Krakowscy popielarze i talardy\u015bci przez dziesi\u0119ciolecia robili to, czego na co dzie\u0144 najcz\u0119\u015bciej si\u0119 nie zauwa\u017ca. Sprz\u0105tali ulice, wywozili odpady, usuwali nieczysto\u015bci i dbali o elementarny porz\u0105dek w mie\u015bcie. Jeden z nich, Jan Stelmach, zapisa\u0142 si\u0119 jednak nie tylko w historii miejskich s\u0142u\u017cb oczyszczania. 2 wrze\u015bnia 1939 r. wywi\u00f3z\u0142 z Krakowa skarby kultury narodowej. W\u015br\u00f3d ocalonych dzie\u0142 znalaz\u0142 si\u0119 s\u0142ynny „Ho\u0142d Pruski” Jana Matejki.<\/p>\n
Stelmach zap\u0142aci\u0142 za sw\u00f3j czyn \u017cyciem. Zgin\u0105\u0142 p\u00f3\u017aniej w niemieckim obozie Auschwitz. Jego historia pokazuje, \u017ce dzieje krakowskiego oczyszczania miasta nie s\u0105 wy\u0142\u0105cznie opowie\u015bci\u0105 o \u015bmieciarkach, gara\u017cach i administracyjnych decyzjach. To tak\u017ce historia ludzi, kt\u00f3rzy w prze\u0142omowych chwilach potrafili odegra\u0107 rol\u0119 znacznie wi\u0119ksz\u0105, ni\u017c sugerowa\u0142by ich codzienny zaw\u00f3d.<\/p>\n
Miasto musia\u0142o dba\u0107 o czysto\u015b\u0107 ju\u017c w \u015bredniowieczu<\/p>\n
Problem \u015bmieci i nieczysto\u015bci towarzyszy\u0142 Krakowowi od stuleci. Ju\u017c w XIV w. rada miejska regulowa\u0142a obowi\u0105zki mieszka\u0144c\u00f3w w tym zakresie. Ka\u017cdy mia\u0142 dba\u0107 o porz\u0105dek przed w\u0142asnym domem i usuwa\u0107 nieczysto\u015bci z ulicy na szeroko\u015b\u0107 swojej posesji. By\u0142 to prosty system odpowiedzialno\u015bci s\u0105siedzkiej i miejskiej: nie istnia\u0142y jeszcze wyspecjalizowane s\u0142u\u017cby, wi\u0119c czysto\u015b\u0107 zaczyna\u0142a si\u0119 dos\u0142ownie przed progiem.<\/p>\n
Dla dawnych miast porz\u0105dek nie by\u0142 tylko kwesti\u0105 estetyki. Brud, odpady i nieczysto\u015bci oznacza\u0142y zagro\u017cenie sanitarne. W epoce, w kt\u00f3rej epidemie mog\u0142y pustoszy\u0107 ca\u0142e spo\u0142eczno\u015bci, utrzymanie minimum czysto\u015bci by\u0142o jednym z podstawowych warunk\u00f3w \u017cycia miejskiego.<\/p>\n
Przez d\u0142ugi czas taki model wystarcza\u0142 jedynie w ograniczonym zakresie. Krak\u00f3w r\u00f3s\u0142, zmienia\u0142y si\u0119 potrzeby mieszka\u0144c\u00f3w, zwi\u0119ksza\u0142a si\u0119 liczba odpad\u00f3w, a dawne sposoby radzenia sobie z nieczysto\u015bciami stawa\u0142y si\u0119 coraz mniej skuteczne. Prawdziwy prze\u0142om przyni\u00f3s\u0142 dopiero pocz\u0105tek XX w.<\/p>\n
Krakowskie „Smoki” od \u015bmieci<\/p>\n
W 1908 r. wywozem odpadk\u00f3w z Krakowa zaj\u0105\u0142 si\u0119 specjalny oddzia\u0142 Miejskiej Stra\u017cy Po\u017carnej. Stra\u017cacy wykonywali t\u0119 prac\u0119 przez jedena\u015bcie lat, do 1918 r. Korzystali z konnych pojazd\u00f3w, kt\u00f3re nazywano „Smokami”.<\/p>\n
Nazwa brzmi niemal bajkowo i bardzo krakowsko, ale kry\u0142a si\u0119 za ni\u0105 codzienna, ci\u0119\u017cka praca. „Smoki” nie straszy\u0142y pod Wawelem, lecz wywozi\u0142y poza miasto odpadki, kt\u00f3rych przybywa\u0142o wraz z rozwojem Krakowa. To jeden z tych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, kt\u00f3re ods\u0142aniaj\u0105 zupe\u0142nie inn\u0105 histori\u0119 miasta: nie t\u0119 widzian\u0105 z perspektywy turyst\u00f3w, lecz t\u0119 pisan\u0105 przez miejskie zaplecze.<\/p>\n
Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce stra\u017cacy nie s\u0105 ju\u017c w stanie nad\u0105\u017cy\u0107 z oczyszczaniem miasta. W 1918 r. powo\u0142ano Zak\u0142ad Czyszczenia Miasta. Pierwszym dyrektorem zosta\u0142 A. Stahl. Od tego momentu sprz\u0105tanie Krakowa stawa\u0142o si\u0119 osobn\u0105, zorganizowan\u0105 dziedzin\u0105 miejskiej administracji.<\/p>\n
Pocz\u0105tkowo pr\u00f3bowano czy\u015bci\u0107 ulice szczotkami zamontowanymi na pojazdach konnych. P\u00f3\u017aniej pojawi\u0142y si\u0119 maszyny parowe systemu Talarda, kt\u00f3re u\u0142atwia\u0142y wyw\u00f3z nieczysto\u015bci p\u0142ynnych. To w\u0142a\u015bnie od nich wzi\u0119\u0142a si\u0119 nazwa „talardy\u015bci”, u\u017cywana wobec pracownik\u00f3w obs\u0142uguj\u0105cych ten rodzaj sprz\u0119tu. Obok nich funkcjonowali „popielarze”, zajmuj\u0105cy si\u0119 m.in. popio\u0142em i odpadami sta\u0142ymi.<\/p>\n
Praca ci\u0119\u017cka, ale z presti\u017cem<\/p>\n
W latach 20. krakowskie s\u0142u\u017cby oczyszczania szybko si\u0119 modernizowa\u0142y. W 1926 r. ca\u0142y transport przej\u0119\u0142y samochody. W po\u0142owie dekady zak\u0142ad mia\u0142 ju\u017c 45 aut, stoj\u0105cych w gara\u017cu przy ul. Barskiej 12. Wozy wywozi\u0142y nieczysto\u015bci, skrapia\u0142y ulice i bra\u0142y udzia\u0142 w ich oczyszczaniu.<\/p>\n
By\u0142 to jeden z najlepszych okres\u00f3w w dziejach krakowskiego oczyszczania. Wed\u0142ug zachowanego przekazu wyposa\u017cenie zak\u0142adu by\u0142o tak dobre, \u017ce radni mieli nawet zarzuca\u0107 w\u0142adzom miejskim, i\u017c przedsi\u0119biorstwo zosta\u0142o doposa\u017cone zbyt hojnie.<\/p>\n
W 1932 r. Zak\u0142ad Czyszczenia Miasta zmieni\u0142 nazw\u0119 na Zak\u0142ad Oczyszczania Miasta, czyli ZOM. Dwa lata p\u00f3\u017aniej jego dyrektorem zosta\u0142 Henryk Wojciechowski, kt\u00f3ry kierowa\u0142 nim a\u017c do 1948 r. Przed wojn\u0105 zak\u0142ad obs\u0142ugiwa\u0142 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miasta. W chwili wybuchu II wojny \u015bwiatowej wywo\u017cono nieczysto\u015bci sta\u0142e z 4600 nieruchomo\u015bci, a p\u0142ynne z 240. Us\u0142ugami ZOM-u obj\u0119to 55 proc. mieszka\u0144c\u00f3w Krakowa. W 1939 r. w mie\u015bcie by\u0142o ju\u017c 32 000 pojemnik\u00f3w na \u015bmieci.<\/p>\n
Wojna zniszczy\u0142a tak\u017ce miejskie zaplecze<\/p>\n
II wojna \u015bwiatowa przerwa\u0142a rozw\u00f3j krakowskich s\u0142u\u017cb oczyszczania. W czasie okupacji jako\u015b\u0107 pracy wyra\u017anie si\u0119 pogorszy\u0142a, cho\u0107 nie z winy samych pracownik\u00f3w. Brakowa\u0142o sprz\u0119tu, cz\u0119\u015bci, paliwa i warunk\u00f3w do normalnego dzia\u0142ania. Jednocze\u015bnie miasto gwa\u0142townie si\u0119 powi\u0119kszy\u0142o, poniewa\u017c przy\u0142\u0105czono do niego pobliskie wsie. Obowi\u0105zk\u00f3w by\u0142o wi\u0119cej, a mo\u017cliwo\u015bci coraz mniej.<\/p>\n
Do zak\u0142adu wr\u00f3ci\u0142y konie, kt\u00f3re wcze\u015bniej wydawa\u0142y si\u0119 ju\u017c symbolem odchodz\u0105cej epoki. Mechanizacja, tak dynamiczna w latach 20., zosta\u0142a cofni\u0119ta przez wojenn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. Tam, gdzie brakowa\u0142o paliwa i sprawnych samochod\u00f3w, zn\u00f3w trzeba by\u0142o opiera\u0107 si\u0119 na sile zwierz\u0105t i pracy ludzkich r\u0105k.<\/p>\n
Koniec wojny nie oznacza\u0142 natychmiastowej poprawy. W 1945 r., gdy Niemcy wysadzili most D\u0119bnicki, ogromne szkody poni\u00f3s\u0142 gara\u017c przy ul. Barskiej. Przed opuszczeniem miasta wywieziono z Krakowa zdatne do eksploatacji samochody, maszyny i urz\u0105dzenia. Baza zak\u0142adu by\u0142a zniszczona: mia\u0142a zawalony strop, powybijane okna, a w budynku administracyjnym brakowa\u0142o nawet futryn.<\/p>\n
Prac\u0119 rozpocz\u0119to symbolicznie \u2014 od dok\u0142adnego wyczyszczenia Rynku G\u0142\u00f3wnego. Ten obraz dobrze oddaje sytuacj\u0119 powojennego Krakowa. Miasto trzeba by\u0142o uporz\u0105dkowa\u0107 nie tylko administracyjnie i urbanistycznie, lecz tak\u017ce dos\u0142ownie. Trzeba by\u0142o usun\u0105\u0107 brud, odpady i \u015blady wojennego chaosu.<\/p>\n