![\"\"](\"https:\/\/i0.wp.com\/www.gdanskstrefa.com\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Karol-Irzykowski1.jpg?ssl=1\")
<\/a>Karol Irzykowski, fotografia portretowa.Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny \u2013 Archiwum Ilustracji, https:\/\/audiovis.nac.gov.pl<\/p>\nKarol Irzykowski przyszed\u0142 na \u015bwiat 23 I 1873 r. w B\u0142aszkowej (ob. B\u0142a\u017ckowa), w folwarku Jasiony (obocznie Jesiony lub J\u00f3zef\u00f3wka) w powiecie jasielskim. Zosta\u0142 ochrzczony w ko\u015bciele parafialnym w Brzyskach. Dworek, w kt\u00f3rym mieszkali Irzykowscy zosta\u0142 rozebrany po II wojnie \u015bwiatowej. W Jasionach pozosta\u0142y jedynie: aleja, kt\u00f3r\u0105 powozy zaje\u017cd\u017ca\u0142y przed ganek, kilka drzew, a tak\u017ce zapami\u0119tane przez pisarza widoki na Liwocz (najwy\u017csze wzniesienie Pog\u00f3rza Ci\u0119\u017ckowickiego) i dolin\u0119 Wis\u0142oki.<\/p>\n
Rodzicami Karola byli Czes\u0142aw Irzykowski, h. Ostoja (ok. 1844 \u2013 1908), autor wierszowanych pami\u0119tnik\u00f3w oraz Julianna z d. \u0141awrowska h. Sas (1850 \u2013 1923), c\u00f3rka ksi\u0119dza obrz\u0105dku greckokatolickiego. Karol mia\u0142 starszego brata Alfreda Mari\u0119 i dwie m\u0142odsze siostry: Helen\u0119 i zmar\u0142\u0105 w dzieci\u0144stwie Iren\u0119.<\/p>\n
Pogarszaj\u0105ca si\u0119 sytuacja finansowa sk\u0142oni\u0142a Czes\u0142awa Irzykowskiego w 1881 r. do sprzeda\u017cy rodzinnej posiad\u0142o\u015bci. Dosz\u0142o wtedy do rozpadu rodziny. Ma\u0142\u017conkowie rozstali si\u0119. Czes\u0142aw przeprowadzi\u0142 si\u0119 z synami do Brze\u017can w obwodzie tarnopolskim na terenie ob. Ukrainy, do domu swej matki Ludwiny Irzykowskiej, a Julianna z c\u00f3rk\u0105 Helen\u0105 (Irena ju\u017c wtedy nie \u017cy\u0142a) \u2013 do Lwowa. Ojciec zapisa\u0142 obu syn\u00f3w do jednej klasy w C. K. Wy\u017cszym Gimnazjum w Brze\u017canach. Karol mia\u0142 wtedy osiem i p\u00f3\u0142 roku. By\u0142 m\u0142odszy od swoich koleg\u00f3w, musia\u0142 nadrabia\u0107 zaleg\u0142o\u015bci w nauce. W tym czasie pojawi\u0142o si\u0119 u niego j\u0105kanie, z kt\u00f3rym zmaga\u0107 si\u0119 b\u0119dzie do ko\u0144ca \u017cycia.<\/p>\n
B\u0119d\u0105c uczniem gimnazjum w Brze\u017canach zacz\u0105\u0142 interesowa\u0107 si\u0119 literatur\u0105. Otrzyma\u0142 wtedy od nauczyciela pierwsz\u0105 pochwa\u0142\u0119 za dobrze napisane wypracowanie. W tym czasie napisa\u0142 dwa pierwsze dramaty \u201eDwaj bracia, czyli zemsta\u201d i \u201eSobowt\u00f3r\u201d (utwory te nie zachowa\u0142y si\u0119), wiersze i rymowane historyjki.<\/p>\n Po uko\u0144czeniu pi\u0105tej klasy Karol Irzykowski przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Z\u0142oczowa, gdzie kontynuowa\u0142 nauk\u0119 w tamtejszym gimnazjum. Po roku przeprowadzi\u0142 si\u0119 do matki i siostry do Lwowa; zamieszka\u0142 wraz z nimi przy placu \u015aw. Jura 5. Ucz\u0119szcza\u0142 do C. K. Gimnazjum im. Franciszka J\u00f3zefa. W tym czasie po raz pierwszy zacz\u0105\u0142 powa\u017cnie my\u015ble\u0107 o tym, by w przysz\u0142o\u015bci zaj\u0105\u0107 si\u0119 literatur\u0105 i filozofi\u0105. Zapewne z powodu swoich zainteresowa\u0144 zyska\u0142 wtedy w szkole przezwisko \u201eFilozof\u201d. Powsta\u0142 wtedy jego pierwszy odnotowany wiersz pt. \u201eDo poety\u201d dedykowany Hieronimowi Nieg\u0142osowi (ps. \u201ePowsta\u0144czyk\u201d).<\/p>\n W 1889 r. Irzykowski zda\u0142 egzamin dojrza\u0142o\u015bci. Jesieni\u0105 tego\u017c roku rozpocz\u0105\u0142 studia germanistyczne na Wydziale Filozoficznym C. K. Uniwersytetu im. Franciszka J\u00f3zefa we Lwowie. Zosta\u0142 w\u00f3wczas cz\u0142onkiem k\u00f3\u0142ka literackiego oraz Czytelni Akademickiej. Tam zaprzyja\u017ani\u0142 si\u0119 z przysz\u0142ym poet\u0105 i krytykiem literackim Emilem Grossem oraz z przysz\u0142ym dziennikarzem, prawnikiem i t\u0142umaczem literatury pi\u0119knej \u2013 Stanis\u0142awem Wormel\u0105. Zgodnie z informacj\u0105 ze strony https:\/\/culture.pl nale\u017ca\u0142 do ko\u0142a szachowego dzia\u0142aj\u0105cego w ramach wspomnianej czytelni (wg S\u0142ownika Krytyki Literackiej XIX w. nale\u017ca\u0142 do klubu szachist\u00f3w w Kawiarni Wiede\u0144skiej). W tym okresie zbli\u017cy\u0142 si\u0119 do socjalist\u00f3w, jednak po kr\u00f3tkim czasie \u201erozczarowa\u0142o go ich zacofanie\u201d (Wikipedia).<\/p>\n W czasie studi\u00f3w zainteresowa\u0142 si\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 pisarzy niemieckich, zw\u0142aszcza Christiana Dietricha Grabbego, Heinricha von Kleista i Christiana Friedricha Hebbla. Du\u017cy wp\u0142yw na ukszta\u0142towanie si\u0119 jego sposobu my\u015blenia wywar\u0142 prof. Ryszard Maria Werner. W 1891 r. rozpocz\u0105\u0142 pisanie dziennika (wzorowanego na \u201eTageb\u00fccher\u201d Ch. F. Hebbla), kt\u00f3ry z pewnymi przerwami prowadzi\u0142 przez ca\u0142e \u017cycie. W czasie wakacji po II roku studi\u00f3w zmuszony by\u0142 do podj\u0119cia pracy zarobkowej. Pracowa\u0142 jako korepetytor syn\u00f3w Eugeniusza Gerarda Festenburga w Brzozowie na Podkarpaciu.<\/p>\n Pog\u0142\u0119biaj\u0105ce si\u0119 k\u0142opoty finansowe uniemo\u017cliwi\u0142y mu uko\u0144czenie studi\u00f3w. Uzyska\u0142 jedynie absolutorium. Podj\u0105\u0142 wtedy prac\u0119 w szkolnictwie (uczy\u0142 j\u0119zyka niemieckiego w gimnazjum), z czego musia\u0142 po pewnym czasie zrezygnowa\u0107 z powodu j\u0105kania. Zosta\u0142 sprawozdawc\u0105 s\u0105dowym i parlamentarnym (w sejmie galicyjskim). Zaj\u0105\u0142 si\u0119 te\u017c dziennikarstwem oraz tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 literack\u0105.<\/p>\n W 1894 r. debiutowa\u0142 jako poeta wierszem \u201eW\u015br\u00f3d nocy\u201d na \u0142amach lwowskiej \u201eKroniki Spo\u0142ecznej i Literackiej\u201d (wg https:\/\/nplp.pl \u201eKroniki Spo\u0142ecznej i Politycznej\u201d). Rok p\u00f3\u017aniej w \u201eCzasopi\u015bmie Akademickim\u201d opublikowa\u0142 nowel\u0119 \u201eDiurnista\u201d.<\/p>\n Wkr\u00f3tce nawi\u0105za\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z lwowskim \u201ePrzegl\u0105dem Politycznym, Spo\u0142ecznym i Literackim\u201d. Zamieszcza\u0142 w nim \u2013 pocz\u0105tkowo anonimowo \u2013 \u201erecenzje literackie i teatralne (cz\u0119sto cenzurowane i zmieniane przez redaktora naczelnego Ludwika Mas\u0142owskiego), wiersze, sprawozdania s\u0105dowe i parlamentarne, notki z odczyt\u00f3w\u201d (https:\/\/nplp.pl). W 1897 r. napisa\u0142 sw\u00f3j pierwszy dramat pt. \u201eZwyci\u0119stwo\u201d.<\/p>\n Pod koniec lat 90. bra\u0142 udzia\u0142 w spotkaniach literackich, kt\u00f3re odbywa\u0142y si\u0119 co niedziel\u0119 w domu poety i t\u0142umacza Stanis\u0142awa Bar\u0105cza. W 1896 r. na \u0142amach \u201eMonitora\u201d opublikowa\u0142 manifest literacki \u201eCzym jest Horla?\u201d; zaprezentowane w nim rozwa\u017cania zawar\u0142 w swej pierwszej powie\u015bci pt. \u201ePa\u0142uba. Sny Marii Dunin\u201d (wyd. 1903 r.).<\/p>\n Okre\u015bla\u0142 j\u0105 mianem \u201epowie\u015bci z przypisami\u201d, t\u0142umacz\u0105c, \u017ce znajduj\u0105 si\u0119 w niej jednocze\u015bnie \u201e1) fakta; 2) zdania, teorie, jakie o tych faktach maj\u0105 dzia\u0142aj\u0105ce osoby; 3) dialektyka samych fakt\u00f3w, tj. r\u00f3\u017cne inne mo\u017cliwe sposoby pojmowania ich, kt\u00f3rych osoby dzia\u0142aj\u0105ce nie uwzgl\u0119dni\u0142y, tudzie\u017c wnioski st\u0105d wysnute; 4) co ja, jako autor, s\u0105dz\u0119 o ka\u017cdym z poprzednich trzech punkt\u00f3w; 5) t\u0142o moich zapatrywa\u0144 filozoficznych i estetycznych, bez kt\u00f3rego nie mo\u017cna zrozumie\u0107 >Pa\u0142uby< tak, jak chc\u0119, \u017ceby j\u0105 zrozumiano\u201d (https:\/\/culture.pl).<\/p>\n Natalia M\u0119trak \u2013 Ruda t\u0142umaczy, \u017ce \u201epowie\u015b\u0107, rozgrywaj\u0105ca si\u0119 jednocze\u015bnie w warstwie zdarze\u0144 i refleksji o zdarzeniach, zawieraj\u0105c analizy proces\u00f3w poznawczych cz\u0142owieka, roli nie\u015bwiadomo\u015bci i marze\u0144 sennych, antycypowa\u0142a my\u015bl Zygmunta Freuda\u201d . Dzie\u0142o to sk\u0142ada si\u0119 z nast\u0119puj\u0105cych cz\u0119\u015bci: noweli \u201eSny Marii Dunin\u201d, g\u0142\u00f3wnego tekstu czyli powie\u015bci \u201ePa\u0142uba\u201d (Studium biograficznego), komentarzy autorskich \u201eUwagi do Pa\u0142uby\u201d, autointerpretacji \u201eWyja\u015bnienie sn\u00f3w Marii Dunin i zwi\u0105zek ich z Pa\u0142ub\u0105\u201d oraz komentarza autorskiego \u201eSzaniec Pa\u0142uby\u201d.<\/p>\n Rok po \u201ePa\u0142ubie\u201d ukaza\u0142y si\u0119 \u201eNowele\u201d (\u201ez kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 utrzymana jest w mrocznym, gotyckim klimacie utwor\u00f3w E. T. A. Hoffmana czy Edgara Allana Poe\u201d), w kolejnych latach: \u201eWiersze i dramaty\u201d 1907 r., sztuka \u201eDobrodziej z\u0142odziei. Komedia w 5 aktach\u201d (wsp\u00f3lnie z Henrykiem Mohortem) 1907 r., monografia \u201eFryderyk Hebbel jako poeta konieczno\u015bci\u201d 1907 r.<\/p>\n Irzykowski wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z wieloma czasopismami np. z \u201eG\u0142osem\u201d, \u201ePrawd\u0105\u201d, \u201eNaszym Krajem\u201d, \u201eWidnokr\u0119gami\u201d, \u201eGazet\u0105 Wieczorn\u0105\u201d. Spo\u015br\u00f3d artyku\u0142\u00f3w, kt\u00f3re opublikowa\u0142 w prasie w pierwszej dekadzie XX w. na uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105: \u201eW\u0142a\u017c\u0105 w swoje korzenie!\u201d (\u201ePrawda\u201d 1907 r.) i \u201eWalka z mechanizmem\u201d (\u201ePrawda\u201d 1908 r.), w kt\u00f3rych krytykowa\u0142 \u201eumys\u0142owo\u015b\u0107 typow\u0105 dla narodowej demokracji i literackie nawi\u0105zania do pierwotnych, lecz stereotypowo rozumianych \u017ar\u00f3de\u0142 kultury wsp\u00f3\u0142czesnej\u201d; \u201eDwie rewolucje\u201d (\u201eNasz Kraj\u201d 1908 r. ) i \u201e Niezrozumialcy (Teoria niezrozumia\u0142o\u015bci o ile mo\u017cna zrozumiale wy\u0142o\u017cona)\u201d (\u201eNasz Kraj\u201d 1908 r.), \u201ew kt\u00f3rych odrzuca\u0142 wt\u00f3rno\u015b\u0107 pocz\u0105tkowo oryginalnej (bo niezale\u017cnej od misji dydaktycznych, cenzury obyczajowej i obcych wzor\u00f3w) literackiej M\u0142odej Polski, sugeruj\u0105c, \u017ce typ \u017co\u0142nierza powinien zosta\u0107 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie zast\u0105piony typem robotnika\u201d (https:\/\/nplp.pl).<\/p>\n Zbiorcze wydanie jego artyku\u0142\u00f3w prasowych pt. \u201eCzyn i s\u0142owo. Glossy sceptyka\u201d ukaza\u0142o si\u0119 w 1913 r. we Lwowie. By\u0142o krytycznym podsumowaniem epoki m\u0142odopolskiej; \u015bwiadectwem \u201epacyfizmu i kie\u0142kuj\u0105cego klerkizmu \u2013 \u015bwiatopogl\u0105du, sprzeciwiaj\u0105cego si\u0119 dominacji uczu\u0107 i intuicji w kulturze, stawiaj\u0105cego na warto\u015b\u0107 poznawcz\u0105 i intelektualn\u0105 literatury, obron\u0119 warto\u015bci uniwersalnych oraz indywidualizm niezaanga\u017cowany w aktywizm polityczny, lecz prowokacyjny wobec u\u015bwi\u0119conych kanon\u00f3w i szablon\u00f3w\u201d (https:\/\/nplp.pl).<\/p>\n W 1908 r. pisarz przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Krakowa, gdzie od kilku lat mieszka\u0142a jego matka. Zosta\u0142 tam korespondentem w Cesarsko \u2013 Kr\u00f3lewskim Biurze Korespondencyjnym. W latach 1910 \u2013 1917 pracowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c w redakcji krakowskiego dziennika \u201eNowa Reforma\u201d (b\u0119d\u0105cym od 1912 r. organem prasowym Polskiego Towarzystwa Demokratycznego, w czasie I wojny \u015bwiatowej zwi\u0105zanym z Naczelnym Komitetem Narodowym).<\/p>\n W 1908 r. wraz z Ostapem Ortwinem wyda\u0142 broszur\u0119 \u201eLemiesz i szpada przed s\u0105dem publicznym\u201d, w kt\u00f3rej obaj stan\u0119li w obronie publicysty i krytyka literackiego, Stanis\u0142awa Brzozowskiego, oskar\u017conego o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Ochran\u0105 \u2013 tajn\u0105 carsk\u0105 policj\u0105. Zarzut szpiegostwa na rzecz Rosji postawi\u0142 Brzozowskiemu rosyjski publicysta, zarazem dzia\u0142acz rewolucyjny W\u0142adimir Burcew w artykule pt. \u201eSzpieg\u201d, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 na \u0142amach pisma \u201eNaprz\u00f3d\u201d. W rzeczywisto\u015bci sprawa ta pozosta\u0142a nierozstrzygni\u0119ta.<\/p>\n Nale\u017cy wyja\u015bni\u0107, \u017ce Karol Irzykowski zna\u0142 osobi\u015bcie Stanis\u0142awa Brzozowskiego. Pozna\u0142 go w 1905 r. we Lwowie. Stenografowa\u0142 jego wyk\u0142ady z cyklu \u201e\u015awiatopogl\u0105d pracy i swobody\u201d.<\/p>\n W 1908 r. opublikowa\u0142 w\u0142asne t\u0142umaczenie dramatu \u201eJudyta\u201d Ch. F. Hebbla (prapremiera sztuki mia\u0142a miejsce 25 IX 1909 r. w Teatrze Miejskim w Krakowie), trzy lata p\u00f3\u017aniej \u2013 wyb\u00f3r \u201eDziennik\u00f3w\u201d Hebbla. W tym czasie bywa\u0142 cz\u0119sto we Lwowie, gdzie nadal stenografowa\u0142 sesje sejmu galicyjskiego. Uczestniczy\u0142 te\u017c w odbywaj\u0105cych si\u0119 w Kawiarni Szkockiej spotkaniach cz\u0142onk\u00f3w Ko\u0142a Konstrukcjonalist\u00f3w (za\u0142o\u017conego w 1911 r.), zafascynowanych tak jak on, empiriokrytycyzmem.<\/p>\n G\u0142\u00f3wn\u0105 tez\u0105 programu tego\u017c nurtu by\u0142o \u201epodanie jasnych kryteri\u00f3w rozr\u00f3\u017cnienia wiedzy naukowej i nienaukowej i odrzucenie jako nienaukowych wszelkich rozwa\u017ca\u0144 metafizycznych, tj. nie opartych na do\u015bwiadczeniu. Empiriokrytycyzm usi\u0142owa\u0142 znie\u015b\u0107 przeciwstawno\u015bci idealizmu i materializmu, wysuwaj\u0105c teori\u0119 o psychologicznej naturze wra\u017ce\u0144 (tzw. teori\u0119 czystego do\u015bwiadczenia), do kt\u00f3rych sprowadza\u0142 ca\u0142\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 (stanowi\u0105c\u0105 sum\u0119 element\u00f3w naturalnych, tj. danych zmys\u0142owych)\u201d (Wikipedia).<\/p>\n W kwietniu 1910 r. Karol Irzykowski o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Mari\u0105 Antonin\u0105 Gnoi\u0144sk\u0105. Ceremonia odby\u0142a si\u0119 w ko\u015bciele ewangelickim we Lwowie (pisarz bowiem wcze\u015bniej wyst\u0105pi\u0142 z ko\u015bcio\u0142a katolickiego). Ma\u0142\u017conkowie doczekali si\u0119 trzech c\u00f3rek: Barbary (1910 \u2013 1916), Zofii (1916 \u2013 2003) i Anny (1921 \u2013 1995). Rok po \u015bmierci najstarszej c\u00f3rki, z my\u015bl\u0105 o niej napisa\u0142 dramat pt. \u201eCz\u0142owiek z po\u017caru\u201d.<\/p>\n W czasie I wojny \u015bwiatowej reprezentowa\u0142 orientacj\u0119 austriacko \u2013 niemieck\u0105 (antyrosyjsk\u0105), kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wnym tw\u00f3rc\u0105 by\u0142 J\u00f3zef Pi\u0142sudski. Tj. popiera\u0142 d\u0105\u017cenie do odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci w oparciu o pa\u0144stwa centralne. By\u0142 jednak zdystansowany do idei utworzenia Legion\u00f3w, gdy\u017c obawia\u0142 si\u0119 p\u0142ytkiej \u201ebohaterszczyzny\u201d. W drugim roku wojny \u201ez\u0142agodzi\u0142 ton w artykule >Casus conscientiae< (\u201eNowa Reforma\u201d 1915, nr 366); swoje stanowisko podsumowa\u0142 po latach w publikacji \u201eJubileusz mojego grzechu\u201d (\u201ePion\u201d 1938, nr 11)\u201d (https:\/\/nplp.pl).<\/p>\n W odrodzonej Polsce zamieszka\u0142 w Warszawie. Przez pi\u0119\u0107 lat (do momentu uzyskania samodzielnego mieszkania) mieszka\u0142 w stolicy sam \u2013 \u017cona z c\u00f3rkami pozosta\u0142a w Krakowie. Zosta\u0142 kierownikiem biura stenograficzno \u2013 sprawozdawczego Sejmu. Zajmowa\u0142 si\u0119 prac\u0105 literack\u0105, wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z wieloma czasopismami \u201eo r\u00f3\u017cnorodnym charakterze i faworyzuj\u0105cymi odmienne frakcje polityczne\u201d, np. \u201eSkamandrem\u201d, \u201eWiadomo\u015bciami Literackimi\u201d, z prawicowymi pismami \u201eProsto z Mostu\u201d i \u201eZet\u201d.<\/p>\n By\u0142 recenzentem teatralnym w \u201eRobotniku\u201d, b\u0119d\u0105cym organem prasowym PPS. Czuj\u0105c si\u0119 tam lekcewa\u017conym i niedocenianym w latach 30. zako\u0144czy\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z redakcj\u0105 tego pisma. Przeszed\u0142 do sanacyjnego \u201ePionu\u201d. W tym czasie kr\u00f3tko wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z \u201eefemerycznym antysanacyjnym i niezale\u017cnego w za\u0142o\u017ceniach\u201d pismem \u201eEuropa\u201d. Od 1934 r. w \u201eRoczniku Literackim\u201d prowadzi\u0142 dzia\u0142 dramatu.<\/p>\n Uczestniczy\u0142 w wieczorach skamandryt\u00f3w w kawiarni \u201ePod Pikadorem\u201d. W 1924 r. w swej publikacji pt. \u201eDziesi\u0105ta Muza. Zagadnienia estetyczne kina\u201d przedstawi\u0142 nowatorskie uwagi o filmie (dotyczy\u0142y one g\u0142\u00f3wnie kina niemego). Jak zauwa\u017cy\u0142a Natalia M\u0119trak \u2013 Ruda by\u0142a to \u201eksi\u0105\u017cka pionierska nie tylko w pi\u015bmiennictwie polskim, bo skupiaj\u0105ca si\u0119 na analizie nowego, filmowego medium, kt\u00f3rego j\u0119zyk i estetyk\u0119 uznaje autor za odr\u0119bn\u0105 i swoist\u0105. Z ksi\u0105\u017cki tej pochodzi s\u0142ynna definicja: kino >jest to widzialno\u015b\u0107 obcowania cz\u0142owieka z materi\u0105<\u201d.<\/p>\n Pisarz bra\u0142 udzia\u0142 w licznych dyskusjach literackich. Polemizowa\u0142 z Witkacym i \u201eKrakowsk\u0105 Awangard\u0105\u201d (\u201eWalka o tre\u015b\u0107. Studium z literackiej teorii poznania\u201d, 1929 r.), z Leonem Chwistkiem \u2013 z jego teori\u0105 wielo\u015bci rzeczywisto\u015bci, a tak\u017ce z Tadeuszem Boyem \u2013 \u017bele\u0144skim (pamflet \u201dBieniaminek. Rzecz o Tadeuszu Boyu \u2013 \u017bele\u0144skim\u201d, \u201eWiadomo\u015bci Literackie\u201d 1933 r.).<\/p>\n Boy \u2013 \u017bele\u0144ski, kt\u00f3rego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 zosta\u0142a wyszydzona przez Irzykowskiego, na \u0142amach tego\u017c pisma odpar\u0142 atak, przedstawi\u0142 sw\u00f3j punkt widzenia. Redakcja nie wyrazi\u0142a zgody, by Irzykowski m\u00f3g\u0142 ustosunkowa\u0107 si\u0119 do argument\u00f3w Boya \u2013 \u017bele\u0144skiego, dlatego ura\u017cony zerwa\u0142 z ni\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119.<\/p>\n W latach 20. zabra\u0142 g\u0142os w dyskusji dotycz\u0105cej utworzenia instytucji, kt\u00f3ra mia\u0142aby reprezentowa\u0107 \u015brodowisko polskich tw\u00f3rc\u00f3w literatury. Pierwszy projekt powo\u0142ania takiej instytucji \u2013 \u201eAkademii Literatury Polskiej\u201d \u2013 przedstawi\u0142 ju\u017c w 1918 r. Stefan \u017beromski<\/a>. Irzykowski jako jeden z nielicznych opowiada\u0142 si\u0119 za form\u0105 bardziej demokratyczn\u0105 \u2013 Izb\u0105 Literack\u0105. Swoje uwagi przedstawi\u0142 w artykule \u201eWypaczenie idei \u017beromskiego \u2013 Akademia Literatury czy Izba Literacka?\u201d, opublikowanym w 1928 r. na \u0142amach \u201eRobotnika\u201d.<\/p>\n Jego projekt nie zyska\u0142 jednak wi\u0119kszego poparcia. Polska Akademia Literatury zosta\u0142a powo\u0142ana pod auspicjami Stra\u017cy Pi\u015bmiennictwa Polskiego, rozporz\u0105dzeniem Rady Ministr\u00f3w RP z 29 wrze\u015bnia 1933 r.<\/p>\n Irzykowski mimo przegranej przyj\u0105\u0142 cz\u0142onkostwo w PAL t\u0142umacz\u0105c sw\u0105 decyzj\u0119 \u201ech\u0119ci\u0105 reformowania i ulepszania od wewn\u0105trz instytucji, wobec kt\u00f3rej by\u0142 zdystansowany\u201d (https:\/\/nplp.pl). W tym samym roku \u201eza zas\u0142ugi na polu krytyki literackiej i literatury\u201d zosta\u0142 odznaczony przez Prezydenta Ignacego Mo\u015bcickiego Krzy\u017cem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.<\/p>\n W czasie Zjazdu Literat\u00f3w Polskich odbywaj\u0105cego si\u0119 w Krakowie w dniach 28 \u2013 29 XI 1932 r. pisarz wyrazi\u0142 sw\u00f3j kategoryczny sprzeciw wobec wys\u0142ania depeszy ho\u0142downiczej do Prezydenta Ignacego Mo\u015bcickiego i Marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego w zwi\u0105zku z procesem brzeskim. Proces ten toczy\u0142 si\u0119 przed S\u0105dem Okr\u0119gowym w Warszawie w latach 1931 \u2013 1932. Doprowadzi\u0142 do aresztowania, a nast\u0119pnie skazania jedenastu polityk\u00f3w (w tym Wincentego Witosa) z partii opozycyjnych. Za sw\u0105 postaw\u0119 Irzykowski zosta\u0142 ukarany przeniesieniem w 1933 r. na wcze\u015bniejsz\u0105, zmniejszon\u0105 do 60 % emerytur\u0119. Aby utrzyma\u0107 rodzin\u0119, zmuszony by\u0142 dorabia\u0107 dodatkow\u0105 prac\u0105 dziennikarsk\u0105. Poj\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Polskim Radiem.<\/p>\n W po\u0142owie lat 30. zbli\u017cy\u0142 si\u0119 na kr\u00f3tko do katolickiego \u015brodowiska \u201eVerbum\u201d prowadzonego przez ks. W\u0142adys\u0142awa Korni\u0142owicza. W dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym ukaza\u0142y si\u0119 jego nast\u0119puj\u0105ce publikacje: studium psychologiczne \u201eProlegomena do charakterologii\u201d (1924 r.), szkice \u201eS\u0142o\u0144 w\u015br\u00f3d porcelany\u201d (Towarzystwo Wydawnicze \u201eR\u00f3j\u201d 1934 r.), \u201eL\u017cejszy kaliber. Szkice \u2013 pr\u00f3by dna \u2013 Aforyzmy\u201d 1936 r.<\/p>\n Pisarz by\u0142 zapalonym szachist\u0105. W latach 1895 \u2013 1914 nale\u017ca\u0142 do czo\u0142\u00f3wki polskich szachist\u00f3w. Pocz\u0105wszy od 1908 r. by\u0142 cz\u0142onkiem Krakowskiego Klubu Szachist\u00f3w. W 1939 r. zosta\u0142 wybrany do Rady Naczelnej Polskiego Zwi\u0105zku Szachowego. W czasie II wojny \u015bwiatowej wsp\u00f3\u0142organizowa\u0142 konspiracyjny turniej szachowy. Akcja jego dramatu pt. \u201eZwyci\u0119stwo\u201d z 1897 r. rozgrywa si\u0119 na szachownicy. W 1921 r. napisa\u0142 esej, w kt\u00f3rym wyrazi\u0142 wiele oryginalnych pogl\u0105d\u00f3w na temat rozwoju szach\u00f3w.<\/p>\n W 1939 r. Karol Irzykowski mieszka\u0142 w Kolonii Staszica w dzielnicy Ochota. W przeddzie\u0144 kapitulacji Warszawy osiedle to \u2013 zapewne z powodu znajduj\u0105cego si\u0119 w pobli\u017cu du\u017cego kompleksu budynk\u00f3w wojskowych \u2013 zosta\u0142o zbombardowane. Mieszkanie pisarza doszcz\u0119tnie sp\u0142on\u0119\u0142o. Przepad\u0142 zgromadzony przez niego cenny ksi\u0119gozbi\u00f3r oraz dokumentacja literacka.<\/p>\n W czasie II wojny \u015bwiatowej Irzykowski bra\u0142 udzia\u0142 w podziemnym \u017cyciu kulturalnym. Jego \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania by\u0142y wyk\u0142ady po\u015bwi\u0119cone stenografii polskiej i niemieckiej. Pracowa\u0142 nad powie\u015bci\u0105 pt. \u201eWyspa\u201d, kt\u00f3ra niemal w ca\u0142o\u015bci sp\u0142on\u0119\u0142a w czasie Powstania Warszawskiego. Zachowa\u0142y si\u0119 tylko jej fragmenty i notatki autora, opublikowane po wojnie w t. 4 jego \u201ePism zebranych\u201d. Zniszczeniu uleg\u0142 tak\u017ce r\u0119kopis \u201eZarysu dziej\u00f3w literatury polskiej XX \u2013 lecia\u201d; zachowa\u0142 si\u0119 jedynie konspekt.<\/p>\n R\u0119kopisy dzie\u0142 Karola Irzykowskiego schowane przez niego w piwnicy, po wybuchu Powstania w 1944 r. zosta\u0142y spalone przez w\u0142asowc\u00f3w, czyli cz\u0142onk\u00f3w Rosyjskiej Armii Wyzwole\u0144czej (utworzonej w 1942 r. przez Niemc\u00f3w z radzieckich je\u0144c\u00f3w wojennych).<\/p>\n W nocy z 9 na 10 sierpnia 1944 r. Irzykowski pr\u00f3bowa\u0142 przedosta\u0107 si\u0119 do zamieszka\u0142ej w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu c\u00f3rki Zofii. Zosta\u0142 wtedy ranny w podudzie. Niemieccy \u017co\u0142nierze przenie\u015bli go do szpitala polowego na Ok\u0119ciu. Stamt\u0105d trafi\u0142 do prowizorycznego szpitala polowego w Milan\u00f3wku (kt\u00f3ry mie\u015bci\u0142 si\u0119 w willi \u201ePere\u0142ka\u201d), a nast\u0119pnie do szpitala w \u017byrardowie. W mi\u0119dzyczasie rana uleg\u0142a zaka\u017ceniu, wytworzy\u0142 si\u0119 ropny stan zapalny w postaci czyraka.<\/p>\n Pisarz mimo pogarszaj\u0105cego si\u0119 stanu zdrowia nie przyj\u0105\u0142 antybiotyku, kt\u00f3ry dostarczy\u0142a mu c\u00f3rka, a kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 mu uratowa\u0107 \u017cycie. Zrezygnowa\u0142 z leczenia pod presj\u0105 lekarza sugeruj\u0105cego, \u017ce \u201epierwsze\u0144stwo maj\u0105 ranni \u017co\u0142nierze\u201d. Zmar\u0142 w szpitalu z powodu posocznicy 2 XI 1944 r. Cztery dni p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 pochowany na cmentarzu w \u017byrardowie. Po wojnie Zwi\u0105zek Literat\u00f3w Polskich ufundowa\u0142 mu pomnik nagrobny. Staraniem c\u00f3rek pisarza na pocz\u0105tku lat 80. jego szcz\u0105tki zosta\u0142y ekshumowane i przeniesione na Cmentarz Rakowicki w Krakowie. Z\u0142o\u017cono je tam w rodzinnym grobie.<\/p>\n Po\u015bmiertnie wydano nast\u0119puj\u0105ce utwory Karola Irzykowskiego:<\/p>\n \u201eNotatki z \u017cycia, obserwacje, motywy\u201d (1964 r.) \u2013 fragmenty dziennik\u00f3w Karola Irzykowskiego, ze wst\u0119pem Stefana Kisielewskiego W 1980 r. Karol Irzykowski zosta\u0142 patronem ulicy w warszawskiej dzielnicy Bemowo. W latach 90. na fasadzie kamienicy przy ul. Filtrowej 75, w kt\u00f3rej mieszka\u0142 w czasie II wojny \u015bwiatowej ods\u0142oni\u0119to tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105.<\/p>\n<\/a>Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Brzyskach, fot. Henryk Bielamowicz Domena Publiczna<\/p>\n<\/a>Gimnazjum w Brze\u017canach, kt\u00f3re w II RP otrzyma\u0142o imi\u0119 gen. Rydza \u2013 \u015amig\u0142ego.Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny \u2013 Archiwum Ilustracji,https:\/\/audiovis.nac.gov.pl<\/p>\n<\/a>Stary budynek Uniwersytetu we Lwowie z 1851 r., wykorzystywany do dzi\u015b. Obok ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Miko\u0142aja. Domena Publiczna<\/p>\n<\/a>Panorama Lwowa, lata 1939 \u2013 1945. Wydawnictwo Prasowe Krak\u00f3w \u2013 Warszawa, https:\/\/audiovis.nac.gov.pl<\/p>\n<\/a>Zjazd literat\u00f3w z okazji 25. rocznicy \u015bmierci Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego listopad 1932 r. Karol Irzykowski stoi pierwszy z lewej. Obok niego Juliusz Kaden \u2013 Bandrowski, Wanda Melcer \u2013 Rutkowska \u2013 Sztekkerowa i Emil Zegad\u0142owicz. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny \u2013 Archiwum Ilustracji,https:\/\/audiovis.nac.gov.pl<\/p>\n<\/a>Pa\u0142ac Tyszkiewicz\u00f3w w Warszawie \u2013 siedziba Polskiej Akademii Literatury<\/p>\n<\/a>Tablica upami\u0119tniaj\u0105ca otwarcie kawiarni poet\u00f3w \u201ePod Pikadorem\u201d. Warszawa ul. Nowy \u015awiat 57<\/p>\n<\/a>Jury \u201enagrody m\u0142odych\u201d 1934 roku przyznaje Jalu Kurkowi, od lewej siedz\u0105: Wac\u0142aw Berent, Juliusz Kleiner, Leopold Staff, Wac\u0142aw Sieroszewski, Juliusz Kaden-Bandrowski, Piotr Choynowski, Wincenty Rzymowski, Tadeusz Zieli\u0144ski, Jerzy Szaniawski, Tadeusz \u017bele\u0144ski, Zofia Na\u0142kowska, Karol Irzykowski, Boles\u0142aw Le\u015bmian i Zenon Przesmycki (ty\u0142em). Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny \u2013 Archiwum Ilustracji, https:\/\/audiovis.nac.gov.pl<\/p>\n<\/a>Cz\u0142onkowie Polskiej Akademii Literatury. Siedz\u0105 za sto\u0142em prezydialnym od prawej: Wac\u0142aw Sieroszewski, Leopold Staff, Tadeusz \u017bele\u0144ski, Tadeusz Zieli\u0144ski, Karol Irzykowski, Jerzy Szaniawski. 8 XI 1935 r. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny \u2013 Archiwum Ilustracji, https:\/\/audiovis.nac.gov.pl<\/p>\n<\/a>Siedziba Polskiego Radia w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym przy ul. Zielnej 2. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny \u2013 Archiwum Ilustracji, https:\/\/audiovis.nac.gov.pl<\/p>\n<\/a>Kolonia Staszica w Warszawie w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym. Fot. Henryk Podd\u0119bski. Biblioteka Cyfrowa Polona<\/p>\n
\n\u201eSpod ciemnej gwiazdy. Wyb\u00f3r nowel\u201d opracowanie i wst\u0119p Janusz Wilhelmi, 1958 r.
\n\u201eRecenzje teatralne\u201d, wyb\u00f3r i opracowanie Janusz Szpota\u0144ski, przypisy Barbara Winklowa, 1965 r
\n\u201eMy\u015bli\u201d, wyb\u00f3r i wst\u0119p Ludwik Bohdan Grzeniewski, 1974 r.
\n\u201eAforyzmy\u201d, wyb\u00f3r i wst\u0119p Stefan Licha\u0144ski, 1975 r.
\n\u201eWyb\u00f3r pism krytycznoliterackich\u201d, oprac. Wojciech G\u0142owala, Biblioteka Narodowa, 1975 r.
\n\u201ePisma\u201d, wst\u0119p i redakcja Andrzej Lam, w latach 1976 \u2013 2001 r. ukaza\u0142o si\u0119 19 tom\u00f3w. W ramach tej edycji opublikowano m. in. pisma rozproszone, pisma teatralne, dzienniki oraz spu\u015bcizn\u0119 r\u0119kopi\u015bmienn\u0105. Edycj\u0119 uzupe\u0142nia trzytomowa monografia \u201eKarol Irzykowski. \u017bycie i tw\u00f3rczo\u015b\u0107\u201d autorstwa Barbary Winklowej.<\/p>\n