![\"\"](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/popup-4-1-1-2-1-1-3-1-2.jpg\")
<\/a><\/p>\nCzwarta prawica<\/p>\n
Rafa\u0142 Matyja w\u00a0ksi\u0105\u017cce Konserwatyzm po\u00a0komunizmie wyr\u00f3\u017cnia trzy kolejne wcielenia polskiej prawicy po\u00a01989 roku. Pierwsze wyrasta jeszcze z\u00a0do\u015bwiadczenia opozycji wobec komunizmu po\u00a0stanie wojennym i\u00a0rozpada si\u0119 wraz z\u00a0ko\u0144cem solidarno\u015bciowej jedno\u015bci podczas kampanii prezydenckiej Lecha Wa\u0142\u0119sy.<\/p>\n
Drugie wcielenie kszta\u0142tuje si\u0119 w\u00a0pierwszej po\u0142owie lat 90. jako pr\u00f3ba okre\u015blenia, czym ma\u00a0by\u0107 prawica w\u00a0warunkach niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa. Tworz\u0105 j\u0105\u00a0r\u00f3\u017cnorodne, konkuruj\u0105ce ze\u00a0sob\u0105 \u015brodowiska \u2013 mi\u0119dzy innymi Zjednoczenie Chrze\u015bcija\u0144sko-Narodowe, Porozumienie Centrum, Unia Polityki Realnej i\u00a0Ruch dla Rzeczypospolitej.<\/p>\n
W\u00a0du\u017cej mierze to\u00a0w\u0142a\u015bnie z\u00a0tych \u015brodowisk i\u00a0ich zaplecza powstaje p\u00f3\u017aniej Akcja Wyborcza Solidarno\u015b\u0107, kt\u00f3ra\u00a0przejmuje w\u0142adz\u0119 w\u00a01997\u00a0r., ale\u00a0ju\u017c cztery lata p\u00f3\u017aniej \u2013 po\u00a0wewn\u0119trznych konfliktach \u2013 nie\u00a0przekracza progu wyborczego do\u00a0Sejmu.<\/p>\n
Trzecia prawica wyrasta z\u00a0kryzysu tego obozu na\u00a0prze\u0142omie wiek\u00f3w. Powstaje w\u00f3wczas Prawo i\u00a0Sprawiedliwo\u015b\u0107, pocz\u0105tkowo konkuruj\u0105ce o\u00a0prawicowy elektorat r\u00f3wnie\u017c z\u00a0Platform\u0105 Obywatelsk\u0105.<\/p>\n
Dzi\u015b obserwujemy czwarty etap historii polskiej prawicy. Jego pocz\u0105tkiem jest utrata przez\u00a0Prawo i\u00a0Sprawiedliwo\u015b\u0107 ponad dwudziestoletniej hegemonii po\u00a0prawej stronie sceny politycznej i\u00a0przegrana w\u00a0wyborach parlamentarnych w\u00a02023 roku.<\/p>\n
Nie\u00a0chodzi przy tym tylko\u00a0o\u00a0zmian\u0119 partyjnego uk\u0142adu. Dzi\u015b, po\u00a0raz pierwszy od\u00a0czasu ukszta\u0142towania si\u0119 dominacji PiS, prawic\u0119 dzieli niemal wszystko.<\/p>\n
Jak\u0105 polityk\u0119 zagraniczn\u0105 powinna prowadzi\u0107 Polska? Jaki powinien by\u0107 jej stosunek do\u00a0Unii Europejskiej, Stan\u00f3w Zjednoczonych, Ukrainy i\u00a0Rosji? Jak powinien wygl\u0105da\u0107 polski model gospodarczy? Jak\u0105 rol\u0119 powinien odgrywa\u0107 katolicyzm?<\/p>\n
Cztery licz\u0105ce si\u0119 dzi\u015b ugrupowania prawicowe nie\u00a0maj\u0105 sp\u00f3jnej odpowiedzi na\u00a0te\u00a0kluczowe pytania. \u017beby zrozumie\u0107, sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 ta\u00a0sytuacja, trzeba najpierw przyjrze\u0107 si\u0119 trzeciej koncepcji prawicy.<\/p>\n
Koniec trzeciej prawicy<\/p>\n
Prawo i\u00a0Sprawiedliwo\u015b\u0107 wprowadzi\u0142o szereg zmian, kt\u00f3re wyra\u017anie wp\u0142yn\u0119\u0142y na\u00a0kszta\u0142t III Rzeczypospolitej. Program 500+, p\u00f3\u017aniej rozszerzony do\u00a0800+, podwy\u017cszenie p\u0142acy minimalnej, wprowadzenie minimalnej stawki godzinowej oraz\u00a0zwi\u0119kszenie wydatk\u00f3w na\u00a0obronno\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142y do\u00a0najwa\u017cniejszych z\u00a0nich. PiS zmieni\u0142o r\u00f3wnie\u017c j\u0119zyk polskiej polityki, przesuwaj\u0105c j\u0105\u00a0w\u00a0stron\u0119 wi\u0119kszej roli pa\u0144stwa, redystrybucji i\u00a0polityki spo\u0142ecznej.<\/p>\n
Trzecia prawica rz\u0105dzi\u0142a jednak w\u00a0wyj\u0105tkowym momencie historycznym i\u00a0ponios\u0142a kilka znacz\u0105cych pora\u017cek. Osiem lat rz\u0105d\u00f3w Prawa i\u00a0Sprawiedliwo\u015bci przypad\u0142o na\u00a0okres, w\u00a0kt\u00f3rym\u00a0Unia Europejska wyra\u017anie zwi\u0119ksza\u0142a zakres swojej regulacyjnej ingerencji i\u00a0coraz mocniej anga\u017cowa\u0142a si\u0119 w\u00a0spory wewn\u0105trz pa\u0144stw cz\u0142onkowskich.<\/p>\n
To\u00a0okres pandemii COVID-19, zwi\u0105zanych z\u00a0ni\u0105 trend\u00f3w deglobalizacyjnych i\u00a0napi\u0119\u0107 spo\u0142ecznych; to\u00a0czas powrotu wojny jako podstawowego problemu europejskiej polityki w\u00a0kontek\u015bcie rosyjskiej agresji na\u00a0Kij\u00f3w<\/a>; to\u00a0wreszcie okres masowej imigracji nie\u00a0tylko\u00a0z\u00a0Ukrainy, ale\u00a0tak\u017ce z\u00a0pa\u0144stw dalekich od\u00a0Polski kulturowo.<\/p>\n To\u00a0wszystko dzia\u0142o si\u0119 r\u00f3wnolegle do\u00a0rozp\u0119dzonego kryzysu ustrojowego i\u00a0kosztownego konfliktu politycznego z\u00a0instytucjami europejskimi.<\/p>\n W\u00a0tym samym czasie Polska prze\u017cywa\u0142a dalszy awans gospodarczy i\u00a0cywilizacyjny, a\u00a0wraz z\u00a0nim coraz silniejsz\u0105 emocj\u0119 aspiracyjn\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re przesta\u0142o postrzega\u0107 siebie jako biednego krewnego Zachodu. Te\u00a0wydarzenia i\u00a0procesy nie\u00a0by\u0142y jedynie t\u0142em dla polityki PiS. Stopniowo zmienia\u0142y sam przedmiot prawicowej polityki i\u00a0to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n Pierwszy raz pojawi\u0142y si\u0119 na\u00a0polskiej prawicy tak\u00a0wyra\u017ane trendy eurosceptyczne, a\u00a0nawet polexitowe. Masowa migracja postawi\u0142a nowe pytania o\u00a0granice wsp\u00f3lnoty politycznej.<\/p>\n Konflikt z\u00a0Ukrain\u0105 o\u00a0pami\u0119\u0107 o\u00a0zbrodni wo\u0142y\u0144skiej i\u00a0gloryfikowanie UPA sprawi\u0142, \u017ce\u00a0po\u00a0raz pierwszy pojawi\u0142o si\u0119 \u015brodowisko nieostentacyjnie, ale\u00a0jednak sprzyjaj\u0105ce Rosji.<\/a> Z\u00a0kolei awans gospodarczy Polski sprawi\u0142, \u017ce\u00a0coraz mniej przekonuj\u0105ca stawa\u0142a si\u0119 polityka oparta na\u00a0obrazie spo\u0142ecze\u0144stwa jako skrzywdzonej i\u00a0zap\u00f3\u017anionej prowincji Zachodu.<\/p>\n Wraz ze\u00a0zmian\u0105 rzeczywisto\u015bci stopniowo traci\u0142 na\u00a0znaczeniu r\u00f3wnie\u017c j\u0119zyk, kt\u00f3rym\u00a0trzecia prawica j\u0105\u00a0opisywa\u0142a. Wszystkie mity polityczne Prawa i\u00a0Sprawiedliwo\u015bci si\u0119 zu\u017cy\u0142y.<\/p>\n Wielkie opowie\u015bci o\u00a0postkomunistycznym uk\u0142adzie, omnipotentnym liberalnym salonie czy\u00a0konserwatywnym ludzie z\u00a0prowincji mia\u0142y swoje \u017ar\u00f3d\u0142a w\u00a0rzeczywistych do\u015bwiadczeniach pierwszych dekad III RP.<\/p>\n Z\u00a0czasem jednak coraz s\u0142abiej odpowiada\u0142y sytuacji Polski, w\u00a0kt\u00f3rej\u00a0prawica sama przez\u00a0osiem lat sprawowa\u0142a w\u0142adz\u0119, zbudowa\u0142a w\u0142asny pot\u0119\u017cny obieg medialny, a\u00a0jej elektorat zacz\u0105\u0142 wyra\u017anie wychodzi\u0107 poza tradycyjne \u015brodowiska PiS.<\/p>\n Nie\u00a0znaczy to, \u017ce\u00a0wszystkie te\u00a0opowie\u015bci sta\u0142y si\u0119 ca\u0142kowicie fa\u0142szywe. Straci\u0142y jednak zdolno\u015b\u0107 wyja\u015bniania coraz wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci politycznej rzeczywisto\u015bci. Mitologia, kt\u00f3ra\u00a0przez\u00a0lata pomaga\u0142a prawicy mobilizowa\u0107 w\u0142asny ob\u00f3z, coraz s\u0142abiej pomaga\u0142a jej odpowiedzie\u0107 na\u00a0pytanie, co\u00a0zrobi\u0107 z\u00a0pa\u0144stwem, kt\u00f3rym\u00a0sama ju\u017c przez\u00a0lata rz\u0105dzi\u0142a.<\/p>\n PiS po\u00a0wyborach w\u00a02023\u00a0r. nie\u00a0tylko\u00a0nie\u00a0by\u0142 w\u00a0stanie skonstruowa\u0107 rz\u0105du. Zu\u017cy\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c model polityczny, kt\u00f3ry\u00a0przez\u00a0lata pozwala\u0142 partii Kaczy\u0144skiego okre\u015bla\u0107 w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107.<\/p>\n Pogr\u0105\u017ceni w\u00a0ideowym chaosie<\/p>\n Po\u00a02023 roku nie\u00a0pojawi\u0142a si\u0119 jednak \u017cadna nowa prawicowa synteza. Przeciwnie: prawica rozpad\u0142a si\u0119 na\u00a0konkuruj\u0105ce ze\u00a0sob\u0105 projekty. Prawo i\u00a0Sprawiedliwo\u015b\u0107 zachowa\u0142o najwi\u0119ksz\u0105 struktur\u0119 i\u00a0znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dawnego elektoratu. Obok niego funkcjonuj\u0105 dwa r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 od\u00a0siebie \u015brodowiska Konfederacji.<\/p>\n Mateusz Morawiecki pr\u00f3buje budowa\u0107 w\u0142asn\u0105 pozycj\u0119, r\u00f3wnie\u017c w\u015br\u00f3d wyborc\u00f3w wielkomiejskich i\u00a0kobiet.<\/a> Karol Nawrocki, wybrany na\u00a0prezydenta przy poparciu PiS, znalaz\u0142 si\u0119 natomiast w\u00a0pozycji potencjalnego punktu odniesienia dla szerszego obozu prawicowego.<\/a><\/p>\n Reszta jest jedn\u0105 wielk\u0105 niewiadom\u0105. Dla jednych przysz\u0142o\u015bci\u0105 jest silniejsze pa\u0144stwo i\u00a0wi\u0119ksza ambicja geopolityczna, dla innych \u2013 ograniczenie pa\u0144stwa i\u00a0wi\u0119ksza wolno\u015b\u0107 gospodarcza.<\/p>\n Jedni widz\u0105 w\u00a0Ukrainie koniecznego sojusznika przeciwko Rosji, inni przede wszystkim przysz\u0142ego konkurenta. Jedni chc\u0105 mocniejszego zakorzenienia prawicy w\u00a0katolicyzmie, inni kieruj\u0105 si\u0119 w\u00a0stron\u0119 \u015bwieckiego i\u00a0wielkomiejskiego konserwatyzmu.<\/p>\n Chaos na\u00a0prawicy nie\u00a0jest wi\u0119c\u00a0wy\u0142\u0105cznie problemem partyjnym. Rozdrobniona prawica zajmuje fundamentalnie r\u00f3\u017cne stanowiska co\u00a0do\u00a0wi\u0119kszo\u015bci spraw ideowych.<\/p>\n Zamiast szukania przeciwnik\u00f3w \u2013 pozytywny program polityczny<\/p>\n Przez\u00a0ostatnie kilkana\u015bcie lat prawica by\u0142a niezwykle skuteczna w\u00a0budowaniu politycznej to\u017csamo\u015bci wok\u00f3\u0142 tego, czemu nale\u017cy si\u0119 przeciwstawi\u0107. Mia\u0142a swoich przeciwnik\u00f3w, swoje symbole, swoje traumy i\u00a0swoje opowie\u015bci o\u00a0tym, dlaczego Polska wygl\u0105da tak, a\u00a0nie\u00a0inaczej.<\/p>\n To\u00a0by\u0142o politycznie skuteczne. Nie\u00a0wystarcza jednak do\u00a0zbudowania projektu na\u00a0kolejn\u0105 epok\u0119. Sko\u0144czy\u0142 si\u0119 czas prawicy, kt\u00f3rej\u00a0do\u00a0osi\u0105gni\u0119cia sukcesu wyborczego wystarcz\u0105 mity polityczne, niech\u0119\u0107 wobec jej wiecznych lub nowych wrog\u00f3w oraz\u00a0antyelitarny populizm.<\/p>\n Nie\u00a0chodzi przy tym o\u00a0stworzenie kolejnej wielkiej syntezy polskiej prawicowo\u015bci. By\u0107 mo\u017ce nie\u00a0potrzebujemy jednego zamkni\u0119tego systemu ideowego, kt\u00f3ry\u00a0rozstrzyga\u0142by wszystkie spory.<\/p>\n Potrzebujemy raczej ponownego uruchomienia pracy ideowej: zastanowienia si\u0119, jakiego pa\u0144stwa chcemy, jak\u0105 pozycj\u0119 Polski chcemy zbudowa\u0107, jak urz\u0105dzi\u0107 gospodark\u0119, co\u00a0ma\u00a0tworzy\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119 polityczn\u0105 i\u00a0jak\u0105 rol\u0119 w\u00a0tym wszystkim powinien odgrywa\u0107 katolicyzm.<\/p>\n W\u00a0tym sensie wsp\u00f3\u0142czesna prawica potrzebuje nie\u00a0tyle kolejnej strategii wyborczej, ile \u017ar\u00f3de\u0142 nowego my\u015blenia. Tak, aby by\u0142a zdolna przeciwstawi\u0107 si\u0119 tym tendencjom, kt\u00f3re stopniowo przejmuj\u0105 prawicow\u0105 dusz\u0119 \u2013 na\u00a0czele z\u00a0resentymentami: europejskim, ukrai\u0144skim czy\u00a0niemieckim, a\u00a0tak\u017ce pokus\u0105 \u0142atwych rozwi\u0105za\u0144 chocia\u017cby w\u00a0postaci libertarianizmu.<\/p>\n Jednym z\u00a0nich mo\u017ce by\u0107 \u015brodowisko, kt\u00f3re w\u00a0polskiej historii ideowej zajmuje miejsce znacznie skromniejsze, ni\u017c powinno.<\/p>\n \u201eBunt M\u0142odych\u201d \u2013 nowoczesna prawica w\u00a0mi\u0119dzywojennej Polsce<\/p>\n Nie\u00a0chodzi oczywi\u015bcie o\u00a0to, by\u00a0przepisywa\u0107 przedwojenne recepty do\u00a0Polski XXI wieku. Znacznie ciekawsze jest co\u015b innego: \u201eBunt M\u0142odych\u201d by\u0142 pr\u00f3b\u0105 stworzenia prawicy, kt\u00f3ra\u00a0nie\u00a0tylko\u00a0reagowa\u0142a na\u00a0rzeczywisto\u015b\u0107, lecz\u00a0pr\u00f3bowa\u0142a j\u0105\u00a0kszta\u0142towa\u0107.<\/p>\n \u015arodowisko skupione w\u00a0latach 20. i\u00a030. XX wieku wok\u00f3\u0142 m\u0142odego Jerzego Giedroycia chcia\u0142o odpowiedzie\u0107 na\u00a0pytanie, jak zbudowa\u0107 nowoczesne pa\u0144stwo, wzmocni\u0107 pozycj\u0119 Polski i\u00a0urz\u0105dzi\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119 polityczn\u0105 w\u00a0warunkach swojej epoki.<\/a><\/p>\n W\u00a0my\u015bleniu tych publicyst\u00f3w znajdziemy ambicj\u0119 budowy sprawnego pa\u0144stwa. wizj\u0119 Polski jako mocarstwa regionalnego<\/a>, solidaryzm gospodarczy sytuuj\u0105cy si\u0119 pomi\u0119dzy etatyzmem a\u00a0liberalizmem, antyendecki projekt polityki wschodniej<\/a>, pr\u00f3b\u0119 u\u0142o\u017cenia partnerskich relacji z\u00a0Niemcami, katolicyzm rozumiany jako fundament aksjologiczny ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty<\/a> oraz\u00a0polityk\u0119 wobec mniejszo\u015bci narodowych woln\u0105 od\u00a0pokusy etnicznej homogenizacji.<\/p>\n Jeszcze wa\u017cniejszy by\u0142 jednak spos\u00f3b, w\u00a0jaki Giedroy\u0107 i\u00a0jego wsp\u00f3\u0142pracownicy rozumieli swoj\u0105 rol\u0119 w\u00a0czasach ideowego zam\u0119tu i\u00a0geopolitycznej zawieruchy. Nie\u00a0mieli jedynie reprezentowa\u0107 istniej\u0105cych emocji spo\u0142ecznych i\u00a0s\u0142u\u017cy\u0107 jako tuba propagandowa tej\u00a0lub innej partii.<\/p>\n Chcieli kszta\u0142towa\u0107 opini\u0119 publiczn\u0105, formowa\u0107 w\u0142asne \u015brodowisko i\u00a0oddzia\u0142ywa\u0107 na\u00a0polityk\u0119 poprzez prac\u0119 ideow\u0105 \u2013 tak\u017ce w\u00f3wczas, gdy\u00a0idee te\u00a0nie\u00a0spotyka\u0142y si\u0119 z\u00a0aprobat\u0105 mas.<\/p>\n Silne pa\u0144stwo, nacjonalizm i\u00a0mocarstwowo\u015b\u0107<\/p>\n Wyznacznikiem linii politycznej \u201eBuntu M\u0142odych\u201d by\u0142o nastawienie instytucjonalne. \u201eRzecz\u0105 zasadnicz\u0105 by\u0142o dla mnie wtedy wzmocnienie w\u0142adzy pa\u0144stwowej\u201d \u2013 pisa\u0142 Jerzy Giedroy\u0107 w\u00a0Autobiografii na\u00a0cztery r\u0119ce. G\u0142\u00f3wn\u0105 trosk\u0105 nie\u00a0by\u0142 wi\u0119c\u00a0sam nar\u00f3d, lecz\u00a0stan instytucji m\u0142odego pa\u0144stwa.<\/p>\n W\u00a0tej\u00a0samej ksi\u0105\u017cce Giedroy\u0107 wspomina dwudziestolecie mi\u0119dzywojenne jako okres powszechnej niepraworz\u0105dno\u015bci w\u00a0administracji i\u00a0znaczenia osobistej protekcji w\u00a0instytucjach publicznych. To\u00a0interesuj\u0105ca perspektywa r\u00f3wnie\u017c dzisiaj.<\/p>\n Pa\u0144stwo nie\u00a0staje si\u0119 silne tylko\u00a0dlatego, \u017ce\u00a0rz\u0105dz\u0105 nim ludzie deklaruj\u0105cy patriotyzm. Potrzebuje sprawnych instytucji, etosu s\u0142u\u017cby publicznej<\/a>, prawa i\u00a0administracji zdolnych realizowa\u0107 jego cele, nie\u00a0za\u015b paramafijnych uk\u0142ad\u00f3w tworzonych w\u00a0imi\u0119 partyjnych znajomo\u015bci.<\/p>\n \u015arodowisko \u201eBuntu m\u0142odych\u201d krytykowa\u0142o przy tym cz\u0119\u015b\u0107 nacjonalistycznej retoryki, kt\u00f3ra\u00a0\u2013 jak ujmowa\u0142 to\u00a0Stefan Kisielewski \u2013 stawa\u0142a si\u0119 instrumentem populizmu, u\u0142atwiaj\u0105cym masowe wy\u0142adowanie emocji zamiast realnego budowania pot\u0119gi pa\u0144stwa.<\/p>\n