To by\u0142a kusz\u0105ca oferta. Ponad 15 lat temu chi\u0144ski fizyk kwantowy Pan Jianwei, kt\u00f3ry zosta\u0142 wyr\u00f3\u017cniony za prac\u0119 na Uniwersytecie w Heidelbergu, otrzyma\u0142 ofert\u0119 od swojej ojczyzny, kt\u00f3rej nie m\u00f3g\u0142 odrzuci\u0107. Naukowiec wr\u00f3ci\u0142 do Chin i wykona\u0142 tam pioniersk\u0105 prac\u0119 \u2014 wys\u0142a\u0142 w kosmos pierwszego satelit\u0119 kwantowego. Dzi\u015b jest w Chinach uznawany za „ojca fizyki kwantowej” \u2014 technologii, kt\u00f3ra ma r\u00f3wnie\u017c zastosowanie wojskowe.<\/p>\n
Mimo \u017ce Pan otrzymuje mi\u0119dzynarodowe nagrody, jego kontakty ze \u015bwiatem s\u0105 ograniczone. Paszporty naukowc\u00f3w o znaczeniu strategicznym s\u0105 w Pekinie przechowywane przez odpowiednie instytucje i wydawane tylko w szczeg\u00f3lnych okoliczno\u015bciach i pod \u015bcis\u0142ymi warunkami. Pan pracowa\u0142 w Europie, jego dzieci urodzi\u0142y si\u0119 w Niemczech, ale obecnie ani on, ani jego rodzina nie mog\u0105 podr\u00f3\u017cowa\u0107.<\/p>\n
Nie jest to zakaz dla zakazu. Xi Jinping chce uczyni\u0107 sw\u00f3j kraj liderem kolejnej rewolucji technologicznej. Przypadek Pana Jianwei pokazuje, jak powa\u017cnie podchodzi do tej kwestii. Dla reszty \u015bwiata powinien to by\u0107 powa\u017cny sygna\u0142 ostrzegawczy. <\/p>\n
Narz\u0119dzie nacisku<\/p>\n
Sp\u00f3r o ograniczenia eksportowe dotycz\u0105ce metali ziem rzadkich<\/a> pokaza\u0142, \u017ce Pekin ch\u0119tnie wykorzystuje instrumenty w\u0142adzy gospodarczej do realizacji cel\u00f3w geopolitycznych. Dominacja w dziedzinie technologii, kt\u00f3re dzi\u015b s\u0105 jeszcze pie\u015bni\u0105 przysz\u0142o\u015bci, mo\u017ce stworzy\u0107 nowe wymiary zale\u017cno\u015bci \u2014 gospodarczej i militarnej.<\/p>\n To, w jaki spos\u00f3b Chiny ju\u017c dzi\u015b wykorzystuj\u0105 swoj\u0105 pot\u0119g\u0119 gospodarcz\u0105 i pozycj\u0119 monopolisty, pokazuje ich sp\u00f3r celny ze Stanami Zjednoczonymi. To przede wszystkim ograniczenia eksportowe dotycz\u0105ce metali ziem rzadkich zmusi\u0142y prezydenta USA Donalda Trumpa do podj\u0119cia negocjacji z przyw\u00f3dc\u0105 Chin.<\/p>\n Podczas spotkania w Korei Po\u0142udniowej<\/a> Trump i Xi tymczasowo zako\u0144czyli konflikt handlowy, ale to Chiny dyktowa\u0142y warunki. Waszyngton zadeklarowa\u0142, \u017ce obni\u017cy c\u0142a, w zamian Pekin obieca\u0142 kupowa\u0107 ameryka\u0144sk\u0105 soj\u0119 i \u2014 przede wszystkim \u2014 zgodzi\u0142 si\u0119 na ponowny eksport metali ziem rzadkich. Na razie ograniczenia eksportowe zosta\u0142y jednak zniesione tylko na rok. Xi zachowuje kontrol\u0119 nad negocjacjami handlowymi.<\/p>\n To porozumienie pokazuje, jak niewiele potrzeba, by wywrze\u0107 presj\u0119. Metale ziem rzadkich<\/a> nie s\u0105 wcale tak rzadkie, jak sugeruje ich nazwa. To metale wydobywane w procesach powoduj\u0105cych du\u017ce zanieczyszczenia. Stanowi\u0105 mniej ni\u017c 0,1 proc. chi\u0144skiego eksportu, ale Chiny dominuj\u0105 w ich przetw\u00f3rstwie. A zachodnie przedsi\u0119biorstwa nie s\u0105 w stanie produkowa\u0107 bez nich p\u00f3\u0142przewodnik\u00f3w, turbin wiatrowych ani samochod\u00f3w elektrycznych. R\u00f3wnie\u017c chipy produkowane przez chi\u0144skiego producenta Nexperia nie s\u0105 szczeg\u00f3lnie zaawansowane, ale s\u0105 wszechobecne. Odk\u0105d firma skonfliktowa\u0142a si\u0119 z rz\u0105dem holenderskim i wstrzyma\u0142a dostawy do Holandii, produkcja w Volkswagenie i innych firmach sta\u0142a si\u0119 zagro\u017cona.<\/p>\n \u2014 Chiny potrzebuj\u0105 zachodnich rynk\u00f3w zbytu, ale nauczy\u0142y si\u0119 wykorzystywa\u0107 swoje monopole w celach geopolitycznych \u2014 m\u00f3wi ekonomista George Magnus z Uniwersytetu Oksfordzkiego. Sp\u00f3r o metale ziem rzadkich to tylko przedsmak tego, co nas czeka. W przysz\u0142o\u015bci ten, kto b\u0119dzie wyznacza\u0142 tempo rozwoju w dziedzinie komputer\u00f3w kwantowych lub technologii, kt\u00f3rych jeszcze nie da si\u0119 przewidzie\u0107, b\u0119dzie mia\u0142 znacznie silniejsze \u015brodki nacisku. Nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c technologiach maj\u0105cych zastosowanie w bran\u017cy wojskowej.<\/p>\n Ogromne inwestycje<\/p>\n Chiny nie trac\u0105 czasu. Niedawno og\u0142osi\u0142y, \u017ce w ci\u0105gu najbli\u017cszych pi\u0119ciu lat zamierzaj\u0105 zainwestowa\u0107 1,4 bln dol. (5,2 bln z\u0142) w technologie przysz\u0142o\u015bci, takie jak reaktory termoj\u0105drowe czy interfejsy m\u00f3zg-komputer. Wiele z tych projekt\u00f3w znajduje si\u0119 jeszcze w fazie bada\u0144 podstawowych, ale s\u0105 one traktowane priorytetowo przez pa\u0144stwo, finansowane d\u0142ugoterminowo i uwzgl\u0119dnione w d\u0142ugofalowej strategii rozwoju. Xi m\u00f3wi o „nowych si\u0142ach produkcyjnych” \u2014 poj\u0119cie to \u0142\u0105czy w sobie s\u0142ownictwo marksistowskie i ambicje technokratyczne.<\/p>\n Chi\u0144skie w\u0142adze udowodni\u0142y ju\u017c swoj\u0105 bieg\u0142o\u015b\u0107 w prowadzeniu d\u0142ugoterminowej polityki przemys\u0142owej. Przyk\u0142ad program „Made in China 2025”, sformu\u0142owany oko\u0142o 15 lat temu, mia\u0142 na celu wspieranie strategicznych ga\u0142\u0119zi przemys\u0142u, takich jak samochody elektryczne, akumulatory i energia s\u0142oneczna. Jego sukces jest niepodwa\u017calny. Obecnie oko\u0142o dwie trzecie wszystkich pojazd\u00f3w elektrycznych na \u015bwiecie pochodzi z chi\u0144skiej produkcji, a tacy producenci jak BYD wyprzedzili zachodnich konkurent\u00f3w pod wzgl\u0119dem technologii i ceny. Podobnie jest w przypadku technologii akumulatorowej i fotowoltaicznej.<\/p>\n Dalszy ci\u0105g artyku\u0142u pod materia\u0142em wideo<\/p>\n Chiny robi\u0105 post\u0119py r\u00f3wnie\u017c w niekt\u00f3rych technologiach, kt\u00f3rych zastosowanie jest jeszcze odleg\u0142\u0105 przysz\u0142o\u015bci\u0105. Przyk\u0142adowo w dziedzinie komunikacji kwantowej korzystaj\u0105 ju\u017c z sieci i satelity do bezpiecznej transmisji danych, zabezpieczaj\u0105c je przed pods\u0142uchem. W dziedzinie komputer\u00f3w kwantowych nadal przoduj\u0105 jednak Stany Zjednoczone. Rozw\u00f3j tej technologii nap\u0119dzaj\u0105 w tym kraju przede wszystkim prywatne firmy, takie jak Alphabet, sp\u00f3\u0142ka macierzysta Google. Chiny czuj\u0105, \u017ce pozostaj\u0105 w tyle za USA tak\u017ce w wielu innych obszarach, co zosta\u0142o wyra\u017cone przez w\u0142adze w projekcie planu pi\u0119cioletniego do 2030 r.<\/p>\n Europa jest dobra w wielu dziedzinach, ale nie jest liderem. Ma trudno\u015bci z prze\u0142o\u017ceniem znakomitych bada\u0144 na konkretne produkty i zastosowania, a tym samym na czerpaniu z tego korzy\u015bci finansowych.<\/p>\n \u2014 By\u0107 mo\u017ce Europie wystarczy \u015bcis\u0142e pod\u0105\u017canie za Chinami i Stanami Zjednoczonymi \u2014 m\u00f3wi Jeroen Groenewegen-Lau z think tanku Merics. \u2014 Je\u015bli gdzie indziej opracowany zostanie dobry komputer kwantowy, z pewno\u015bci\u0105 b\u0119dziemy w stanie go odtworzy\u0107.<\/p>\n „Zazdro\u015b\u0107 o Chiny”<\/p>\n Niemniej tempo, w jakim rozwija si\u0119 Pekin, ju\u017c dawno wywo\u0142a\u0142o w Dolinie Krzemowej, sercu innowacyjno\u015bci Stan\u00f3w Zjednoczonych, co\u015b, co obserwatorzy nazywaj\u0105 „zazdro\u015bci\u0105 o Chiny”. Ameryka\u0144skie elity technologiczne zachwycaj\u0105 si\u0119 tempem, w jakim kraj ten buduje szybkie linie kolejowe, firmami zajmuj\u0105cymi si\u0119 sztuczn\u0105 inteligencj\u0105, takimi jak DeepSeek<\/a>, oraz tamtejsz\u0105 kultur\u0105 pracy.<\/p>\n Ambicje badawcze Chin s\u0105 stosunkowo nowym zjawiskiem. Przez d\u0142ugi czas to Zach\u00f3d prowadzi\u0142 kosztowne badania podstawowe, a Chiny koncentrowa\u0142y si\u0119 na kopiowaniu jego odkry\u0107 i opracowywaniu na ich podstawie w\u0142asnych zastosowa\u0144. Przyk\u0142adowo Pekin nie posiada w\u0142asnego akceleratora cz\u0105stek. Dopiero na prze\u0142omie tysi\u0105cleci w Chinach sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce taki transfer technologii nie dzia\u0142a. \u2014 Chinom brakowa\u0142o fundament\u00f3w, aby w pe\u0142ni przyswoi\u0107 wiedz\u0119 techniczn\u0105 \u2014 m\u00f3wi Groenewegen-Lau. Stwierdzi\u0142y, \u017ce do przyswojenia i dalszego rozwoju know-how niezb\u0119dne s\u0105 w\u0142asne badania i przemys\u0142.<\/p>\n W przeciwie\u0144stwie do zachodnich demokracji Chiny mog\u0105 koncentrowa\u0107 ogromne zasoby na wyznaczonych przez siebie celach. Uniwersytety i laboratoria pa\u0144stwowe dostarczaj\u0105 pomys\u0142y, a lokalne w\u0142adze organizuj\u0105 \u0142a\u0144cuchy dostaw, rynki pilota\u017cowe i finansowanie pocz\u0105tkowe. Doskona\u0142ym przyk\u0142adem jest miasto Hefei \u2014 centrum technologii kwantowej, syntezy j\u0105drowej i biotechnologii.<\/p>\n Ta koordynowana przez pa\u0144stwo polityka innowacyjno\u015bci przynosi efekty. W najnowszym Globalnym Indeksie Innowacyjno\u015bci ONZ Chiny po raz pierwszy znalaz\u0142y si\u0119 w pierwszej dziesi\u0105tce, wyprzedzaj\u0105c Niemcy. Nie poprzestan\u0105 jednak na tym. Nie chodzi im ju\u017c o nadrabianie zaleg\u0142o\u015bci. Ich celem jest osi\u0105gni\u0119cie trwa\u0142ej samowystarczalno\u015bci, a ostatecznie przewagi technologicznej. \u2014 Sukcesy w dziedzinie zaawansowanych technologii doda\u0142y odwagi przyw\u00f3dcom, aby inwestowa\u0107 r\u00f3wnie\u017c w d\u0142ugoterminowe przedsi\u0119wzi\u0119cia technologiczne, kt\u00f3re by\u0107 mo\u017ce przynios\u0105 efekty dopiero w po\u0142owie wieku \u2014 m\u00f3wi Groenewegen-Lau.<\/p>\n Wysokie koszty i jeszcze wi\u0119ksze ryzyko<\/p>\n Cena jest jednak wysoka \u2014 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na ni\u0105 marnotrawstwo, nieefektywno\u015b\u0107, nadmierne moce produkcyjne, nepotyzm i coraz bardziej ospa\u0142y sektor pa\u0144stwowy. Mi\u0119dzynarodowy Fundusz Walutowy szacuje, \u017ce polityka przemys\u0142owa Chin kosztuje kraj ponad 4 proc. PKB rocznie. Ekonomista Magnus uwa\u017ca, \u017ce mo\u017ce to by\u0107 nawet ko\u0142o 7 proc. \u2014 czyli wi\u0119cej ni\u017c jakikolwiek bud\u017cet obronny. Ca\u0142e bran\u017ce w Chinach, od samochod\u00f3w elektrycznych po robotyk\u0119, borykaj\u0105 si\u0119 z nadprodukcj\u0105 i spadaj\u0105cymi mar\u017cami.<\/p>\n Pod b\u0142yszcz\u0105c\u0105 powierzchni\u0105 pot\u0119gi technologicznej kryj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c s\u0142abo\u015bci strukturalne.<\/a> Wiele prowincji w kraju jest nadmiernie zad\u0142u\u017conych, miliony os\u00f3b starszych \u017cyj\u0105 za mniej ni\u017c 20 dol. (73,5 z\u0142) miesi\u0119cznie, a du\u017ce grupy spo\u0142eczne nie maj\u0105 wystarczaj\u0105cego dost\u0119pu do edukacji lub opieki zdrowotnej.<\/p>\n