Mia\u0142a uczci\u0107 pruskie zwyci\u0119stwo nad Napoleonem, ale jej najtrwalszym skutkiem nie by\u0142a pruska propaganda, lecz ca\u0142kiem nowa cz\u0119\u015b\u0107 miasta, kt\u00f3ra do dzi\u015b pozostaje jednym z najwa\u017cniejszych miejsc Wroc\u0142awia \u2013 pisze Jolanta PAWNIK<\/p>\n
.Dnia 20 maja 1913 roku we Wroc\u0142awiu<\/a> otwarto Wystaw\u0119 Stulecia. Dzi\u015b kojarzymy to wydarzenie g\u0142\u00f3wnie z Hal\u0105 Stulecia, ale 113 lat temu ta imponuj\u0105ca budowla by\u0142a \u201etylko\u201d jednym z eksponat\u00f3w. Prawdziwym wydarzeniem by\u0142a ogromna wystawa prezentuj\u0105ca pot\u0119g\u0119 Prus. Cel zosta\u0142 osi\u0105gni\u0119ty. Od 20 maja do 26 pa\u017adziernika teren wystawy odwiedzi\u0142o ponad 1,5 miliona os\u00f3b.<\/p>\n Oficjalnie pow\u00f3d organizacji wystawy by\u0142 historyczny. W roku 1913 przypada\u0142a setna rocznica wydania przez kr\u00f3la Prus Fryderyka Wilhelma III odezwy \u201eDo mojego ludu\u201d, og\u0142oszonej we Wroc\u0142awiu<\/a> i wzywaj\u0105cej do walki z Napoleonem. Wystawa mia\u0142a wi\u0119c przypomina\u0107 o wojnach wyzwole\u0144czych i zwyci\u0119stwie nad Francj\u0105. W rzeczywisto\u015bci by\u0142a jednak czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c rocznicow\u0105 opowie\u015bci\u0105. By\u0142a pokazem si\u0142y, mia\u0142a m\u00f3wi\u0107: oto Breslau, \u015al\u0105sk, nowoczesne, bogate, sprawne organizacyjnie i zdolne do wielkich przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 Prusy.<\/p>\n Jak na \u00f3wczesne realia, Wystawa Stulecia by\u0142a przedsi\u0119wzi\u0119ciem ogromnym. Na jej potrzeby zaanektowano ok. 75 hektar\u00f3w na terenach Parku Szczytnickiego i dawnego toru wy\u015bcig\u00f3w konnych w s\u0105siedztwie Ogrodu Zoologicznego<\/a>.<\/p>\n Pomys\u0142 stworzenia takiego miejsca dojrzewa\u0142 wcze\u015bniej. Ju\u017c w XIX wieku we Wroc\u0142awiu<\/a> zacz\u0119to my\u015ble\u0107 o sta\u0142ych terenach wystawowych, bo ka\u017cdorazowe wznoszenie tymczasowych pawilon\u00f3w by\u0142o kosztowne i ma\u0142o praktyczne. Decyzja o przeznaczeniu rozleg\u0142ego obszaru pod takie wydarzenia zapad\u0142a w 1907 roku. Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych os\u00f3b stoj\u0105cych za tym projektem by\u0142 Karl Masner, dyrektor \u015al\u0105skiego Muzeum Rzemios\u0142a Artystycznego i Staro\u017cytno\u015bci. To on zabiega\u0142 o budow\u0119 kompleksu, o odpowiedni\u0105 lokalizacj\u0119 i o ambitn\u0105 skal\u0119 przedsi\u0119wzi\u0119cia. Ostateczn\u0105 koncepcj\u0119 urbanistyczn\u0105 teren\u00f3w wystawowych przygotowa\u0142 Max Berg, miejski architekt Breslau.<\/p>\n Najbardziej znanym elementem Wystawy by\u0142a oczywi\u015bcie Hala Stulecia, kt\u00f3ra w chwili otwarcia by\u0142a konstrukcyjnym cudem. Jej \u017celbetowa kopu\u0142a mia\u0142a 67 metr\u00f3w \u015brednicy i nale\u017ca\u0142a do najwi\u0119kszych tego typu konstrukcji na \u015bwiecie. Hala mog\u0142a pomie\u015bci\u0107 tysi\u0105ce os\u00f3b, a w jej wn\u0119trzu zamontowano ogromne organy. By\u0142a architektoniczn\u0105 pere\u0142k\u0105<\/a>, ale tak\u017ce manifestem techniki.<\/p>\n W Pawilonie Czterech Kopu\u0142, zaprojektowanym przez Hansa Poelziga mie\u015bci\u0142a si\u0119 Wystawa Historyczna, kt\u00f3ra nie by\u0142a prostym zbiorem pami\u0105tek, ale precyzyjnie zaaran\u017cowan\u0105 opowie\u015bci\u0105<\/a>. Wielkie sale przeplata\u0142y si\u0119 z mniejszymi gabinetami, militarna historia z kultur\u0105 mieszcza\u0144sk\u0105. Nie ogranicza\u0142a si\u0119 ona wy\u0142\u0105cznie do Prus. Pokazywa\u0142a osobisto\u015bci polityczne i wojskowe, dow\u00f3dc\u00f3w, m\u0119\u017c\u00f3w stanu, ksi\u0105\u017c\u0105t i duchowych przyw\u00f3dc\u00f3w. Osobny dzia\u0142 przedstawia\u0142 wojska pa\u0144stw sprzymierzonych i przeciwnik\u00f3w, kolejny prowadzi\u0142 od kampanii rosyjskiej 1812 roku do drugiego pokoju paryskiego z 1815 roku, a ostatni dzia\u0142 mia\u0142 charakter pokojowy i pokazywa\u0142 \u017cycie mieszcza\u0144skie epoki empire\u2019u, jego kultur\u0119, sztuk\u0119 i rzemios\u0142o.<\/p>\n Obok historii na Wystawie Stulecia by\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cona rekreacji. Organizatorzy doskonale rozumieli, \u017ce nowoczesna wystawa nie mo\u017ce by\u0107 wy\u0142\u0105cznie lekcj\u0105 historii <\/a>ani szybk\u0105 przebie\u017ck\u0105 przez gabloty. Mia\u0142a by\u0107 do\u015bwiadczeniem, dlatego zwiedzaj\u0105cy mieli tak\u017ce spacerowa\u0107, odpoczywa\u0107, je\u015b\u0107 i bawi\u0107 si\u0119. Na jej potrzeby powsta\u0142y restauracje, punkty gastronomiczne, amfiteatr, lunapark, staw, pergola, ogrody i kolejka lilipucia. Projektanci zaprojektowali wi\u0119c nie tylko ekspozycj\u0119, lecz tak\u017ce spos\u00f3b sp\u0119dzania wolnego czasu.<\/p>\n Najwi\u0119ksza restauracja, zaprojektowana przez Maxa Berga, nie by\u0142a tymczasowa. Mia\u0142a nowoczesn\u0105 bry\u0142\u0119, cz\u0119\u015bciowo zadaszony taras, dach dost\u0119pny dla go\u015bci i centralny owalny hol z przeszklon\u0105 kopu\u0142\u0105. Szczeg\u00f3lne miejsce zajmowa\u0142y ogrody. Mi\u0119dzy dzisiejszym Pawilonem Czterech Kopu\u0142 a Ogrodem Japo\u0144skim mo\u017cna by\u0142o ogl\u0105da\u0107 pi\u0119\u0107 ogrod\u00f3w historycznych: karoli\u0144ski, gotycki, renesansowy, renesansowy tarasowy i barokowy.<\/p>\n By\u0142y te\u017c ogrody tematyczne, z kt\u00f3rych najwi\u0119ksz\u0105 karier\u0119 zrobi\u0142 Ogr\u00f3d Japo\u0144ski<\/a>. By\u0142 jedynym ogrodem egzotycznym wystawy i jedynym, kt\u00f3ry w nieco zmienionej formie, ale przetrwa\u0142 do dzi\u015b. Jego powstanie by\u0142o mo\u017cliwe dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy znawcy japo\u0144skiej sztuki ogrodowej hrabiego Fritza Hochberga, inspektora ogrodowego Anlaufa oraz japo\u0144skiego specjalisty Mankichiego Araia. W kilka miesi\u0119cy zbudowano krajobraz, kt\u00f3ry mia\u0142 na\u015bladowa\u0107 autentyczn\u0105 Japoni\u0119. By\u0142y kamienie, herbaciarnia, bambusowa pergola, potok i staw. Ciekawostk\u0105 jest to, \u017ce wod\u0119 w stawie ogrzewano z kot\u0142owni w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci ogrodu, aby mog\u0142y w nim rosn\u0105\u0107 ro\u015bliny wymagaj\u0105ce ciep\u0142ej wody. Cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia pochodzi\u0142a z prywatnych zbior\u00f3w Hochberga.<\/p>\n Wystawa mia\u0142a tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119con\u0105 sztuce cmentarnej. To z niej pochodzi drewniany Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Nepomucena, dzi\u015b stoj\u0105cy w Parku Szczytnickim. W XVI wieku powsta\u0142 na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku, a gdy grozi\u0142a mu rozbi\u00f3rka, przeniesiono go do Wroc\u0142awia i <\/a>zrekonstruowano jako element ekspozycji. Jego obecno\u015b\u0107 mia\u0142a pokazywa\u0107, \u017ce stare zabytki nie musz\u0105 znika\u0107.<\/p>\n .Nie wszystko, co zaprezentowano na Wystawie Stulecia, przetrwa\u0142o. Wiele pawilon\u00f3w by\u0142o tymczasowych, cz\u0119\u015b\u0107 rze\u017ab i dekoracji zagin\u0119\u0142a, cz\u0119\u015b\u0107 zmieni\u0142a miejsce, ale \u015blady wystawy s\u0105 w mie\u015bcie nadal obecne. Ogr\u00f3d Japo\u0144ski wci\u0105\u017c jest jednym z najch\u0119tniej odwiedzanych miejsc Wroc\u0142awia<\/a>. Ko\u015bci\u00f3\u0142ek \u015bw. Jana Nepomucena pozostaje wa\u017cnym punktem Parku Szczytnickiego. Cztery barokowe rze\u017aby stoj\u0105ce dzi\u015b w Parku S\u0142owackiego przy Muzeum Narodowym r\u00f3wnie\u017c by\u0142y zwi\u0105zane z ogrodem historycznym prezentowanym w 1913 roku. Rze\u017aba znana jako \u201ePanna z dzbanami\u201d albo \u201e\u0141a\u017aniarka\u201d, pierwotnie zdobi\u0105ca ogr\u00f3d r\u00f3\u017cany, trafi\u0142a p\u00f3\u017aniej do kompleksu p\u0142ywalni przy ulicy Teatralnej i do dzi\u015b jest jednym z symboli tego miejsca.<\/p>\n