![\"Pani](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/e44k9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy81MzkzNWQ0NGI5ZjMyOWJlNDU1NWQ2ZmY1MjM2MzBiZi5qcGeRlQLNA.jpeg\")
<\/p>\nKatarzyna Surmiak-Doma\u0144ska: Uku\u0142a j\u0105 Wanda Likiernik, c\u00f3rka s\u0142ynnego powsta\u0144ca warszawskiego Stanis\u0142awa Likiernika.<\/p>\n
On opowiada\u0142 o swoich wojennych prze\u017cyciach tak, jakby to by\u0142a awanturnicza przygoda. Mo\u017cna by\u0142o odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, jakby podczas walki nie odczuwa\u0142 strachu \u2014 a przecie\u017c trudno o bardziej oczywist\u0105 emocj\u0119, gdy mowa o tamtej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n
Wanda ma poczucie, \u017ce ojciec „wydmuchiwa\u0142” strach ze swoich opowie\u015bci tak, jakby to by\u0142 dym z papierosa. Ona sama czu\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie jak bibu\u0142ka, na kt\u00f3rej ten niewyra\u017cony strach si\u0119 osadza\u0142.<\/p>\n
Twierdzi, \u017ce jest osob\u0105 boja\u017aliw\u0105. Jako dziecko ba\u0142a si\u0119 wsi\u0105\u015b\u0107 na konia czy skoczy\u0107 przez koz\u0142a na WF-ie. By\u0107 c\u00f3rk\u0105 bohatera wojennego i odziedziczy\u0107 po nim akurat strach \u2014 troch\u0119 g\u0142upia sprawa, prawda?<\/p>\n
Ona nam pokazuje, w jaki nieoczywisty spos\u00f3b mo\u017ce zosta\u0107 przekazana trauma wojenna. Co\u015b podobnego wynika\u0142o z bada\u0144, kt\u00f3re przeprowadzano w\u015br\u00f3d dzieci ludzi ocala\u0142ych z Zag\u0142ady. Ta „second generation” wychowywa\u0142a si\u0119 ju\u017c we wzgl\u0119dnie normalnych czy nawet komfortowych warunkach w por\u00f3wnaniu z warunkami, w jakich \u017cyli jej rodzice \u2014 a jednak do\u015bwiadcza\u0142a trudno\u015bci psychicznych, nieraz wi\u0119kszych ni\u017c u nich.<\/p>\n
Pani zna\u0142a te mechanizmy, prawda?<\/p>\n
Do pewnego stopnia. R\u00f3\u017cne podsk\u00f3rne napi\u0119cia, przemilczenia czy udawan\u0105 nonszalancj\u0119 rodzic\u00f3w w m\u00f3wieniu o wojnie \u2014 to zna\u0142am doskonale. Ale dopiero zag\u0142\u0119bienie si\u0119 w histori\u0119 rodzinn\u0105, w tym w prze\u017cycia mojego ojca, pozwoli\u0142o mi zobaczy\u0107, jak wojenna przesz\u0142o\u015b\u0107 oddzia\u0142ywa\u0142a na nas wszystkich.<\/p>\n
„Mo\u017ce to dusze pomordowanych?” Pani Szura dba o pami\u0119\u0107 ofiar rzezi wo\u0142y\u0144skiej<\/p>\n
M\u00f3wi pani o pracy nad „Czystk\u0105”, czyli poprzedni\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105?<\/p>\n
Pisa\u0142am j\u0105, \u017ceby zrekonstruowa\u0107 histori\u0119 mojej babci Franciszki Surmiak. Usz\u0142a z \u017cyciem z rzezi wo\u0142y\u0144sko-galicyjskiej \u2014 jednak wysz\u0142a z niej jako osoba ob\u0142\u0105kana. Ostatecznie zmar\u0142a w szpitalu psychiatrycznym na Opolszczy\u017anie 20 lat po zako\u0144czeniu wojny.<\/p>\n
Cz\u0119sto jeste\u015bmy przekonani, \u017ce nasze do\u015bwiadczenia domowe s\u0105 wyj\u0105tkowe, niepowtarzalne. Ja te\u017c d\u0142ugo my\u015bla\u0142am tak o sobie i swojej rodzinie. Po „Czystce” zacz\u0119li si\u0119 do mnie odzywa\u0107 czytelnicy. S\u0142ysza\u0142am od nich: u mnie w domu by\u0142o tak samo. Ich liczba mnie zaskoczy\u0142a. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce bezwiednie dotkn\u0119\u0142am jakiego\u015b zjawiska psychospo\u0142ecznego.<\/p>\n
![\"Katarzyna](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/_qWk9lMaHR0cDovL29jZG4uZXUvaW1hZ2VzL3B1bHNjbXMvTXpjN01EQV8vYWVjYTM4ZTI0MmQzMDlhYTYyMGYzNzQ2ZTI4NTVkN.jpeg\")
<\/p>\n
Maciej Zienkiewicz \/ mat. prasowe<\/p>\n
Katarzyna Surmiak-Doma\u0144ska<\/p>\n
Moja nowa ksi\u0105\u017cka powsta\u0142a w du\u017cej mierze w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki rozmowom z czytelnikami „Czystki”. By\u0142a w\u015br\u00f3d nich np. Joanna Bulska, kt\u00f3ra prowadzi zak\u0142ad kosmetyczny na Ursynowie. To od niej us\u0142ysza\u0142am zdanie, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 tytu\u0142em: „\u015awiat przed nami nie istnia\u0142”. Tak opisa\u0142a spos\u00f3b, w jaki opowiadali o przesz\u0142o\u015bci jej rodzice. Ich pami\u0119\u0107, poza drobnymi wzmiankami, niemal nie si\u0119ga\u0142a wojny, jakby „zaczyna\u0142a si\u0119” w momencie, kiedy rodzi\u0142y im si\u0119 dzieci.<\/p>\n
S\u0105 tu te\u017c rozm\u00f3wcy, do kt\u00f3rych pani sama dociera\u0142a.<\/p>\n
Cho\u0107by re\u017cyser Marcin Krzyszta\u0142owicz \u2014 jego „Ob\u0142awa” opowiada o partyzancie, kt\u00f3ry likwiduje niemieckich konfident\u00f3w. Zobaczy\u0142am ten film przypadkiem i uderzy\u0142o mnie jego napi\u0119cie emocjonalne.<\/p>\n
Od razu wyczu\u0142am, \u017ce to wszystko jest zakotwiczone w osobistej historii.<\/p>\n
Film jest dedykowany kapralowi „Wydrze” z AK. By\u0142 ojcem re\u017cysera.<\/p>\n
By\u0142am przekonana, \u017ce Krzyszta\u0142owicz zd\u0105\u017cy\u0142 od premiery filmu w 2012 r. opowiedzie\u0107 o ojcu dziesi\u0105tki razy. Tymczasem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nikt go o to publicznie szerzej nie pyta\u0142. Nie ukrywam, \u017ce bardzo mnie to ucieszy\u0142o.<\/p>\n
„Wydra”, tak jak bohater grany przez Marcina Doroci\u0144skiego, wykonywa\u0142 wyroki na kolaborantach. Syn przez wiele lat nie mia\u0142 poj\u0119cia, na czym polega\u0142y szczeg\u00f3lne zadania ojca w oddziale. Raz tylko ojciec wspomnia\u0142 o tym zdawkowo podczas wycieczki w g\u00f3ry, gdy Marcin mia\u0142 12 lat.<\/p>\n
Przesz\u0142o\u015b\u0107 dopad\u0142a Adama Krzyszta\u0142owicza dopiero na staro\u015b\u0107 \u2014 wy\u0142 po nocach przez sen, zapada\u0142 si\u0119 w sobie. Psychiatrka powiedzia\u0142a: „odroczony stres wojenny”.<\/p>\n
Skoro jeste\u015bmy przy „Ob\u0142awie” \u2014 w pani ksi\u0105\u017cce jest du\u017co odniesie\u0144 kulturowych, od Szekspira przez piosenk\u0119 „Wojenka” Lao Che po oscarowe filmy. One maj\u0105 nam co\u015b wa\u017cnego powiedzie\u0107.<\/p>\n
Nie wpad\u0142am sama na ten trop. Podrzuci\u0142a mi go prof. Maja Lis-Turlejska \u2014 psycholo\u017cka kliniczna, kt\u00f3ra od dekad bada zjawisko stresu pourazowego. Na zaj\u0119ciach ze studentami bierze np. fragment „Henryka IV” i poleca im znale\u017a\u0107 objawy PTSD w tym, o czym opowiadaj\u0105 szekspirowscy bohaterowie.<\/p>\n
Bodaj nawet w „Iliadzie” s\u0105 wzmianki o tym, \u017ce cz\u0142owiekowi potrafi\u0105 si\u0119 \u015bni\u0107 sceny z dawno minionych bitew. Pisarze, poeci, a potem tak\u017ce filmowcy dostrzegali PTSD znacznie szybciej ni\u017c mogli je dostrzec przez swoje „szkie\u0142ko i oko” naukowcy.<\/p>\n
Prof. Norman Davies o kulcie UPA: ta afera b\u0119dzie kosztowa\u0107 Polsk\u0119 w przysz\u0142o\u015bci<\/p>\n
Przeczytaj ca\u0142o\u015b\u0107 artyku\u0142u!<\/a><\/p>\n W Stanach odkryto i zdefiniowano PTSD dopiero w 1980 r. W klinikach dla weteran\u00f3w z Wietnamu leczono ludzi, kt\u00f3rzy mieli typowe objawy \u2014 ale latami nikt nie by\u0142 w stanie po\u0142\u0105czy\u0107 ich cierpienia z prze\u017cyt\u0105 wojn\u0105. Tymczasem ju\u017c w latach 70. wchodzi\u0142y na ekrany kin filmy takie jak „Taks\u00f3wkarz” czy „\u0141owca jeleni”, w kt\u00f3rych pokazywano ludzi, kt\u00f3rych wojna zniszczy\u0142a psychicznie.<\/p>\n Na filmowym przyk\u0142adzie pokazuje te\u017c pani, jak sobie w Polsce „radzono” z traum\u0105 wojny kr\u00f3tko po jej zako\u0144czeniu.<\/p>\n Wie pan, jaki by\u0142 pierwszy pe\u0142nometra\u017cowy film w powojennej Polsce?<\/p>\n „Zakazane piosenki”? To znaczy: tak odpowiedzia\u0142bym odruchowo, gdybym nie przeczyta\u0142 pani ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n No w\u0142a\u015bnie. Tak naprawd\u0119 tym pierwszym filmem by\u0142y „Dwie godziny” Stanis\u0142awa Wohla i J\u00f3zefa Wyszomirskiego.<\/p>\n Jesieni\u0105 1946 r. zapowiadano, \u017ce ten film lada moment wejdzie do kin \u2014 czyta\u0142am zapowiedzi w archiwalnych numerach „Filmu”. Tu\u017c przed premier\u0105 produkcja niespodziewanie znikn\u0119\u0142a. Przele\u017ca\u0142a na p\u00f3\u0142ce do odwil\u017cy w latach 50. Zamiast tego w 1947 r. na ekrany wesz\u0142y „Zakazane piosenki”. Kiedy zobaczy\u0142am niedawno „Dwie godziny” w Internecie, zrozumia\u0142am, dlaczego.<\/p>\n Jest jak studnia \u2014 tak pani o nim pisze.<\/p>\n Lubi\u0119 „Zakazane piosenki”. Ten film zostawia nas z optymistyczn\u0105 point\u0105 zgodnie z zasad\u0105: co nas nie zabije, to nas wzmocni. Tw\u00f3rcy „Dw\u00f3ch godzin” pokazali jednak co\u015b, co chyba by\u0142o bli\u017csze prawdzie. To, co w istocie dominowa\u0142o w \u00f3wczesnym klimacie spo\u0142ecznym, to apatia, ot\u0119pienie i ludzka psychika zrujnowana przez wojn\u0119. W tym filmie nie ma nadziei.<\/p>\n W\u0142adza ludowa uzna\u0142a, \u017ce nie czas na takie filmy. Cieszcie si\u0119 \u2014 wojna si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, Polska kapitalist\u00f3w i obszarnik\u00f3w upad\u0142a, a ta socjalistyczna podnosi si\u0119 z gruz\u00f3w, oczywi\u015bcie przy pomocy bratniego narodu radzieckiego.<\/p>\n Wydawnictwo Agora<\/p>\n Ok\u0142adka ksi\u0105\u017cki „\u015awiat przed nami nie istnia\u0142. Jak wojna zosta\u0142a w naszych domach”<\/p>\n Komuni\u015bci byli wrodzy takim badaniom<\/p>\n Jest w tym jednak co\u015b dwoistego \u2014 ten optymizm nie by\u0142 chyba tylko dekretowany; odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do jakiej\u015b spo\u0142ecznej potrzeby.<\/p>\n Jasne. Ona by\u0142a autentyczna. Mn\u00f3stwo ludzi mia\u0142o poczucie, \u017ce wojna ukrad\u0142a im sze\u015b\u0107 lat, cz\u0119sto zabra\u0142a im bliskich. Chcieli zostawi\u0107 ten koszmar za sob\u0105, cieszy\u0107 si\u0119 \u017cyciem. Niekt\u00f3rzy mogli szczerze wierzy\u0107, \u017ce lekarstwem na psychiczne urazy z okresu wojny b\u0119dzie po prostu czas. Nieraz dopiero kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej dowiadywali si\u0119, \u017ce to nie zawsze dzia\u0142a.<\/p>\n Chyba te\u017c nie bardzo mieli sk\u0105d si\u0119 tego dowiedzie\u0107. Tak\u017ce naukowcom kazano trzyma\u0107 si\u0119 z daleka od wojennych traum Polak\u00f3w.<\/p>\n W pierwszych latach po wojnie badacze prowadzili bardzo ciekawe badania. M\u00f3wi\u0119 przede wszystkim o Stefanie Baleyu, pierwszym polskim psychologu spo\u0142ecznym. Psycholo\u017cka Maria Kaczy\u0144ska pr\u00f3bowa\u0142a z kolei bada\u0107, jak wojna odcisn\u0119\u0142a si\u0119 na kondycji moralnej polskiej m\u0142odzie\u017cy.<\/p>\n Ale to si\u0119 szybko sko\u0144czy\u0142o. Komuni\u015bci byli wrodzy takim badaniom. L\u0119kali si\u0119 psychologii, odrzucali psychoanaliz\u0119 jako kojarz\u0105c\u0105 si\u0119 z Zachodem, kapitalizmem i imperializmem. W przestrzeni publicznej nie by\u0142o miejsca nawet na przypominanie wielu wojennych do\u015bwiadcze\u0144, cho\u0107by i powszechnych. Mam na my\u015bli przede wszystkim krzywdy doznane z r\u0105k Sowiet\u00f3w.<\/p>\n Opowiada pani histori\u0119 o konkursie Ministerstwa O\u015bwiaty z 1946 r. Dzieci mia\u0142y rysowa\u0107 swoje do\u015bwiadczenia z okresu wojny i okupacji.<\/p>\n Te rysunki pojawia\u0142y si\u0119 w r\u00f3\u017cnych publikacjach. Tylko \u017ce najcz\u0119\u015bciej towarzyszy\u0142 im komentarz typu: wow, wstrz\u0105saj\u0105ce, \u017ce dzieci to wszystko prze\u017cy\u0142y i zapami\u0119ta\u0142y.<\/p>\n K\u0142opot polega na tym, \u017ce na tych rysunkach rzadziej znajdowa\u0142o si\u0119 to, co dzieci pami\u0119ta\u0142y naprawd\u0119 i co szczerze chcia\u0142y rysowa\u0107. Cz\u0119\u015bciej to, co kazano im narysowa\u0107. Instrukcje dla szk\u00f3\u0142 wyra\u017anie m\u00f3wi\u0142y, \u017ce chodzi o pokazanie tego, jak Polacy byli krzywdzeni przez Niemc\u00f3w \u2014 i tylko przez Niemc\u00f3w.<\/p>\n Nauczycielka opowiada\u0142a, jak hitlerowcy spalili fabryk\u0119, np. w Bi\u0142goraju \u2014 i dzieci siada\u0142y do pracy. Potem te rysunki mia\u0142y by\u0107 pokazywane na Zachodzie.<\/p>\n To w gruncie rzeczy opowie\u015b\u0107 o tym, jak w\u0142adza lubi manipulowa\u0107 pami\u0119ci\u0105. T\u0119 o krzywdzie tak\u017ce. <\/p>\n Jedna z autorek rysunk\u00f3w wyzna\u0142a po latach, \u017ce gdyby mia\u0142a rysowa\u0107 swoje prawdziwe wspomnienia, wybra\u0142aby t\u0119 noc, kiedy NKWD przysz\u0142o po jej ojca, akowca. Albo t\u0119 noc, gdy ubecy katowali jej brata w kamienicy, kt\u00f3ra s\u0105siadowa\u0142a z ich domem. Obie z matk\u0105 s\u0142ysza\u0142y jego krzyki.<\/p>\n Takich rzeczy jednak nie wolno by\u0142o rysowa\u0107. Taka praca, nawet gdyby powsta\u0142a, na pewno nie trafi\u0142aby na \u017caden konkurs. Armia Czerwona czy NKWD to byli bohaterowie.<\/p>\n Cyniczne manipulowanie pami\u0119ci\u0105 uderzy\u0142o mnie tym bardziej, \u017ce wykorzystywano do tego dzieci. Motyw dzieci \u015bwietnie nadaje si\u0119 do emocjonalnego szanta\u017cu. Kojarzy pan pomnik „Rze\u017a Wo\u0142y\u0144ska” w Domostawie?<\/p>\n Przygl\u0105da\u0142em mu si\u0119 niedawno bli\u017cej, jeszcze nie wiedz\u0105c, \u017ce po\u015bwi\u0119ci mu pani fragment swojej ksi\u0105\u017cki. Jest to rzecz straszna, nie tylko w sensie estetycznym.<\/p>\n Mamy tam dziecko nadziane na wid\u0142y, dzieci\u0119ce g\u0142\u00f3wki nadziane na sztachety, matk\u0119 z dzieckiem wychodz\u0105c\u0105 z p\u0142omieni\u2026 Naprawd\u0119 nie trzeba mi t\u0142umaczy\u0107, jak wygl\u0105da\u0142a rze\u017a na Wo\u0142yniu czy w Galicji Wschodniej \u2014 ale to epatowanie cierpieniem w\u0142a\u015bnie dzieci\u0119cym to nadu\u017cycie.<\/p>\n Zdzislaw Surowaniec\/REPORTER \/ East News<\/p>\n Pomnik ofiar Rzezi Wo\u0142y\u0144skiej w Domostawie na Podkarpaciu <\/p>\n Wymiary \u017ca\u0142oby<\/p>\n I zarazem punkt wyj\u015bcia do rozmowy o tym, jak na prawdziwych sk\u0105din\u0105d krzywdach mo\u017cna hodowa\u0107 bardzo toksyczne emocje \u2014 osobiste i zbiorowe. Tu dochodzimy do w\u0105tku tzw. z\u0142ej \u017ca\u0142oby.<\/p>\n Z\u0142ej, a dos\u0142ownie: nieprawdziwej \u017ca\u0142oby \u2014 „non-authentic mourning”. Tak to sformu\u0142owa\u0142 brytyjski psychoanalityk Earl Hopper.<\/p>\n Chodzi o \u017ca\u0142ob\u0119, kt\u00f3ra nie spe\u0142nia swego psychologicznego zadania. W \u017ca\u0142obie chodzi nie tylko o to, by odda\u0107 ho\u0142d umar\u0142emu. Chodzi tak\u017ce o to, by op\u0142akuj\u0105cy go cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 uleczy\u0107 b\u00f3l po stracie i p\u00f3j\u015b\u0107 dalej ze swoim \u017cyciem.<\/p>\n Hopper nie pisa\u0142 o Polsce i Polakach \u2014 ale s\u0105dz\u0119, \u017ce w jego obserwacjach \u015bwietnie mo\u017cemy si\u0119 przejrze\u0107.<\/p>\n Pierwszy wymiar tej \u017ca\u0142oby jest sentymentalny. Co to znaczy?<\/p>\n Chodzi tu o celebrowanie swojej roli ofiary i swojej wyj\u0105tkowo\u015bci w tej roli. To ci\u0105g\u0142e podbijanie polega na przywo\u0142ywaniu obraz\u00f3w z przesz\u0142o\u015bci: ach, jaka krzywda nas spotka\u0142a \u2014 od losu, od wrog\u00f3w, od ca\u0142ego \u015bwiata \u2014 ach, jak my cierpieli\u015bmy; nikt tak nie cierpia\u0142!<\/p>\n Drugi wymiar jest odwetowy: za wszystko, co nas z\u0142ego spotka\u0142o, trzeba si\u0119 zem\u015bci\u0107. Najlepiej by\u0142oby oczywi\u015bcie zem\u015bci\u0107 si\u0119 na sprawcy \u2014 ale jak si\u0119 nie da, bo sprawca na przyk\u0142ad nie \u017cyje \u2014 mo\u017cna to przenie\u015b\u0107 na jak\u0105\u015b jednostk\u0119 czy grup\u0119 w ramach odpowiedzialno\u015bci zbiorowej. To te\u017c znamy.<\/p>\n Ten wymiar jest chyba najbardziej z\u0142owrogi \u2014 historia ludzko\u015bci naznaczona jest w\u0142a\u015bnie odwetami narod\u00f3w za prawdziwe i wyimaginowane krzywdy. „Jak oni nam tak, to my im tak”. To recepta na spiral\u0119 nieszcz\u0119\u015b\u0107.<\/p>\n Trzecia twarz tej nieprawdziwej \u017ca\u0142oby jest zwyci\u0119ska.<\/p>\n Najbardziej intryguj\u0105ca \u2014 bo niby jak mo\u017cna traktowa\u0107 krzywd\u0119 czy strat\u0119 jako triumf? Ale polskie zakorzenienie w zdefiniowanej niedawno \u2014 przez przypadek, cho\u0107 bardzo trafnie \u2014 „kulturze sufferingu” pokazuje, \u017ce mo\u017cna. Moje cierpienie jest wi\u0119ksze ni\u017c twoje. Wi\u0119cej cierpia\u0142em, wi\u0119c jestem lepszy. I nie dam sobie odebra\u0107 mojego cierpienia ani go umniejszy\u0107. Ono mnie nobilituje.<\/p>\n Kto wymy\u015bli\u0142 „tradycyjn\u0105 chlebowo\u015b\u0107”? Tak powstawa\u0142 tragikomiczny raport pe\u0142nomocniczki rz\u0105du Podczas uroczysto\u015bci ods\u0142oni\u0119cia pomnika w Domostawie ujrza\u0142am wszystkie te trzy rodzaje nieprawdziwej \u017ca\u0142oby. Co ciekawe, wybra\u0142am si\u0119 tam, licz\u0105c na spotkanie ludzi, potomk\u00f3w ofiar, kt\u00f3rym po\u015bwi\u0119cono pomnik. Tymczasem spotka\u0142am g\u0142\u00f3wnie dzia\u0142aczy partii Konfederacja oraz motocyklist\u00f3w w sk\u00f3rach \u2014 oni, z tego, co si\u0119 zorientowa\u0142am, te\u017c bynajmniej nie mieli rodzinnych zwi\u0105zk\u00f3w z Kresami.<\/p>\n Edukowani przez traumatyzacj\u0119<\/p>\n Pani ksi\u0105\u017cka podsuwa trop, \u017ce PRL z jednej strony zakneblowa\u0142 Polakom mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozmowy o traumie wojennej, a z drugiej wychowywa\u0142 do „kultury sufferingu”.<\/p>\n Wr\u0119cz etosu. Spora cz\u0119\u015b\u0107 mojej edukacji szkolnej kojarzy mi si\u0119 z tym. W mojej warszawskiej podstaw\u00f3wce w latach 70. codziennie na pocz\u0105tku pierwszej lekcji od\u015bpiewywali\u015bmy hymn harcerski: „wszystko, co nasze, Polsce oddamy”, „na jej zew, w b\u00f3j czy trud” i tak dalej.<\/p>\n Rany boskie, jaki b\u00f3j, jaki trud? Mia\u0142am sze\u015b\u0107 czy siedem lat i uczy\u0142am si\u0119 tych wers\u00f3w w zasadzie fonetycznie. Niewiele z nich rozumia\u0142am. Pami\u0119tam te\u017c szkoln\u0105 izb\u0119 pami\u0119ci, a w niej gablotk\u0119 z myd\u0142em \u2014 powiedziano nam, \u017ce to myd\u0142o produkowane przez Niemc\u00f3w z ludzi wi\u0119zionych w obozach.<\/p>\n Wielu moich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w pami\u0119ta obowi\u0105zkowe wycieczki do oboz\u00f3w koncentracyjnych. Byli\u015bmy edukowani przez traumatyzacj\u0119!<\/p>\n Opowie\u015bci pani bohater\u00f3w zderzaj\u0105 czytelnika z emocjonalnym wyzwaniem: wsp\u00f3\u0142czujemy ich rodzicom, kt\u00f3rzy podczas wojny tyle wycierpieli, \u017cyczymy im szansy na to, by doszli do siebie \u2014 a jednocze\u015bnie okazuje si\u0119, \u017ce oni te\u017c potrafi\u0105 by\u0107 dla swoich dzieci trudni do zniesienia. Rani\u0105 je, podcinaj\u0105 im skrzyd\u0142a. <\/p>\n Ludzie g\u0142\u0119boko skrzywdzeni cz\u0119sto sami krzywdz\u0105 \u2014 to zjawisko szeroko opisane. Nie mo\u017cna tych w\u0105tk\u00f3w pomija\u0107. One tworz\u0105 bardziej z\u0142o\u017cony, a zarazem prawdziwszy obraz mapy transmisji traum.<\/p>\n Motyw ofiary, kt\u00f3ra krzywdzi, bardzo mnie uderza w tej opowie\u015bci, wyrastaj\u0105cej z tragedii kobiet z Zieleniaka.<\/p>\n Kiedy matka Anny przesz\u0142a podczas powstania przez Zieleniak, mia\u0142a 13 lat. Nie wiemy, czego konkretnie do\u015bwiadczy\u0142a ani czy na pewno unikn\u0119\u0142a gwa\u0142tu, kt\u00f3rego ofiar\u0105 pada\u0142y tam kobiety i dzieci. W najlepszym razie ogl\u0105da\u0142a rzeczy, kt\u00f3rych absolutnie nie powinna ogl\u0105da\u0107 13-latka.<\/p>\n Jej c\u00f3rka wspomina mam\u0119 jako osob\u0119 z jednej strony dobr\u0105, troskliw\u0105 i wspaniale zorganizowan\u0105. Czasem jednak przebija\u0142a przez ni\u0105 jakby druga osobowo\u015b\u0107: rozedrgana, nadmiernie kontroluj\u0105ca, szorstka. Czy powinni\u015bmy to ocenia\u0107? Wola\u0142abym raczej pozwoli\u0107 czytelnikom, by zbli\u017cyli si\u0119 do do\u015bwiadczenia ka\u017cdej z uczestniczek tej historii.<\/p>\n We wszystkich tych opowie\u015bciach wa\u017cnym czynnikiem jest przemilczenie \u2014 a w tej jest go najwi\u0119cej.<\/p>\n Nie bez znaczenia jest to, \u017ce w przypadku Zieleniaka chodzi o przemoc seksualn\u0105.<\/p>\n Psychoterapeutka i badaczka historii m\u00f3wionej Lidia Ujazdowska od lat 80. zbiera\u0142a relacje kobiet, kt\u00f3re przesz\u0142y przez piek\u0142o Zieleniaka. Tych \u015bwiadectw uzbiera\u0142o si\u0119 ponad 30. Mo\u017cna je przeczyta\u0107 w ksi\u0105\u017cce „Zag\u0142ada Ochoty”. Ka\u017cda z tych kobiet m\u00f3wi\u0142a, \u017ce widzia\u0142a tam gwa\u0142ty i \u017ce by\u0142y one powszechne \u2014 ale \u017cadna nie przyzna\u0142a, \u017ce j\u0105 sam\u0105 to spotka\u0142o.<\/p>\n Witold Szab\u0142owski o rzezi wo\u0142y\u0144skiej. „Ukrai\u0144cy przerazili si\u0119 tym, co okaza\u0142o si\u0119 w czasie ekshumacji”<\/p>\n![\"Norman](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/Ag3k9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy8wYzhlOWRjOWZkOWQ3MDljZTRkMzFiM2U2NDlhZGQ2ZC5qcGeRlQLNA.jpeg\")
<\/p>\n![\"Ok\u0142adka](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/bolk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy82YzY4ODg1YzU2MDYzMDdlNDg0OGEyZmYzMDdiYTYzNi5qcGeRkwXNB.jpeg\")
<\/p>\n![\"Pomnik](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/uqqk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy8yZTJmNzk5MzdlYzc4ZDIyODE1OTdmMWM5NTQzNjYyZi5qcGeRkwXNB.jpeg\")
<\/p>\n![\"Donald](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/Fxuk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy8yNmY5OTg4NDk0ZDYwZjdhZTZkYzhhYTg2MjVjOGQxOS5wbmeRlQLNA.jpeg\")
<\/p>\n
![\"Witold](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/uP5k9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy8zOWYxNWQ1MDMzMWM2NWVjZWJiZTljNDA2NmQ5N2RkYy5qcGeRlQLNA.jpeg\")
<\/p>\n![\"Jaros\u0142aw](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/a7Tk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy85YjBlMjY2YjU3ZGRjMDg3MWUzYmQwMzM2MDZhYjBjZi5qcGeRlQLNA.jpeg\")
„Tamto” wraca<\/p>\n