\t\t\t\t\t\t![\"Raport](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/293610.png\")
<\/p>\n
\t\t\t\t<\/a>
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\tRaport BGK: Demografia a przysz\u0142o\u015b\u0107 finans\u00f3w samorz\u0105d\u00f3w lokalnych w Polsce. Mniej mieszka\u0144c\u00f3w, nie mniej wyzwa\u0144<\/p>\n
<\/p>\n
My analizowali\u015bmy prognozy GUS, kt\u00f3ry zbiera dane z ka\u017cdej gminy w Polsce, \u017ceby pokaza\u0107, jak odmienna jest sytuacja demograficzna w r\u00f3\u017cnych rodzajach samorz\u0105d\u00f3w, w zale\u017cno\u015bci od ich wielko\u015bci. Ludno\u015bci w wieku produkcyjnym b\u0119dzie mniej, a w zwi\u0105zku z tym mniejsze b\u0119d\u0105 wp\u0142ywy z podatku PIT, a de facto z udzia\u0142\u00f3w w zarobkach mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3re stanowi\u0105 bardzo istotn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dochod\u00f3w w\u0142asnych gmin i miast na prawach powiatu.<\/p>\n
<\/p>\n
Nasz raport dotyczy roku 2060. Ta perspektywa wydaje si\u0119 bardzo odleg\u0142a, ale mieszka\u0144cy Polski, kt\u00f3rzy rodz\u0105 si\u0119 teraz, b\u0119d\u0105 w 2060 roku w szczycie kariery zawodowej. W\u0142a\u015bnie dlatego to, co b\u0119dzie w 2060 roku, jest ju\u017c w du\u017cej mierze zdeterminowane.<\/p>\n
\nNajwi\u0119kszy spadek dochod\u00f3w w\u0142asnych oraz wzrost wydatk\u00f3w nieelastycznych wyst\u0105pi w gminach najmniejszych\u00a0\u00a0
<\/p>\n
W zwi\u0105zku z tym ju\u017c teraz wiemy i to pokazujemy w raporcie, \u017ce\u00a0najmniejsze samorz\u0105dy strac\u0105 najwi\u0119cej bazy podatkowej. Jednocze\u015bnie ich wydatki nieelastyczne, a wi\u0119c utrzymanie dr\u00f3g, utrzymanie budynk\u00f3w administracyjnych czy wszelkiej infrastruktury komunalnej, wzrosn\u0105. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce do tych sta\u0142ych zaliczyli\u015bmy tak\u017ce wydatki na pomoc spo\u0142eczn\u0105 oraz opiek\u0119 nad osobami starszymi, poniewa\u017c spo\u0142ecze\u0144stwo b\u0119dzie si\u0119 starza\u0142o.<\/p>\n
<\/p>\n
\t\t\t\t<\/p>\n \t\t\t\t\t\t \t\t\t\t<\/a>
<\/p>\n Obecnie te wydatki \u015brednio w Polsce stanowi\u0105 24 proc. ca\u0142o\u015bci wydatk\u00f3w. W wielkich miastach s\u0105 one najwy\u017csze, ale jednocze\u015bnie stanowi\u0105 najni\u017cszy procent bud\u017cetu. Natomiast to w\u0142a\u015bnie te wydatki najbardziej wzrosn\u0105 dla gmin, kt\u00f3re w tej chwili maj\u0105 poni\u017cej 5000 mieszka\u0144c\u00f3w (wzrost tych wydatk\u00f3w na jednego mieszka\u0144ca wyniesie w tych gminach 88 proc.).<\/p>\n
Oznacza to, \u017ce jednocze\u015bnie b\u0119dziemy mieli do czynienia z istotnym kurczeniem si\u0119 bazy podatkowej i bardzo wyra\u017anym wzrostem wydatk\u00f3w sztywnych w ca\u0142o\u015bci wydatk\u00f3w jednostek samorz\u0105du terytorialnego.<\/p>\n
Jakie to b\u0119dzie mia\u0142o konsekwencje finansowe dla gmin?<\/p>\n
<\/p>\n – Bardzo powa\u017cne, ale w tym raporcie nie prezentujemy parametr\u00f3w dla konkretnych gmin, tylko piszemy o ich kategoriach.<\/p>\n
<\/p>\n Tworzenie prognoz dla konkretnych samorz\u0105d\u00f3w nie mia\u0142oby wi\u0119kszego sensu. bo w poszczeg\u00f3lnych gminach mog\u0105 one odbiega\u0107 znacz\u0105co od rzeczywisto\u015bci i by\u0107 zbyt alarmistyczne, natomiast \u00a0dla ca\u0142ych agregat\u00f3w prawdopodobie\u0144stwo ich realizacji jest bardzo wysokie.<\/p>\n
<\/p>\n W raporcie nie ma te\u017c rekomendacji, dlatego \u017ce te rekomendacje musz\u0105 by\u0107 wariantowe. Poszczeg\u00f3lne warianty zale\u017c\u0105 z kolei od wybor\u00f3w stricte politycznych, ale rozumianych nie jako wynik walki politycznej, tylko wyra\u017anie okre\u015blonej polityki rozwoju, post\u0119powania (od angielskiego \u201epolicy\u201d – red.), a wi\u0119c tego, co my z tym problemem chcemy zrobi\u0107 i jak chcemy to zrobi\u0107.<\/p>\n
<\/p>\n \t\t\t\t\t
<\/p>\n Mo\u017cemy powiedzie\u0107: spr\u00f3bujmy te negatywne tendencje odwr\u00f3ci\u0107. To jest trudne, ale mo\u017cliwe. Takie tendencje s\u0105 bardzo silne nie tylko w Polsce, ale te\u017c w Europie, bo problem demograficzny dotyczy ca\u0142ej Europy.<\/p>\n
<\/p>\n Mo\u017cemy wi\u0119c stara\u0107 si\u0119 przeciwdzia\u0142a\u0107 spadkowi ludno\u015bci endemicznej, stwarzaj\u0105c im warunki dla rozwoju i dbaj\u0105c o ludzi starszych. Mo\u017cemy te\u017c stara\u0107 si\u0119 wykorzysta\u0107 s\u0105siad\u00f3w – stworzy\u0107 atrakcyjne warunki dla migracji wewn\u0119trznej, przyci\u0105gaj\u0105c mieszka\u0144c\u00f3w z s\u0105siednich miejscowo\u015bci lub te\u017c nastawia\u0107 si\u0119 na emigracj\u0119 zewn\u0119trzn\u0105.<\/p>\n
<\/p>\n Rozmawiali\u015bmy o tym na panelu \u201eLokalne zr\u00f3\u017cnicowanie sytuacji demograficznej i migracyjnej – ograniczenia, szanse i wyzwania rozwojowe\u201d podczas XIX Konferencji BGK dla JST. I tu pomys\u0142y s\u0105 naprawd\u0119 r\u00f3\u017cne. Mo\u017cemy robi\u0107 wiele r\u00f3\u017cnych rzeczy, ale to, jaki my nacisk po\u0142o\u017cymy na poszczeg\u00f3lne elementy dzia\u0142ania, to jest wyb\u00f3r stricte polityczny. To, co mo\u017cemy zrobi\u0107, to pokazywa\u0107 opcje – i tak te\u017c zrobili\u015bmy.<\/p>\n
<\/p>\n Nasz raport nie tylko skupia si\u0119 na makroanalizie bud\u017cet\u00f3w. Analizujemy te\u017c strategie rozwojowe 103 miast, kt\u00f3re nale\u017c\u0105 do tej policentrycznej sieci rozwojowej, wed\u0142ug strategii rozwoju Polski 2035. Ta ma by\u0107 nied\u0142ugo przyj\u0119ta przez rz\u0105d.<\/p>\n
Jakie wnioski p\u0142yn\u0105 z analizy tych strategii?<\/p>\n
<\/p>\n – Generalnie, \u017ce prawie wszystkie samorz\u0105dy dostrzegaj\u0105 co najmniej trzy z pi\u0119ciu objaw\u00f3w problem\u00f3w demograficznych, kt\u00f3re my\u015bmy wyodr\u0119bnili. A s\u0105 nimi:<\/p>\n
Przy czym migracj\u0119 do innych miejsc i starzenie si\u0119 ludno\u015bci dostrzegaj\u0105 wszystkie samorz\u0105dy, bez wzgl\u0119du na to, kiedy t\u0119 strategi\u0119 przygotowywa\u0142y – czy dwa lata temu, czy 10.<\/p>\n
<\/p>\n Druga sprawa to, jak samorz\u0105dy na te zjawiska odpowiadaj\u0105. I tu w\u0142a\u015bciwie wszystkie samorz\u0105dy pr\u00f3buj\u0105 poprawia\u0107 jako\u015b\u0107 \u017cycia mieszka\u0144c\u00f3w, \u017ceby ich zatrzyma\u0107 w mie\u015bcie. Troch\u0119 mniej jednostek pr\u00f3buje adaptowa\u0107 si\u0119 do starzenia si\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w. Samorz\u0105dy mog\u0105 te\u017c stara\u0107 si\u0119 aktywnie odbudowywa\u0107 potencja\u0142 ludno\u015bciowy, czy to poprzez programy pronatalistyczne, czy poprzez w\u0142a\u015bnie programy proimigracyjne – i po te strategie si\u0119ga ju\u017c zdecydowanie mniej samorz\u0105d\u00f3w. Tu wyst\u0119puje prawid\u0142owo\u015b\u0107, \u017ce im wi\u0119ksze miasto, tym wi\u0119cej ma tych plan\u00f3w.<\/p>\n
<\/p>\n To oczywi\u015bcie jest wprost powi\u0105zane z zasobami danego miasta, w my\u015bl zasady wi\u0119kszy mo\u017ce wi\u0119cej. Natomiast \u015brednio na 10 narz\u0119dzi, kt\u00f3re wymieniamy, najmniejsze jednostki m\u00f3wi\u0105 o prawie siedmiu, a te najwi\u0119ksze o ponad dziewi\u0119ciu.<\/p>\n
<\/p>\n \t\t\t\t<\/p>\n \t\t\t\t\t\t \t\t\t\t<\/a>
<\/p>\n To chyba dobry rezultat?<\/p>\n
<\/p>\n – Mo\u017cna powiedzie\u0107, i\u017c\u00a0samorz\u0105dy dostrzegaj\u0105 problem i pr\u00f3buj\u0105 mu jako\u015b zaradzi\u0107, ale oczywi\u015bcie mo\u017cemy te\u017c powiedzie\u0107, \u017ce szklanka jest do po\u0142owy pusta.<\/p>\n
Najcz\u0119\u015bciej podejmowane s\u0105 takie dzia\u0142ania, jak poprawa dost\u0119pno\u015bci transportu publicznego, rewitalizacja zasobu mieszkaniowego, poprawa dost\u0119pno\u015bci \u017c\u0142obk\u00f3w, przedszkoli – ale na programy maj\u0105ce na celu popraw\u0119 dzietno\u015bci, takie jak opieka nad kobietami w ci\u0105\u017cy czy opieka oko\u0142oporodowa – decyduje si\u0119 ju\u017c tylko 7 proc. samorz\u0105d\u00f3w. \u00a0<\/p>\n
Na finansowanie in vitro decyduje si\u0119 tylko 9 proc. z badanych jednostek. Z drugiej strony a\u017c po\u0142owa badanych samorz\u0105d\u00f3w my\u015bli o jakich\u015b programach integracyjnych, adaptacyjnych dla cudzoziemc\u00f3w. To te\u017c jest spos\u00f3b.<\/p>\n
Wszystkie te dzia\u0142ania wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z pieni\u0119dzmi. Jak pan ocenia obecn\u0105 sytuacj\u0119 finansow\u0105 jednostek samorz\u0105du terytorialnego? Niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce po reformie ona nie jest taka dobra.<\/p>\n
<\/p>\n – Ci, kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105, \u017ce si\u0119 pogorszy\u0142a, to tak naprawd\u0119 jako pogorszenie traktuj\u0105 to, \u017ce im si\u0119 najmniej poprawi\u0142o. Generalnie sytuacja ca\u0142ego sektora samorz\u0105dowego si\u0119 poprawi\u0142a. Wzr\u00f3s\u0142 udzia\u0142 dochod\u00f3w w\u0142asnych, poniewa\u017c ten najwi\u0119kszy doch\u00f3d, czyli udzia\u0142 w podatkach, przesta\u0142 by\u0107 de facto udzia\u0142em w PIT, a sta\u0142 si\u0119 udzia\u0142em w zarobkach. Zosta\u0142 oderwany od zmian podatkowych, a to zapewnia stabilizacj\u0119.<\/p>\n
<\/p>\n \t\t\t\t<\/p>\n \t\t\t\t\t\t \t\t\t\t<\/a>
<\/p>\n Wi\u0119c tutaj naprawd\u0119 trudno szuka\u0107 dziury w ca\u0142ym, ale oczywi\u015bcie zawsze mo\u017cna co\u015b poprawi\u0107. I pewnie w\u0142a\u015bnie z powodu zmian demograficznych finanse samorz\u0105d\u00f3w b\u0119d\u0105 si\u0119 zmienia\u0142y – czy to samorzutnie, czy te\u017c odg\u00f3rnie w drodze zmian systemowych.<\/p>\n
<\/p>\n Ju\u017c te zmiany, z kt\u00f3rymi w tej chwili mamy do czynienia, zach\u0119caj\u0105 do \u0142\u0105czenia funkcji poszczeg\u00f3lnych jednostek samorz\u0105du. To jeden z g\u0142\u00f3wnych wniosk\u00f3w naszej dyskusji o demografii.\u00a0<\/p>\n
Po pierwsze musimy zacz\u0105\u0107 m\u00f3wi\u0107 o tym, jak w m\u0105dry spos\u00f3b dostosowa\u0107 si\u0119 do kurcz\u0105cej si\u0119 ludno\u015bci. Jak m\u00f3wi\u0107 o rozwoju ekonomicznym kraju, wzro\u015bcie dochod\u00f3w, bogactwa na g\u0142ow\u0119 w sytuacji, gdy w tych najmniejszych samorz\u0105dach ta baza podatkowa b\u0119dzie mala\u0142a. Jak tymi procesami zarz\u0105dzi\u0107 w m\u0105dry spos\u00f3b?<\/p>\n
Takie programy w krajach zachodnich ju\u017c s\u0105. Kryj\u0105 si\u0119 pod poj\u0119ciem \u201esmart shrinking\u201d, kt\u00f3re odnosi si\u0119 do inteligentnego zarz\u0105dzania kurcz\u0105cym si\u0119 miastem lub regionem.<\/p>\n
<\/p>\n Przyk\u0142adem takich dzia\u0142a\u0144 mo\u017ce by\u0107 jedno z miast niemieckich, kt\u00f3re wyburzy\u0142o du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 bazy mieszkaniowej, wyremontowa\u0142o pozosta\u0142\u0105 i zamiast si\u0119 kurczy\u0107, zacz\u0119\u0142o si\u0119 intensywnie rozwija\u0107. Bo na skutek tego m\u0105drego obkurczenia pojawi\u0142o si\u0119 atrakcyjne \u017cycie.<\/p>\n
<\/p>\n \t\t\t\t\t
<\/p>\n Drugi spos\u00f3b to \u0142\u0105czenie funkcjonalne, kt\u00f3rego mo\u017cna dokona\u0107 oddolnie. Nie chodzi o \u0142\u0105czenie ca\u0142ych samorz\u0105d\u00f3w w pojedyncze jednostki, tylko \u0142\u0105czenie si\u0119 w celu realizacji pewnych funkcji publicznych. To drugie jest pewnie trudniejsze \u201eoperacyjnie\u201d, ale za to \u0142atwiejsze do przeprowadzenia z punktu widzenia stricte politycznego.<\/p>\n
<\/p>\n Czy z raportu wynika, ile mo\u017ce kosztowa\u0107 bezczynno\u015b\u0107? Ile jednostek samorz\u0105du terytorialnego mo\u017ce za te 34 lata straci\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 realizowania swoich funkcji?<\/p>\n
<\/p>\n – Nie. W raporcie pokazujemy tylko skal\u0119 zmian, skal\u0119 problemu. Nie wiem, czy jeste\u015bmy w stanie to teraz policzy\u0107. Kolejna kwestia: co to znaczy straci\u0107 zdolno\u015b\u0107 do realizacji wszystkich funkcji przez samorz\u0105d? To trzeba by najpierw dobrze zdefiniowa\u0107.<\/p>\n
<\/p>\n \t\t\t\t<\/p>\n \t\t\t\t\t\t \t\t\t\t<\/a>
<\/p>\n Mo\u017cemy powiedzie\u0107 – i to si\u0119 pojawi\u0142o w trakcie naszej dyskusji na konferencji – i\u017c ju\u017c w tej chwili dla cz\u0119\u015bci samorz\u0105d\u00f3w takie wydatki podstawowe, nieelastyczne, na edukacj\u0119 s\u0105 wy\u017csze ni\u017c dochody w\u0142asne.<\/p>\n
<\/p>\n Czy to znaczy, \u017ce utraci\u0142y one t\u0119 zdolno\u015b\u0107 do sprawowania swojej funkcji, czy nie? Przecie\u017c zawsze mo\u017cna mie\u0107 jeszcze jakie\u015b inne mo\u017cliwo\u015bci – np. dotacje. To zale\u017cy od polityki pa\u0144stwa. Dlatego w raporcie specjalnie nie przyjmowali\u015bmy takich twardych definicji.<\/p>\n
<\/p>\n Czy perspektywa kurczenia si\u0119 liczby mieszka\u0144c\u00f3w mniejszych jednostek samorz\u0105du terytorialnego mo\u017ce ju\u017c teraz wp\u0142yn\u0105\u0107 na zdolno\u015b\u0107 do zaci\u0105gania zobowi\u0105za\u0144 d\u0142ugoterminowych przez te JST?<\/p>\n
<\/p>\n – Niekoniecznie. Najwi\u0119kszy problem jest w grupie najmniejszych gmin, ale one s\u0105 relatywnie najmniej zad\u0142u\u017cone. Poza tym one mia\u0142y i maj\u0105 du\u017co wi\u0119kszy udzia\u0142 dochod\u00f3w nie w\u0142asnych, w por\u00f3wnaniu z silniejszymi jednostkami. Rzadziej zaci\u0105gaj\u0105 te\u017c kredyty na inwestycje, cz\u0119\u015bciej pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 dotacjami na inwestycje, wykorzystuj\u0105c \u015brodki unijne.<\/p>\n
<\/p>\n<\/p>\n
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\tRaport BGK: Demografia a przysz\u0142o\u015b\u0107 finans\u00f3w samorz\u0105d\u00f3w lokalnych w Polsce. Mniej mieszka\u0144c\u00f3w, nie mniej wyzwa\u0144<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\n
\nDla wielu gmin prognoza na 2026 rok mog\u0142aby brzmie\u0107 zbyt alarmistycznie
<\/p>\n
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t<\/a><\/p>\n
\nW strategiach rozwoju wszystkie badane miasta zauwa\u017caj\u0105 problemy demograficzne\u00a0
<\/p>\n
\n
\nspadek liczby ludno\u015bci w og\u00f3le,
\nmigracja do gmin okalaj\u0105cych miasto,
\nmigracja do innych samorz\u0105d\u00f3w,
\nniska dzietno\u015b\u0107,
\nwzrost liczby mieszka\u0144c\u00f3w starszych, powy\u017cej 66 lat.
\n
<\/p>\n<\/p>\n
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\tRaport BGK: Demografia a przysz\u0142o\u015b\u0107 finans\u00f3w samorz\u0105d\u00f3w lokalnych w Polsce. Mniej mieszka\u0144c\u00f3w, nie mniej wyzwa\u0144<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\nNie mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce kurczenie si\u0119 bazy podatnik\u00f3w wp\u0142ynie na brak mo\u017cliwo\u015bci funkcjonowania gmin\u00a0
<\/p>\n<\/p>\n
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\tRaport BGK: Demografia a przysz\u0142o\u015b\u0107 finans\u00f3w samorz\u0105d\u00f3w lokalnych w Polsce. Mniej mieszka\u0144c\u00f3w, nie mniej wyzwa\u0144<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\n
<\/p>\n
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t<\/a><\/p>\n<\/p>\n
\n\t\t\t\t\t\t\t\t\tRaport BGK: Demografia a przysz\u0142o\u015b\u0107 finans\u00f3w samorz\u0105d\u00f3w lokalnych w Polsce. Mniej mieszka\u0144c\u00f3w, nie mniej wyzwa\u0144<\/p>\n