Wroc\u0142aw opowiada si\u0119 zwykle przez mosty, budynki, wyspy i warstwy pami\u0119ci. Rzadziej zauwa\u017camy, \u017ce jedn\u0105 z najstarszych map miasta i regionu jest mapa diecezji wroc\u0142awskiej. Jej granice przesuwa\u0142y si\u0119 wraz z granicami pa\u0144stw, lecz Ko\u015bci\u00f3\u0142 pomaga\u0142 zachowa\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 miejsca. Bez Ostrowa Tumskiego, katedry i ludzi wroc\u0142awskiego Ko\u015bcio\u0142a nie spos\u00f3b zrozumie\u0107 ani przesz\u0142o\u015bci miasta, ani jego powojennej to\u017csamo\u015bci i przysz\u0142o\u015bci \u2013 pisze Micha\u0142 K\u0141OSOWSKI<\/p>\n
.S\u0105 miasta, kt\u00f3rych histori\u0119 mo\u017cna opowiedzie\u0107, id\u0105c wzd\u0142u\u017c mur\u00f3w, Wroc\u0142aw<\/a> jednak lepiej poznaje si\u0119, przechodz\u0105c przez mosty. Most nie nale\u017cy w pe\u0142ni do \u017cadnego z brzeg\u00f3w, ale jest przestrzeni\u0105 przej\u015bcia: pomi\u0119dzy wysp\u0105 a l\u0105dem, pami\u0119ci\u0105 a przysz\u0142o\u015bci\u0105, tym, co odziedziczone, i tym, co trzeba zbudowa\u0107. Tak samo jest z histori\u0105 Wroc\u0142awia. Historie polska, czeska, habsburska, pruska i niemiecka tworz\u0105 tu palimpsest, kt\u00f3rego \u017cadnej warstwy nie da si\u0119 bez szkody wymaza\u0107. Troch\u0119 jak plaster miodu, narastaj\u0105c jedna na drugiej i przenikaj\u0105c si\u0119 wzajemnie.<\/p>\n W samym \u015brodku tej opowie\u015bci stoi jednak Ostr\u00f3w Tumski. Nie jest on wy\u0142\u0105cznie efektownym zabytkiem ani turystyczn\u0105 sceneri\u0105 roz\u015bwietlan\u0105 wieczorem przez latarnika. To centrum duchowe i instytucjonalne miasta, jedno z najstarszych w regionie. Gdy w roku 1000 powsta\u0142a diecezja wroc\u0142awska, podporz\u0105dkowana metropolii gnie\u017anie\u0144skiej, Wroc\u0142aw<\/a> zosta\u0142 wpisany w porz\u0105dek wi\u0119kszy od lokalnej osady: w rodz\u0105c\u0105 si\u0119 struktur\u0119 pa\u0144stwa polskiego, ale r\u00f3wnie\u017c w uniwersaln\u0105 geografi\u0119 zachodniego chrze\u015bcija\u0144stwa. Wyb\u00f3r miasta na siedzib\u0119 biskupstwa nie by\u0142 przypadkiem \u2013 ju\u017c wtedy nale\u017ca\u0142o ono do najwa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w \u015al\u0105ska.<\/p>\n Diecezja okaza\u0142a si\u0119 przy tym struktur\u0105 trwalsz\u0105 ni\u017c niejeden podzia\u0142 polityczny. Przez ponad osiem stuleci pozostawa\u0142a zwi\u0105zana z Gnieznem, cho\u0107 sam \u015al\u0105sk przechodzi\u0142 pod panowanie kolejnych w\u0142adc\u00f3w. Dopiero w 1821 roku zosta\u0142a podporz\u0105dkowana bezpo\u015brednio Stolicy Apostolskiej, a w 1930 roku podniesiona do rangi archidiecezji. Jej dawne terytorium by\u0142o ogromne i nie pokrywa\u0142o si\u0119 ani z granicami dzisiejszego Dolnego \u015al\u0105ska, ani z prostym podzia\u0142em narodowym, obejmuj\u0105c wsp\u00f3lnoty \u017cyj\u0105ce po r\u00f3\u017cnych stronach zmieniaj\u0105cych si\u0119 granic, nale\u017c\u0105ce do r\u00f3\u017cnych j\u0119zyk\u00f3w, tradycji pa\u0144stwowych i do\u015bwiadcze\u0144 historycznych, maj\u0105ce jednak jedn\u0105, apostolsk\u0105 i uniwersaln\u0105 wiar\u0119.<\/p>\n Dlatego granice diecezji wroc\u0142awskiej<\/a> s\u0105 tak ciekawym kluczem do miasta. Pokazuj\u0105, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie unosi\u0142 si\u0119 ponad histori\u0105, bezpieczny i niezmienny, a wr\u0119cz przeciwnie: historia raz po raz wdziera\u0142a si\u0119 w jego struktury. Reformacja zmieni\u0142a religijny krajobraz \u015al\u0105ska, rz\u0105dy pruskie przynios\u0142y nowe zale\u017cno\u015bci, a wytyczanie granic pa\u0144stwowych dzieli\u0142o istniej\u0105ce od wiek\u00f3w wsp\u00f3lnoty. Diecezjalna mapa musia\u0142a odpowiada\u0107 na polityczne trz\u0119sienia ziemi, cho\u0107 czyni\u0142a to zazwyczaj wolniej ni\u017c kancelarie pa\u0144stwowe. Pomi\u0119dzy ci\u0105g\u0142o\u015bci\u0105 a zmian\u0105 objawia si\u0119 szczeg\u00f3lny charakter wroc\u0142awskiego Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n Najbardziej dramatyczna cezura przysz\u0142a oczywi\u015bcie w 1945 roku. Breslau sta\u0142o si\u0119 Wroc\u0142awiem<\/a> nie tylko przez zmian\u0119 nazwy i pa\u0144stwowej przynale\u017cno\u015bci. Miasto niemal ca\u0142kowicie wymieni\u0142o mieszka\u0144c\u00f3w. Niemcy odchodzili, a ich miejsce zajmowali Polacy przybywaj\u0105cy z r\u00f3\u017cnych stron, tak\u017ce wyp\u0119dzeni z utraconych ziem wschodnich. Przywozili w\u0142asne obrazy, modlitwy, pami\u0119\u0107 parafii i cmentarzy, do kt\u00f3rych nie mieli ju\u017c wr\u00f3ci\u0107. Zastawali obce napisy, ruiny i \u015bwi\u0105tynie nale\u017c\u0105ce do historii, kt\u00f3rej nie znali. Wroc\u0142aw musia\u0142 zosta\u0107 nie tylko odbudowany, lecz tak\u017ce ponownie zamieszkany w sensie duchowym.<\/p>\n Katedra \u015bw. Jana Chrzciciela, zniszczona podczas obl\u0119\u017cenia Festung Breslau w ok. siedemdziesi\u0119ciu procentach, sta\u0142a si\u0119 znakiem tego procesu. Nowi mieszka\u0144cy podnosili z ruin \u015bwi\u0105tyni\u0119 wznoszon\u0105 przez pokolenia \u015al\u0105zak\u00f3w, Czech\u00f3w, Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. Przyjmowali j\u0105 jako w\u0142asn\u0105, nie mog\u0105c uczciwie powiedzie\u0107, \u017ce zaczynaj\u0105 histori\u0119 od pocz\u0105tku \u2013 ka\u017cda katedra przypomina bowiem, \u017ce dziedzictwo miasta tworzy tak\u017ce to, za co zdecydowali\u015bmy si\u0119 wzi\u0105\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107. Mimo to powojenne granice pa\u0144stwa d\u0142ugo nie mia\u0142y pe\u0142nego odpowiednika na mapie ko\u015bcielnej. Dopiero w 1972 roku Stolica Apostolska uregulowa\u0142a status struktur na zachodnich i p\u00f3\u0142nocnych ziemiach Polski, a arcybiskup Boles\u0142aw Kominek zosta\u0142 pe\u0142noprawnym metropolit\u0105 wroc\u0142awskim. Nie by\u0142 to wy\u0142\u0105cznie akt administracyjny. W mie\u015bcie, kt\u00f3rego polsko\u015b\u0107 przez lata pr\u00f3bowano uzasadnia\u0107 j\u0119zykiem piastowskiego powrotu, Ko\u015bci\u00f3\u0142 wybra\u0142 drog\u0119 trudniejsz\u0105: nie zaprzeczenie niemieckiej przesz\u0142o\u015bci, lecz pojednanie z ni\u0105<\/a>.<\/p>\n To w\u0142a\u015bnie z Wroc\u0142awia <\/a>wyszed\u0142 jeden z najwa\u017cniejszych europejskich dokument\u00f3w XX wieku. W 1965 roku, jeszcze przed ostatecznym uregulowaniem granic ko\u015bcielnych, arcybiskup Kominek przygotowa\u0142 Or\u0119dzie biskup\u00f3w polskich do biskup\u00f3w niemieckich. Zdanie \u201eprzebaczamy i prosimy o przebaczenie\u201d mia\u0142o si\u0142\u0119 wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c protok\u00f3\u0142 dyplomatyczny, poniewa\u017c nie zamazywa\u0142o win i cierpienia, lecz odmawia\u0142o uczynienia z nich wiecznego wi\u0119zienia. By\u0142a to propozycja przekroczenia granicy bez jej uniewa\u017cniania: uznania prawdy w\u0142asnej krzywdy i zarazem podj\u0119cia odpowiedzialno\u015bci za przysz\u0142o\u015b\u0107. Nieprzypadkowo ten gest narodzi\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie tutaj. Kominek rozumia\u0142 pogranicze nie jako peryferie, lecz jako laboratorium Europy. Sam pochodzi\u0142 ze \u015al\u0105ska i wiedzia\u0142, \u017ce to\u017csamo\u015bci nie zawsze mieszcz\u0105 si\u0119 w narodowych rubrykach. Wroc\u0142aw za\u015b by\u0142 miastem, w kt\u00f3rym historia zmusi\u0142a ludzi do \u017cycia po\u015br\u00f3d cudzych \u015blad\u00f3w. Or\u0119dzie wyrasta\u0142o z chrze\u015bcija\u0144skiej teologii przebaczenia, ale zarazem by\u0142o niezwykle realistycznym programem politycznym, w ko\u0144cu bez pojednania dw\u00f3ch narod\u00f3w<\/a> nie mog\u0142a powsta\u0107 wsp\u00f3lna Europa; bez przyj\u0119cia ca\u0142ej historii Wroc\u0142aw nie m\u00f3g\u0142 naprawd\u0119 sta\u0107 si\u0119 domem nowych mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n Tak\u017ce p\u00f3\u017aniejsze zmiany granic archidiecezji m\u00f3wi\u0105 o dojrzewaniu regionu. W 1992 roku z cz\u0119\u015bci jej terytorium utworzono diecezj\u0119 legnick\u0105, a w 2004 roku \u015bwidnick\u0105. Dzisiejsz\u0105 metropoli\u0119 wroc\u0142awsk\u0105 tworz\u0105 archidiecezja wroc\u0142awska oraz obie te diecezje. Sama archidiecezja obejmuje 33 dekanaty i blisko trzysta parafii: od wielu dekanat\u00f3w miejskich po Brzeg, Ole\u015bnic\u0119, O\u0142aw\u0119, Strzelin, Wo\u0142\u00f3w i Zi\u0119bice. Jej mapa nadal pokazuje zatem Wroc\u0142aw<\/a> nie jako samotn\u0105 metropoli\u0119, ale jako centrum sieci mniejszych miast, wsi, sanktuari\u00f3w i lokalnych wsp\u00f3lnot. To wa\u017cne r\u00f3wnie\u017c dzisiaj, bo wielkie miasta \u0142atwo ulegaj\u0105 pokusie samowystarczalno\u015bci. Skupiaj\u0105 kapita\u0142, uczelnie, kultur\u0119 i media, a otaczaj\u0105cy je region zaczynaj\u0105 traktowa\u0107 jak zaplecze. Geografia Ko\u015bcio\u0142a przypomina inn\u0105 zasad\u0119: centrum istnieje po to, by s\u0142u\u017cy\u0107 ca\u0142o\u015bci. Katedra jest \u201ematk\u0105 ko\u015bcio\u0142\u00f3w\u201d nie dlatego, \u017ce pomniejsza parafie na obrze\u017cach, ale dlatego, \u017ce pozostaje z nimi w relacji, st\u0105d granica archidiecezji nie jest murem, tylko wyznacza obszar odpowiedzialno\u015bci.<\/p>\n Wsp\u00f3\u0142czesny Ko\u015bci\u00f3\u0142 wroc\u0142awski mierzy si\u0119 z sekularyzacj\u0105, spadkiem zaufania i konieczno\u015bci\u0105 oczyszczenia w\u0142asnych instytucji, to fakt. Tysi\u0105cletnia historia nie daje immunitetu wobec b\u0142\u0119d\u00f3w ani gwarancji przysz\u0142o\u015bci, jest zobowi\u0105zaniem. Wroc\u0142awska tradycja podpowiada, \u017ce odpowiedzi\u0105 na kryzys nie musi by\u0107 zamkni\u0119cie w twierdzy. Najwa\u017cniejszy wk\u0142ad tego Ko\u015bcio\u0142a w histori\u0119 Europy narodzi\u0142 si\u0119 przecie\u017c z wyci\u0105gni\u0119tej r\u0119ki. Mo\u017ce dlatego Wroc\u0142aw<\/a> lubi przedstawia\u0107 si\u0119 jako \u201emiasto spotka\u0144\u201d? Jednak has\u0142o to zachowuje sens tylko wtedy, gdy nie staje si\u0119 marketingow\u0105 dekoracj\u0105. Spotkanie wymaga pami\u0119ci, uznania r\u00f3\u017cnic i gotowo\u015bci do przekroczenia w\u0142asnej opowie\u015bci. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mo\u017ce w tym mie\u015bcie nadal odgrywa\u0107 wa\u017cn\u0105 rol\u0119, o ile pozostanie wierny najlepszej cz\u0119\u015bci w\u0142asnego dziedzictwa: b\u0119dzie strzeg\u0142 pami\u0119ci bez hodowania urazy, budowa\u0142 wsp\u00f3lnot\u0119 bez wykluczania i przekracza\u0142 granice bez udawania, \u017ce ich nie ma.<\/p>\n .Z wie\u017cy wroc\u0142awskiej katedry wida\u0107 znacznie wi\u0119cej ni\u017c Ostr\u00f3w Tumski. Wida\u0107 miasto odbudowane z ruin, rozrastaj\u0105ce si\u0119 poza dawne granice i wci\u0105\u017c ucz\u0105ce si\u0119 w\u0142asnej, wielowarstwowej historii. Jeszcze szersza perspektywa otwiera si\u0119 jednak wtedy, gdy spojrzymy na map\u0119 archidiecezji. Wroc\u0142aw <\/a>okazuje si\u0119 na niej nie punktem odgrodzonym od regionu, lecz sercem wi\u0119kszej wsp\u00f3lnoty. By\u0107 mo\u017ce wi\u0119c to jest najwa\u017cniejsza lekcja historii: granice s\u0105 potrzebne, aby wiedzie\u0107, za kogo odpowiadamy, mosty za\u015b s\u0105 po to, aby tej odpowiedzialno\u015bci nie ogranicza\u0107 wy\u0142\u0105cznie do swoich.<\/p>\n