko\u0144ca. Poza tym nie by\u0142o konsekwencji. Potem przy zdobywaniu Berlina znowu zacz\u0119\u0142y si\u0119 grabie\u017ce i gwa\u0142ty na ogromn\u0105 skal\u0119. Jest jeszcze jeden w\u0105tek. Tereny, na kt\u00f3re wkroczy\u0142a Armia Czerwona, by\u0142y cywilizacyjnie znacznie wy\u017cej ni\u017c ZSRR. To te\u017c wzbudza\u0142o sza\u0142, bo pro\u015bci \u017co\u0142nierze wierzyli, \u017ce pochodz\u0105 z najwspanialszego kraju na \u015bwiecie. Szokowa\u0142y ich sklepy, murowane stodo\u0142y, ubikacje. Poniewa\u017c byli pod wp\u0142ywem propagandy g\u0142osz\u0105cej, \u017ce Niemcy wszystko zagrabili \u015bwiatu, zwykli \u017co\u0142nierze sowieccy kradn\u0105c, uwa\u017cali, \u017ce przywracaj\u0105 sprawiedliwo\u015b\u0107. Oczywi\u015bcie do g\u0142owy im nie przysz\u0142o, \u017ce ten poziom materialny jest efektem pracy pokole\u0144.<\/p>\n
\u2014 Co by\u0142o gorsze dla mieszka\u0144c\u00f3w Pomorza, kt\u00f3rzy identyfikowali si\u0119 z polsko\u015bci\u0105? Lata 1939-40, czyli najwi\u0119kszego terroru niemieckiego, czy pocz\u0105tek 1945 r.?<\/p>\n
\u2014 Oba okresy by\u0142y tak samo straszne. Przecie\u017c w latach 1939-40 w lasach Pomorza dosz\u0142o do tzw. Zbrodni Pomorskiej. Niemcy rozstrzeliwali polskie elity, czasem nawet ca\u0142e rodziny. Zabili kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy os\u00f3b. Ludzie spoza regionu do dzi\u015b ma\u0142o o tym wiedz\u0105. <\/p>\n
A rok 1945? Kilka lat temu zacz\u0105\u0142em robi\u0107 na Kaszubach tzw. notacje historyczne i poszukiwa\u0142em ludzi, kt\u00f3rzy pami\u0119taj\u0105 II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105. Nagle zorientowa\u0142em si\u0119, \u017ce w ka\u017cdej kaszubskiej wiosce przewija si\u0119 temat gwa\u0142t\u00f3w. Z drugiej strony zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce w literaturze jest to za\u0142atwiane jednym, dwoma zdaniami \u2014 i tyle. W ka\u017cdej wiosce s\u0142ysza\u0142em opisy masowych gwa\u0142t\u00f3w na kobietach. Czerwonoarmi\u015bci w czasie stacjonowania w danej wiosce wy\u0142apywali wszystkie dziewczyny z okolicy, i przez tydzie\u0144, dwa trzymali je zamkni\u0119te w jednym pomieszczeniu. I masowo gwa\u0142cili. Nie rozr\u00f3\u017cniali, czy to Kaszubki, czy etniczne Niemki. Niemki potem wyjecha\u0142y, zabra\u0142y swoj\u0105 traum\u0119 ze sob\u0105, zamieszka\u0142y w innych spo\u0142eczno\u015bciach, a je\u015bli osiedli\u0142y si\u0119 w RFN mog\u0142y o niej m\u00f3wi\u0107. Tymczasem Kaszubki zosta\u0142y i musia\u0142y milcze\u0107. Dominowa\u0142 wstyd, a poza tym by\u0142 PRL i nie wolno by\u0142o m\u00f3wi\u0107 o tym, \u017ce „wyzwoliciele” wyrz\u0105dzali Polakom straszn\u0105 krzywd\u0119. To niewypowiedziana, wyparta trauma pokoleniowa, kt\u00f3ra wp\u0142ywa tak\u017ce na wsp\u00f3\u0142czesne \u017cycie tych spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n
To nie jest tak, \u017ce Sowieci nigdy nie byli karani. Bardzo cz\u0119sto spotyka\u0142em opowie\u015b\u0107, \u017ce kto\u015b doni\u00f3s\u0142 dow\u00f3dztwu, \u017ce szeregowi gwa\u0142c\u0105 kobiety. Pojawia si\u0119 oficer i na miejscu rozstrzeliwuje gwa\u0142c\u0105cego \u017co\u0142nierza. To te\u017c \u015bwiadczy o tym, \u017ce oficerowie od pewnego momentu byli \u015bwiadomi tego, \u017ce ze wzgl\u0119d\u00f3w dyscyplinarnych trzeba to ukr\u00f3ci\u0107. Ale\u2026 Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 na jeden fakt: taki „frontownik” wiedzia\u0142, \u017ce za gwa\u0142ty grozi mu \u015bmier\u0107, a i tak to robi\u0142. To niepoj\u0119te, ale tak by\u0142o. Nie chcia\u0142bym jednak, \u017ceby moje s\u0142owa brzmia\u0142y jak ocena moralna. Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce ci czerwonoarmi\u015bci, kt\u00f3rzy tu si\u0119 m\u015bcili, byli \u015bwiadkami tego, co Niemcy robili wcze\u015bniej w ich kraju. Generalnie wojna jest z\u0142em i budzi w ludziach z\u0142o, niezale\u017cnie od narodowo\u015bci. Problem w tym, \u017ce s\u0105 kraje, w kt\u00f3rych ludzie swobodnie dyskutuj\u0105 o swojej historii, nie pomijaj\u0105c ciemnych kart. A tak\u017ce kraje takie jak Rosja czy Bia\u0142oru\u015b, gdzie za m\u00f3wienie o zbrodniach Armii Czerwonej mo\u017cna trafi\u0107 do wsp\u00f3\u0142czesnych \u0142agr\u00f3w.<\/p>\n
\u2014 Po wojnie Kaszubi te\u017c podlegali represjom.<\/p>\n
\u2014 Bardzo cz\u0119sto Kaszubi przez urz\u0119dnik\u00f3w i funkcjonariuszy radzieckich lub „Polski Ludowej” byli traktowani jak Niemcy. Byli weryfikowani na „polsko\u015b\u0107” i dziesi\u0105tki tysi\u0119cy wywieziono do pracy przymusowej na Syberii. Poza tym Kaszubi to w wi\u0119kszo\u015bci konserwaty\u015bci o pogl\u0105dach antykomunistycznych. Trafiali wi\u0119c do wi\u0119zie\u0144 i na zes\u0142ania r\u00f3wnie\u017c jako „element niepewny”, na przyk\u0142ad po jakich\u015b donosach \u2014 podobnie jak Polacy z g\u0142\u0119bi kraju. Komuni\u015bci pr\u00f3bowali te\u017c odbiera\u0107 im ziemi\u0119 w ramach kolektywizacji. Ale kolektywizacja nie uda\u0142a si\u0119 w Polsce, a na Kaszubach w szczeg\u00f3lno\u015bci.<\/p>\n
\u2014 Prosz\u0119 powiedzie\u0107 wi\u0119cej o tym „weryfikowaniu polsko\u015bci”.<\/p>\n
\u2014 \u017beby prze\u017cy\u0107 na Pomorzu Gda\u0144skim niemiecka okupacj\u0119, trzeba by\u0142o podpisa\u0107 niemieck\u0105 list\u0119 narodowo\u015bciow\u0105. By\u0142y r\u00f3\u017cne kategorie. Nie ka\u017cdy, kto j\u0105 podpisa\u0142 by\u0142 tzw. volskdeutschem czy reichsdeutschem, ale w\u00f3wczas, tak zreszt\u0105 jak i dzi\u015b, nie by\u0142o \u015bwiadomo\u015bci tych wszystkich niuans\u00f3w. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w to nie by\u0142a kolaboracja. Na przyk\u0142ad kto\u015b prze\u017cy\u0142 ob\u00f3z koncentracyjny jako Polak, a po powrocie do domu, \u017ceby \u017cy\u0107, podpisa\u0142 nisk\u0105 kategori\u0119 niemieckiej listy narodowo\u015bciowej. Je\u015bli kto\u015b nie mia\u0142 na Pomorzu takich dokument\u00f3w, m\u00f3g\u0142 znowu trafi\u0107 do obozu, na \u015bmier\u0107, zosta\u0107 wysiedlonym do tzw. Generalnego Gubernatorstwa czy straci\u0107 rodzin\u0119. Oko\u0142o 55 proc. mieszka\u0144c\u00f3w Pomorza Gda\u0144skiego podpisa\u0142o takie listy. Odm\u00f3wi\u0142o 45 proc.<\/p>\n
\u2014 Tragiczny by\u0142 te\u017c los gda\u0144skich Polak\u00f3w, czyli tzw. Polonii Gda\u0144skiej.<\/p>\n
\u2014 Byli przed wojn\u0105 do\u015b\u0107 dobrze zorganizowani i nie kryli nawet, \u017ce s\u0105 Polakami i dzia\u0142aj\u0105 w polskich organizacjach. Ju\u017c 1 wrze\u015bnia 1939 zacz\u0119li by\u0107 masowo wy\u0142apywani przez nazist\u00f3w i trafiali do budynk\u00f3w szko\u0142y dla dziewcz\u0105t Viktoriaschulle. To by\u0142o miejsce ka\u017ani. Cz\u0119\u015b\u0107 zosta\u0142a stamt\u0105d wys\u0142ana do obozu koncentracyjnego Stutthof, a cz\u0119\u015b\u0107, po torturach, wypuszczona do dom\u00f3w. <\/p>\n
Ci, kt\u00f3rzy nie zostali zam\u0119czeni w obozach albo rozstrzelani, przez pi\u0119\u0107 lat \u017cyli nie tyle na marginesie spo\u0142ecznym, co poza tym marginesem. Byli pozbawieni praw, chyba \u017ce podpisali list\u0119 narodowo\u015bciow\u0105. I by\u0142y takie przypadki, cho\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich tego nie zrobi\u0142a. Prze\u017cyli piek\u0142o obl\u0119\u017cenia i terroru w Gda\u0144sku po wej\u015bciu Sowiet\u00f3w. Przecie\u017c Sowieci nie odr\u00f3\u017cniali gda\u0144skich Polak\u00f3w od Niemc\u00f3w. Po w\u0142\u0105czeniu Gda\u0144ska do rz\u0105dzonej przez komunist\u00f3w Polski te\u017c byli weryfikowani na „polsko\u015b\u0107”. Ostatecznie wielu zmuszono do wyjazdu do Niemiec. <\/p>\n
\u2014 Zdaje si\u0119, \u017ce komuni\u015bci traktowali ich jak „element niepewny”, bo wielu z nich przed wojn\u0105 by\u0142o zwi\u0105zanych z sanacj\u0105 lub endecj\u0105.<\/p>\n
\u2014 Tak. Podobnie by\u0142o z Gryfem Pomorskim, kaszubsk\u0105 partyzantk\u0105. By\u0142a niewielka, ale sprawna. Zajmowa\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie dzia\u0142alno\u015bci\u0105 wywiadowcz\u0105 na rzecz aliant\u00f3w. „W\u0142adza ludowa” postanowi\u0142a j\u0105 zniszczy\u0107 tak jak NSZ i AK. Traktowa\u0142a ich wr\u0119cz jak dywersant\u00f3w niemieckich. Zreszt\u0105, u\u017cyli do tego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry walczy\u0142 z Gryfem Pomorskim jako gestapowiec.<\/p>\n
\u2014 Jana Kaszubowskiego. <\/p>\n
Zosta\u0142 on funkcjonariuszem UB. By\u0142 te\u017c prawdopodobnie funkcjonariuszem enerdowskiej Stasi i zmar\u0142 w NRD w latach 70. <\/p>\n
\u2014 Na Pomorzu dzia\u0142a\u0142 te\u017c oddzia\u0142 Zygmunta Szendzielarza „\u0141upaszki”, dow\u00f3dcy 5. Wile\u0144skiej Brygady AK.<\/p>\n
\u2014 Wielu akowc\u00f3w, kt\u00f3rzy ukrywali si\u0119 przed NKWD i UB, ucieka\u0142o na tzw. Ziemie Odzyskane, bo tu \u0142atwiej by\u0142o o anonimowo\u015b\u0107. „\u0141upaszka” w po\u0142owie 1945 roku dzia\u0142a\u0142 w Sopocie. Pr\u00f3bowa\u0142 odtworzy\u0107 swoj\u0105 siatk\u0119 na Pomorzu, ale okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to trudny teren. Wycofa\u0142 si\u0119 zatem do innych region\u00f3w Polski. Zosta\u0142 aresztowany w 1948 roku pod Jordanowem. On i jego wsp\u00f3\u0142pracownicy zostali skazani na kary \u015bmierci w pokazowych procesach.<\/p>\n
Rozmawia\u0142 Marcin Herman \/ centrumeuropy.pl<\/p>\n
Tomasz S\u0142omczy\u0144ski \u2014 dziennikarz (obecnie TVN24.pl). Wychowa\u0142 si\u0119 i mieszka w Sopocie. Laureat Nagrody Wirtual 2025, nominowany do Grand Press za film dokumentalny Ocala\u0142e (razem z Piotrem Szymankiem). Autor ksi\u0105\u017cek Zapytaj je\u017ca i inne historie, Miejsca przekl\u0119te, Kasz\u00ebb\u00eb, Sopoty oraz Delta. Przez \u017bu\u0142awy, wsp\u00f3\u0142autor ksi\u0105\u017cki Pogrzebani noc\u0105. Ofiary Grudnia \u201970 na Wybrze\u017cu Gda\u0144skim. Za Kasz\u00ebb\u00eb otrzyma\u0142 nominacj\u0119 do Traveler\u00f3w 2021 w kategorii ksi\u0105\u017cka roku oraz do Mi\u0119dzynarodowej Nagrody im. Witolda Pileckiego.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"\u2014 Czy w\u0142\u0105czone do III Rzeszy ziemie przedwojennej Polski w 1945 r. Sowieci traktowali jako ziemie niemieckie? Podczas…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":446357,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_share_on_mastodon":"0"},"categories":[51610],"tags":[27365,61195,1048,399,48,46,55,42,38,40,39,41,47],"class_list":["post-446356","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-gdansk","tag-belsatpl","tag-bottomfeed_styl","tag-gdansk","tag-informacje","tag-nat_styl","tag-omp","tag-phx","tag-pl","tag-poland","tag-polish","tag-polska","tag-polski","tag-screening_general"],"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/116619191589867501","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/446356","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=446356"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/446356\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/446357"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=446356"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=446356"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=446356"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}