![](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/popup-4-1.jpg\"\/)
<\/a><\/p>\nS\u0105\u00a0miesi\u0105ce, w\u00a0kt\u00f3rych\u00a0kalendarz wyra\u017anie dopomina si\u0119 o\u00a0w\u0142a\u015bciw\u0105 hierarchi\u0119 pami\u0119ci. W\u00a0czerwcu wracaj\u0105 dwie daty: Pozna\u0144 1956 i\u00a0Radom 1976. Dwa robotnicze bunty przeciwko komunistycznemu pa\u0144stwu, kt\u00f3re na\u00a0sztandarach nios\u0142o has\u0142a sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej, a\u00a0przeciwko ludziom pracy wysy\u0142a\u0142o milicj\u0119, prokurator\u00f3w i\u00a0propagand\u0119.<\/p>\n
W\u00a0tym samym czasie powraca pomys\u0142 budowy pomnika Tadeusza Mazowieckiego przed\u00a0Kancelari\u0105 Prezesa Rady Ministr\u00f3w. Pierwszy premier III RP\u00a0z\u00a0pewno\u015bci\u0105 zas\u0142uguje na\u00a0wa\u017cne miejsce w\u00a0historii; by\u0142 jedn\u0105 z\u00a0bardziej znacz\u0105cych postaci polskiej drogi do\u00a0wolno\u015bci.<\/p>\n
W\u00a0ca\u0142ej opowie\u015bci o\u00a0transformacji umykaj\u0105 jednak prawdziwi bohaterowie przemiany Polski \u2013 robotnicy, inteligenci i\u00a0przedsi\u0119biorcy. I\u00a0to\u00a0w\u0142a\u015bnie im\u00a0nale\u017cy si\u0119 pomnik budowy nowej Rzeczypospolitej.<\/p>\n
\u201e\u017b\u0105damy chleba\u201d<\/p>\n
Pozna\u0144 by\u0142 pierwszym masowym buntem spo\u0142ecznym przeciwko w\u0142adzy komunistycznej po\u00a0zako\u0144czeniu okresu zbrojnego oporu \u017co\u0142nierzy wykl\u0119tych wobec nowego systemu. Bezpo\u015bredni\u0105 przyczyn\u0105 by\u0142a fatalna sytuacja ekonomiczna, poczucie krzywdy i\u00a0rosn\u0105ce w\u015br\u00f3d robotnik\u00f3w przekonanie o\u00a0oszustwie w\u0142adzy, deklaratywnie kieruj\u0105cej si\u0119 g\u0142osem ludu.<\/p>\n
Has\u0142o \u201e\u017b\u0105damy chleba\u201d sta\u0142o si\u0119 jednym z\u00a0najwa\u017cniejszych symboli tamtego protestu. Obali\u0142o ono podstawowe k\u0142amstwo komunizmu \u2013 system deklaruj\u0105cy trosk\u0119 o\u00a0klas\u0119 robotnicz\u0105 nie\u00a0potrafi\u0142 zapewni\u0107 jej godnego \u017cycia, podepta\u0142 tak\u017ce prawo do\u00a0upominania si\u0119 o\u00a0nale\u017cne warunki bytowe. W\u00a0Polsce powsta\u0142a wi\u0119c\u00a0\u201enowa klasa wyzyskiwaczy\u201d, jak to\u00a0opisywa\u0142 Milovan Djilas.<\/p>\n
Protestuj\u0105cy zdawali sobie spraw\u0119 z\u00a0mo\u017cliwych konsekwencji. Pa\u0144stwo na\u00a0wyst\u0105pienie odpowiedzia\u0142o si\u0142\u0105, kieruj\u0105c przeciwko robotnikom bro\u0144. Paradoks sytuacji doskonale uchwyci\u0142a Kazimiera I\u0142\u0142akiewicz\u00f3wna w\u00a0wierszu \u201eRozstrzelano moje\u00a0serce\u201d, zadaj\u0105c pytanie: \u201eCzemu zawsze rz\u0105dzi inteligent, a\u00a0do\u00a0robotnik\u00f3w si\u0119 strzela?\u201d<\/p>\n
W\u00a0realiach dogorywaj\u0105cego stalinizmu nie\u00a0chodzi\u0142o o\u00a0inteligencj\u0119 rozumian\u0105 jako warstw\u0119 spo\u0142eczn\u0105 naturalnie wywodz\u0105c\u0105 si\u0119 ze\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwa, lecz\u00a0o\u00a0grup\u0119 partyjnych zarz\u0105dc\u00f3w, staj\u0105cych de\u00a0facto naprzeciw \u201ezwyk\u0142ym\u201d ludziom.<\/p>\n
Krwawe st\u0142umienie pozna\u0144skiego buntu by\u0142o jednym z\u00a0ostatnich akt\u00f3w twardego stalinizmu w\u00a0Polsce. Nie\u00a0zatrzyma\u0142o zmian, kt\u00f3re dojrza\u0142y w\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwie, jak i\u00a0wewn\u0105trz samej partii. Wydarzenia pozna\u0144skie nie\u00a0obali\u0142y komunizmu, ale\u00a0podwa\u017cy\u0142y jego aksjologiczne podstawy.<\/p>\n
Pokaza\u0142y, \u017ce\u00a0robotnicy, na\u00a0kt\u00f3rych\u00a0w\u0142adza budowa\u0142a swoj\u0105 legitymacj\u0119, mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 jej najpowa\u017cniejszym oskar\u017cycielem. Ostatecznie wydarzenia te\u00a0doprowadzi\u0142y do\u00a0okresu gomu\u0142kowskiej \u201ema\u0142ej stabilizacji\u201d i\u00a0odsuni\u0119cia stalinist\u00f3w od\u00a0dominacji w\u00a0partii.<\/p>\n
Pozna\u0144ski czerwiec to\u00a0nie\u00a0wy\u0142\u0105cznie dramatyczny epizod PRL, ale\u00a0tak\u017ce pocz\u0105tek budowy polskiego oporu spo\u0142ecznego i\u00a0procesu delegitymizacji w\u0142adzy komunistycznej. Robotnicy stali si\u0119 awangard\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa, nie\u00a0w\u00a0propagandowym sensie nadanym im\u00a0przez\u00a0parti\u0119, ale\u00a0jako klasa, kt\u00f3ra\u00a0pierwsza w\u00a0masowy spos\u00f3b by\u0142a w\u00a0stanie jawnie przeciwstawi\u0107 si\u0119 w\u0142adzy.<\/p>\n
Jak robotnik z\u00a0inteligentem<\/p>\n
20 lat po\u00a0Poznaniu czerwiec ponownie sta\u0142 si\u0119 miesi\u0105cem robotniczego zrywu. Tym razem t\u0142o stanowi\u0142a dekada Gierka, rozpocz\u0119ta od\u00a0\u015bmia\u0142ych obietnic modernizacji, poprawy warunk\u00f3w \u017cycia i\u00a0urealnienia szans awansu cywilizacyjnego.<\/p>\n
Pa\u0144stwo zaci\u0105ga\u0142o zagraniczne kredyty, inwestowa\u0142o w\u00a0przemys\u0142 i\u00a0w\u00a0pocz\u0105tkowym okresie lat 70-tych sprawia\u0142o wra\u017cenie mo\u017cliwo\u015bci stworzenia godnych warunk\u00f3w \u017cyciowych. Obietnica okaza\u0142a si\u0119 krucha.<\/p>\n
Mimo rzeczywistych zas\u0142ug chocia\u017cby w\u00a0zakresie budownictwa mieszkaniowego, administracyjne sterowanie gospodark\u0105, wraz z\u00a0brakiem zdolno\u015bci do\u00a0eksportu na\u00a0rynki zachodnie, doprowadzi\u0142o do\u00a0upadku gospodarki. Propaganda sukcesu nie\u00a0by\u0142a w\u00a0stanie wygra\u0107 z\u00a0rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/p>\n
Gdy\u00a0model gospodarczy zacz\u0105\u0142 si\u0119 za\u0142amywa\u0107, w\u0142adza stara\u0142a si\u0119 przerzuci\u0107 koszty kryzysu na\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwo. Zapowied\u017a drastycznej podwy\u017cki cen \u017cywno\u015bci uderza\u0142a w\u00a0warunki bytowe rodzin robotniczych.<\/p>\n
Dlatego 25 czerwca 1976 roku ludzie ponownie wyszli na\u00a0ulice \u2013 w\u00a0Radomiu, Ursusie, P\u0142ocku i\u00a0innych miejscach kraju. Najmocniejszym symbolem sprzeciwu by\u0142y jednak wydarzenia w\u00a0Radomiu.<\/p>\n
Radom pokaza\u0142, \u017ce\u00a0po\u00a020 latach sprzeczno\u015b\u0107 PRL pozosta\u0142a taka sama. W\u0142adza odwo\u0142uj\u0105ca si\u0119 do\u00a0robotnik\u00f3w, nie\u00a0waha\u0142a si\u0119 si\u0142\u0105 pacyfikowa\u0107 ich protest\u00f3w, gdy\u00a0upominali si\u0119 o\u00a0swoj\u0105 godno\u015b\u0107 i\u00a0warunki bytowe. System legitymizuj\u0105cy si\u0119 trosk\u0105 o\u00a0los proletariatu znowu potraktowa\u0142 go\u00a0jak wroga.<\/p>\n
Znaczenie Radomia nie\u00a0zamyka si\u0119 na\u00a0samym prote\u015bcie. Po\u00a0brutalnych represjach wobec jego uczestnik\u00f3w narodzi\u0142a si\u0119 nowa jako\u015b\u0107 polskiej opozycji. Pomoc dla prze\u015bladowanych strajkuj\u0105cych sta\u0142a si\u0119 impulsem do\u00a0powstania Komitetu Obrony Robotnik\u00f3w. To\u00a0w\u0142a\u015bnie tam, po\u00a0do\u015bwiadczeniu wydarze\u0144 czerwca 1976 roku zawi\u0105za\u0142 si\u0119 realny sojusz klasowy pomi\u0119dzy robotnikami a\u00a0inteligencj\u0105.<\/p>\n
Dlatego Radom 1976 jest jednym z\u00a0kluczowych etap\u00f3w drogi do\u00a0Solidarno\u015bci. Robotnicze bunty i\u00a0poparcie inteligencji stworzy\u0142y podstawy do\u00a0tworzenia trwa\u0142ych struktur opozycyjnych, kt\u00f3re zwraca\u0142y uwag\u0119 na\u00a0prawa obywatelskie.<\/p>\n
Dopiero po\u0142\u0105czenie tych dw\u00f3ch si\u0142 umo\u017cliwi\u0142o powo\u0142anie do\u00a0\u017cycia ruchu, kt\u00f3rego\u00a0w\u0142adza komunistyczna nie\u00a0mog\u0142a sprowadzi\u0107 do\u00a0protestu ekonomicznego czy\u00a0spisku w\u0105skiej grupy dzia\u0142aczy.<\/p>\n
Bohaterowie z\u00a0polowych \u0142\u00f3\u017cek<\/p>\n
Po\u00a01989 roku na\u00a0scen\u0119 historii wesz\u0142a jeszcze jedna grupa, bez\u00a0kt\u00f3rej\u00a0transformacja pozosta\u0142aby jedynie zmian\u0105 instytucji politycznych. Byli ni\u0105 polscy przedsi\u0119biorcy \u2013 cz\u0119sto drobni, zaczynaj\u0105cy od\u00a0\u0142\u00f3\u017cek polowych, bazar\u00f3w, warsztat\u00f3w czy\u00a0sklep\u00f3w. To\u00a0oni wzi\u0119li na\u00a0siebie ci\u0119\u017car gospodarczej przebudowy pa\u0144stwa w\u00a0momencie, gdy\u00a0stare struktury przestawa\u0142y dzia\u0142a\u0107, a\u00a0nowe dopiero si\u0119 kszta\u0142towa\u0142y.<\/p>\n
W\u00a0latach 90. pa\u0144stwo wci\u0105\u017c szuka\u0142o swojej drogi do\u00a0efektywno\u015bci. Gospodarka wychodzi\u0142a z\u00a0niedoboru, spo\u0142ecze\u0144stwo uczy\u0142o si\u0119 regu\u0142 rynku, a\u00a0obywatele p\u0142acili wysok\u0105 cen\u0119 gwa\u0142townych przemian.<\/p>\n
W\u00a0tej\u00a0rzeczywisto\u015bci przedsi\u0119biorcy zapewnili spo\u0142ecze\u0144stwu dost\u0119p do\u00a0towar\u00f3w i\u00a0us\u0142ug, tworzyli miejsca pracy, ryzykowali w\u0142asnymi oszcz\u0119dno\u015bciami i\u00a0budowali podstawy spo\u0142ecznej gospodarki rynkowej.<\/p>\n
Musieli si\u0119 jednocze\u015bnie mierzy\u0107 z\u00a0chaosem prawnym, s\u0142abo\u015bci\u0105 instytucji, zagraniczn\u0105 konkurencj\u0105, postkomunistycznymi uk\u0142adami gospodarczymi, a\u00a0niekiedy tak\u017ce z\u00a0presj\u0105 \u015bwiata przest\u0119pczego.<\/p>\n
Mimo tych okoliczno\u015bci to\u00a0w\u0142a\u015bnie oddolna przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 jednym z\u00a0g\u0142\u00f3wnych motor\u00f3w polskiej modernizacji. Dzi\u0119ki niej wolno\u015b\u0107 polityczna otrzyma\u0142a wsparcie w\u00a0postaci realnej poprawy warunk\u00f3w materialnych.<\/p>\n
Dzi\u0119ki ca\u0142o\u015bci tych dzia\u0142a\u0144 Polska mo\u017ce si\u0119 poszczyci\u0107 rekordowym w\u00a0skali nie\u00a0tylko\u00a0Europy, ale\u00a0i\u00a0\u015bwiata wzrostem gospodarczym. Z\u00a0danych<\/a> Polskiego Instytutu Ekonomicznego wynika, \u00a0\u017ce w\u00a01990 roku PKB per capita w\u00a0parytecie si\u0142y nabywczej stanowi\u0142o 41% \u015bredniego PKB pa\u0144stw wchodz\u0105cych w\u00a0sk\u0142ad dzisiejszej Unii Europejskiej, podczas gdy\u00a0ju\u017c w\u00a02023 roku wska\u017anik ten wyni\u00f3s\u0142 81%.<\/p>\n Efekt ekonomiczny nie\u00a0by\u0142 bez\u00a0znaczenia w\u00a0kontek\u015bcie d\u0105\u017ce\u0144 Polski do\u00a0akcesji unijnej. Modernizacja gospodarcza stanowi\u0142a jeden z\u00a0filar\u00f3w, dzi\u0119ki kt\u00f3remu\u00a0wst\u0105pienie w\u00a0sk\u0142ad pa\u0144stw cz\u0142onkowskich sta\u0142o si\u0119 mo\u017cliwe.<\/p>\n Dlatego opowie\u015b\u0107 o\u00a0transformacji nie\u00a0mo\u017ce si\u0119 zamyka\u0107 na\u00a0nazwiskach premier\u00f3w, ministr\u00f3w czy\u00a0negocjator\u00f3w. Robotnik podwa\u017cy\u0142 moralne podstawy komunizmu, inteligent pom\u00f3g\u0142 w\u00a0tworzeniu j\u0119zyka przekazu, a\u00a0przedsi\u0119biorca wzi\u0105\u0142 odpowiedzialno\u015b\u0107 za\u00a0stosunki gospodarcze. Ta\u00a0mieszanka tworzy prawdziwy obraz polskiej transformacji.<\/p>\n Jedno nazwisko zamiast spo\u0142ecznego wysi\u0142ku<\/p>\n W\u00a0tym kontek\u015bcie pomys\u0142 budowy pomnika Tadeusza Mazowieckiego przed\u00a0Kancelari\u0105 Premiera nie\u00a0jest wy\u0142\u0105cznie gestem historycznej wdzi\u0119czno\u015bci. To\u00a0element \u015bwiadomie prowadzonej polityki pami\u0119ci. Taka opowie\u015b\u0107, skupiona na\u00a0jednej postaci, zaw\u0119\u017ca obraz transformacyjnego do\u015bwiadczenia spo\u0142ecze\u0144stwa. Pomnik po\u015bwi\u0119cony jednej postaci nieuchronnie przenosi ca\u0142\u0105 uwag\u0119 na\u00a0ni\u0105.<\/p>\n Mazowiecki jest r\u00f3wnie\u017c wpisany w\u00a0konkretne spory III RP. Dla jednych symbolizuje odpowiedzialny kompromis i\u00a0pokojowe przej\u015bcie od\u00a0komunizmu do\u00a0demokracji. Dla innych jest uciele\u015bnieniem \u201egrubej kreski\u201d, cz\u0142owiekiem odpowiedzialnym za\u00a0utrzymanie ci\u0105g\u0142o\u015bci instytucjonalnej i\u00a0niewystarczaj\u0105ce rozliczenie komunist\u00f3w. Trudno z\u00a0takiej postaci uczyni\u0107 neutralny pomnik ca\u0142ej transformacji.<\/p>\n Pomnik transformacji nie\u00a0mo\u017ce opowiada\u0107 historii jednego z\u00a0politycznych tenor\u00f3w prze\u0142omu. Powinien by\u0107 uznaniem dla oddolnych ruch\u00f3w, kt\u00f3ry\u00a0naprawd\u0119 ni\u00f3s\u0142 wiatr polskich przemian. Powinien tak\u017ce przypomina\u0107 o\u00a0solidarno\u015bci robotnika, inteligenta (poniek\u0105d wi\u0119c\u00a0te\u017c Mazowieckiego) i\u00a0przedsi\u0119biorcy, stanowi\u0105c monument spo\u0142ecznego sprawstwa.<\/p>\n Je\u015bli ma\u00a0stan\u0105\u0107, powinien mie\u0107 spracowane d\u0142onie robotnika, twarz inteligenta pochylonego nad\u00a0spraw\u0105 prze\u015bladowanych i\u00a0sylwetk\u0119 przedsi\u0119biorcy, kt\u00f3ry\u00a0z\u00a0wolno\u015bci uczyni\u0142 machin\u0119 gospodarczego wzrostu.<\/p>\n Publikacja nie\u00a0zosta\u0142a sfinansowana ze\u00a0\u015brodk\u00f3w grantu kt\u00f3regokolwiek ministerstwa w\u00a0ramach jakiegokolwiek konkursu. Powsta\u0142a dzi\u0119ki Darczy\u0144com Klubu Jagiello\u0144skiego<\/a>, kt\u00f3rym\u00a0jeste\u015bmy wdzi\u0119czni za\u00a0mo\u017cliwo\u015b\u0107 dzia\u0142ania.<\/p>\n