{"id":670830,"date":"2026-09-06T09:26:18","date_gmt":"2026-09-06T09:26:18","guid":{"rendered":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/670830\/"},"modified":"2026-09-06T09:26:18","modified_gmt":"2026-09-06T09:26:18","slug":"tak-wygladala-polska-transformacja-publikujemy-fragment-nowej-ksiazki-prawie-zachod","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/670830\/","title":{"rendered":"Tak wygl\u0105da\u0142a polska transformacja. Publikujemy fragment nowej ksi\u0105\u017cki „Prawie Zach\u00f3d”"},"content":{"rendered":"

(…) W ko\u0144c\u00f3wce lat osiemdziesi\u0105tych Polska nie by\u0142a krajem szcz\u0119\u015bliwym ani spe\u0142nionym. Narzekano na wszystko: na sklepy, na mieszkania, na polityk\u0119, na brak perspektyw. A jednak wystarczy\u0142o przejecha\u0107 most nad Bugiem, by ta sama Polska zaczyna\u0142a wygl\u0105da\u0107 inaczej.<\/p>\n

Nie jak Zach\u00f3d, ale jak przedsionek Zachodu. Nie jak raj, lecz jak strefa przej\u015bcia.<\/p>\n

Dalszy ci\u0105g artyku\u0142u pod materia\u0142em wideo<\/p>\n

Zwi\u0105zek Sowiecki by\u0142 blisko \u2014 geograficznie i mentalnie. Ale by\u0142 te\u017c czym\u015b radykalnie innym. Mia\u0142 inny rytm ulicy, inny ci\u0119\u017car spojrzenia milicjanta, inny zapach instytucji. By\u0142 \u015bwiatem, w kt\u00f3rym pa\u0144stwo objawia\u0142o si\u0119 przede wszystkim w patrolu. W cz\u0142owieku w mundurze, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 zatrzyma\u0107, przeliczy\u0107, zakwestionowa\u0107.<\/p>\n

Dla pokolenia wchodz\u0105cego w doros\u0142o\u015b\u0107 u progu lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych to por\u00f3wnanie by\u0142o formacyjne. Polska by\u0142a \u015brednim miejscem. Pomi\u0119dzy rajem Zachodu a policyjnym ob\u0142\u0119dem Wschodu. W tej strefie po\u015bredniej rodzi\u0142o si\u0119 przekonanie, \u017ce r\u00f3\u017cnice s\u0105 stopniowalne. \u017be mo\u017cna nadrobi\u0107 dystans. \u017be historia przyspiesza.<\/p>\n

Ten rozdzia\u0142 opowiada o tym do\u015bwiadczeniu. O Polsce, kt\u00f3ra uczy\u0142a si\u0119 rozpoznawa\u0107 siebie poprzez dystans wobec rozpadaj\u0105cego si\u0119 imperium. I o tym, jak bardzo to lustro \u2014 wschodnie \u2014 ukszta\u0142towa\u0142o wyobra\u017ani\u0119 lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych.<\/p>\n

\"Micha\u0142<\/p>\n

Miko\u0142aj Starzy\u0144ski, udost\u0119pnione przez MP \/ fot. Miko\u0142aj Starzy\u0144ski<\/p>\n

Micha\u0142 Przeperski<\/p>\n

Na cze\u015b\u0107 Polski: hip, hip, hurra!<\/p>\n

\u2014 Pierwszy raz by\u0142em w Brze\u015bciu nad Bugiem. Pocz\u0105tek marca 1988. Wycieczka z warszawskiego liceum Konopnickiej pod patronatem TPPR. Akurat panowa\u0142o specyficzne wzmo\u017cenie, by je\u017adzi\u0107 w\u0142a\u015bnie do Brze\u015bcia. To by\u0142a jedna z ostatnich kampanii oficjalnej przyja\u017ani. Dla wi\u0119kszo\u015bci by\u0142a de facto kampani\u0105 zakupow\u0105. Dla mnie nie, cho\u0107 licealna nauczycielka rosyjskiego uwa\u017ca\u0142a, \u017ce zahandlowa\u0142em \u015bwietnie.<\/p>\n

O swoich podr\u00f3\u017cach opowiada mi Tomek. Wtedy warszawski licealista, dzi\u015b warszawski intelektualista.<\/p>\n

Autokar, wszystko zorganizowane. Jedna noc tam, wizyta w jakiej\u015b sowieckiej szkole, oficja\u0142ka z lokaln\u0105 m\u0142odzie\u017c\u0105. Chwila czasu dla siebie i powr\u00f3t. Czasy pieriestrojki, u\u015bmiechy sowieckich obywateli jakby bardziej szczere. Ale to jednak Sowiety.<\/p>\n

\u2014 Na granicy w Terespolu \u2014 pe\u0142na kontrola. Mnie jednego wzi\u0119li na bok, zacz\u0119li straszliwie maglowa\u0107. W sumie nie by\u0142em zdziwiony: mama by\u0142a od lat zaanga\u017cowana w podziemn\u0105 Solidarno\u015b\u0107. Ale ma\u0142o tego, mama wpad\u0142a na \u015bwietny pomys\u0142: skoro jad\u0119 tam, to mo\u017ce wy\u015bl\u0119 ju\u017c stamt\u0105d list do jakiego\u015b dalekiego kuzyna, notabene popa. Ona go napisa\u0142a, ja mia\u0142em go po prostu wrzuci\u0107 do skrzynki. Jednak pogranicznicy list znale\u017ali, bo ca\u0142kowicie mnie przeszukali.<\/p>\n

\"Ok\u0142adka<\/p>\n

mat. prasowe \/ udost\u0119pnione przez Weronik\u0119 Zembrzyck\u0105<\/p>\n

Ok\u0142adka nowej ksi\u0105\u017cki „Prawie Zach\u00f3d”<\/p>\n

Moment grozy. Aresztuj\u0105? Mundurowi z gwiazd\u0105 na czapce byli ewidentnie zachwyceni, \u017ce nie znale\u017ali przemytu, ale \u2014 jak wierzyli \u2014 spraw\u0119 polityczn\u0105. List g\u0142o\u015bno odczytali, wymachiwali r\u0119kami, \u015bmiali si\u0119 g\u0142o\u015bno. Wreszcie, przeprowadzili do ma\u0142ego pomieszczenia. Chwyt za nadgarstek niczym w imadle.<\/p>\n

Palec po palcu sowiecki pogranicznik wylicza\u0142 czekaj\u0105ce go represje. Wylecisz ze szko\u0142y. Matka straci prac\u0119. Ojciec straci prac\u0119. Nigdy nie zobaczysz uniwersytetu. Zapomnij o paszporcie.<\/p>\n

\u2014 Ci mundurowi u\u017cywali specyficznej mieszanki j\u0119zykowej polsko-rosyjskiej, w\u0142a\u015bciwej dla pogranicza. Niby swojsko. Ale jednak odgra\u017cali si\u0119, \u017ce z\u0142ota b\u0119d\u0105 szuka\u0107 nawet w ty\u0142ku.<\/p>\n

Ze \u015bciany rzeczowo patrzy\u0142 niedosi\u0119\u017cny Gorbaczow, na technokratycznym portrecie, w\u0142a\u015bciwym dla epoki. Na biurku mosi\u0119\u017cna figurka Dzier\u017cy\u0144skiego panowa\u0142a nad sytuacj\u0105.<\/p>\n

\u2014 Wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce trwa to wieki. Wreszcie przynie\u015bli mi kopert\u0119 z nadrukowanym ju\u017c znaczkiem, kazali w\u0142o\u017cy\u0107 list do \u015brodka, zaadresowa\u0107 go i wrzuci\u0107 do skrzynki. Pu\u015bcili mnie dopiero, gdy wrzuci\u0142em go do skrzynki na ich oczach.<\/p>\n

Lekcja pieriestrojki dla niezaawansowanych. Gro\u017c\u0105, sro\u017c\u0105 si\u0119, zamachuj\u0105. Ale i u\u015bmiechaj\u0105 si\u0119, pomagaj\u0105, ostatecznie nie bij\u0105. Terror, ale w skali mikro, jakby delikatnie. Min\u0119\u0142a raptem godzina, a przecie\u017c uczucie by\u0142o takie, jakby to wszystko trwa\u0142o ca\u0142e dnie. W autobusie czeka\u0142a na Tomka partyjna dyrektorka szko\u0142y i nie mniej partyjna rusycystka. One prowadzi\u0142y t\u0119 wycieczk\u0119. Ucieszy\u0142y si\u0119, pojechali\u015bmy dalej.<\/p>\n

Granica w Terespolu nie by\u0142a tylko lini\u0105 oddzielaj\u0105c\u0105 dwa pa\u0144stwa. By\u0142a pr\u00f3b\u0105 charakteru. W 1988 roku przekracza\u0142o si\u0119 j\u0105 cia\u0142em: rewizj\u0105, przeszukaniem, przeliczeniem banknot\u00f3w, strachem o przysz\u0142o\u015b\u0107. Polska nie by\u0142a jeszcze wolna, ale ju\u017c by\u0142a inna. Ta r\u00f3\u017cnica nie mia\u0142a jeszcze j\u0119zyka politycznego. Mia\u0142a j\u0119zyk napi\u0119cia mi\u0119\u015bni i sucho\u015bci w ustach.<\/p>\n

Dla siedemnastolatka to by\u0142a pierwsza lekcja, \u017ce system mo\u017ce si\u0119 u\u015bmiecha\u0107 i jednocze\u015bnie trzyma\u0107 za nadgarstek jak w imadle. W tym sensie pieriestrojka nie by\u0142a reform\u0105. By\u0142a modulacj\u0105 strachu.<\/p>\n

\u2014 Ale jak wracali\u015bmy po tych dw\u00f3ch dniach, to na granicy to samo. Znowu wzi\u0119li mnie na rewizj\u0119. Wreszcie, gdy z niej wr\u00f3ci\u0142em, dyrektorka i rusycystka manifestacyjnie mnie wyca\u0142owa\u0142y. Ruszyli\u015bmy do Polski, a momencie przekraczania granicy, na mo\u015bcie nad Bugiem kt\u00f3ra\u015b z nich wsta\u0142a i zakrzykn\u0119\u0142a: „na cze\u015b\u0107 Polski \u2014 hip, hip hurra!”.<\/p>\n

\"Wizyta<\/p>\n

Tadeusz Zagodzi\u0144ski \/ PAP<\/p>\n

Wizyta Michai\u0142a Gorbaczowa w Polsce, rok 1988. Na pierwszym planie, od lewej: \u017cona przewodnicz\u0105cego Rady Pa\u0144stwa PRL Barbara Jaruzelska, Michai\u0142 Gorbaczow, sekretarz generalny KPZR, jego \u017cona Raisa Gorbaczowa i Wojciech Jaruzelski, przewodnicz\u0105cy Rady Pa\u0144stwa PRL, I sekretarz KC Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej<\/p>\n

Dla samych Polak\u00f3w Polska roku 1988 by\u0142a absolutnie nie do przyj\u0119cia. Ale widziana zza wschodniej granicy wydawa\u0142a si\u0119 oaz\u0105 wolno\u015bci. Warszawscy liceali\u015bci czuli si\u0119 jak pionierzy kosmicznych podr\u00f3\u017cy, \u0142ami\u0105cy zasady fizyki i powracaj\u0105cy z wn\u0119trza czarnej dziury. Tak zdumiewaj\u0105ca by\u0142a dla nich tamtejsza rzeczywisto\u015b\u0107. Raz, \u017ce ludzie na ulicy nie za bardzo chcieli gada\u0107 z m\u0142odymi Polakami. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce w Brze\u015bciu po prostu boj\u0105 si\u0119 cudzoziemc\u00f3w. A dwa, \u017ce kontrola nad spontanicznymi zachowaniami spo\u0142ecznymi dzia\u0142a\u0142a w najlepsze.<\/p>\n

\u2014 Spaceruj\u0105c po Brze\u015bciu, natkn\u0119li\u015bmy si\u0119 na gigantyczny sklep monopolowy. Kolejka po horyzont, prawdziwie wspania\u0142a, musieli\u015bmy zrobi\u0107 jej zdj\u0119cie. Stan\u0105\u0142em na jej tle, a kolega ze swoim Zenitem poszed\u0142 na drug\u0105 stron\u0119 ulicy. Nie min\u0119\u0142a chwila, a ju\u017c by\u0142 przy nim milicjant. Kolega zosta\u0142 aresztowany. Ja zosta\u0142em przera\u017cony. Z kolejki tylko sentencjonalnie kto\u015b rzuci\u0142: fotografirowa\u0142, fotografirowa\u0142 \u2014 i dofotografirowa\u0142sja.<\/p>\n

Strach totalny. Wr\u00f3ci jeszcze? Zabior\u0105 go na Syberi\u0119? W takiej chwili, zw\u0142aszcza jak ma si\u0119 siedemna\u015bcie lat, to subtelno\u015bci wielkiej polityki nie maj\u0105 znaczenia. Znowu jednak wypu\u015bcili go po p\u00f3\u0142godzinie.<\/p>\n

\u2014 Milicjant przes\u0142ucha\u0142 go, opieprzy\u0142 i kaza\u0142 fotografowa\u0107 zabytkowe cerkwie. Pod \u017cadnym pozorem kolejki.<\/p>\n

Mo\u017ce na eksport Zwi\u0105zek Sowiecki mia\u0142 twarz eksportowego genseka, ale grupie polskich licealist\u00f3w wydawa\u0142 si\u0119 odm\u0119tem policyjnego ob\u0142\u0119du. W partnerskiej szkole dzieciaki ba\u0142y si\u0119 gada\u0107, a ca\u0142e otoczenie by\u0142o nieprawdopodobnie dziadowskie. Na hotelowym parkingu w Brze\u015bciu polski Autosan \u2014 sk\u0105din\u0105d w\u0105tpliwy cud techniki \u2014 robi\u0142 wra\u017cenie kr\u0105\u017cownika szos. Na ulicach nie by\u0142o \u017cadnych zachodnich samochod\u00f3w, nawet tych drugiej \u015bwie\u017co\u015bci.<\/p>\n

Powr\u00f3t do przesz\u0142o\u015bci. Dziewi\u0119\u0107 dowod\u00f3w na to, \u017ce Rosja wr\u00f3ci\u0142a do ZSRR<\/p>\n

Sklepy i lokale us\u0142ugowe mia\u0142y na witrynach plakaty z 70. rocznic\u0105 rewolucji pa\u017adziernikowej. (Sprzed pi\u0119ciu miesi\u0119cy). Zegarmistrz? Nie, nie ma zegark\u00f3w, na witrynie kr\u00f3luj\u0105 Leniny zamiast asortymentu. Hotelowa recepcja? Przyozdobiona plakatem z Leninem i Krupsk\u0105. Sklep warzywny? Imienia 60. rocznicy sowieckiej Bia\u0142orusi. Na ulicy co i rusz wpada\u0142o si\u0119 na wojskowych.<\/p>\n

\u2014 W 1985 by\u0142em po raz pierwszy we Francji. Wszystko by\u0142o kolorowe. Raj. Dlatego pierwsza wizyta w Sowietach by\u0142a jeszcze wi\u0119kszym szokiem. W tym uk\u0142adzie Polska jawi\u0142a si\u0119 jako takie \u015brednie miejsce. Na zachodzie raj. Na wschodzie super syf i pa\u0144stwo policyjne. U nas \u2014 jednak! \u2014 tylko \u015bredni syf.<\/p>\n

„\u015aredni syf” by\u0142 kategori\u0105 historyczn\u0105. Polska ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych nie by\u0142a ani \u015bwiatem wolno\u015bci, ani \u015bwiatem zamkni\u0119tym. By\u0142a stref\u0105 przej\u015bcia. W por\u00f3wnaniu z Zachodem \u2014 frustruj\u0105co zap\u00f3\u017aniona. W por\u00f3wnaniu ze Wschodem \u2014 zaskakuj\u0105co swobodna.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"(…) W ko\u0144c\u00f3wce lat osiemdziesi\u0105tych Polska nie by\u0142a krajem szcz\u0119\u015bliwym ani spe\u0142nionym. Narzekano na wszystko: na sklepy, na…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":670831,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_share_on_mastodon":"0"},"categories":[12],"tags":[56,61195,12895,49,48,46,42,38,40,39,41,47,33191,39517,987],"class_list":["post-670830","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-polska","tag-article_premium","tag-bottomfeed_styl","tag-granica_przejscie_graniczne","tag-kraj","tag-nat_styl","tag-omp","tag-pl","tag-poland","tag-polish","tag-polska","tag-polski","tag-screening_general","tag-socjalizm","tag-terespol","tag-zwiazek_radziecki"],"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/117223384427122535","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/670830","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=670830"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/670830\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/670831"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=670830"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=670830"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=670830"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}