![\"Jan](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/mtzk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy9lZDNhOWY1ZTQyNzlmNjM4NDMyNjg0M2FhOTJhNjVmNy5qcGeRlQLNB.jpeg\")
<\/p>\nWarunki pogodowe by\u0142y z\u0142e. Z zachodu nadci\u0105ga\u0142 huragan Junior. Stycze\u0144 na Ba\u0142tyku to nie przelewki, chocia\u017c takiej pot\u0119gi nikt nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 spodziewa\u0107. Trasa mi\u0119dzy \u015awinouj\u015bciem i Ystad to bezpieczny szlak. Niedaleko l\u0105du. Tu nic z\u0142ego nie ma prawa si\u0119 wydarzy\u0107. Niemo\u017cliwe sta\u0142o si\u0119 jednak mo\u017cliwym: 14 stycznia 1993 r. w katastrofie promu Jan Heweliusz \u015bmier\u0107 ponios\u0142o 56 os\u00f3b. Prze\u017cy\u0142o tylko dziewi\u0119ciu cz\u0142onk\u00f3w za\u0142ogi.<\/p>\n
Do dzi\u015b tragedia osnuta jest tajemnic\u0105, niedopowiedzeniami. Jak przebiega\u0142a? Dlaczego do niej dosz\u0142o? To pytania, kt\u00f3re powracaj\u0105 w serialu „Heweliusz” w re\u017cyserii Jana Holoubka na podstawie scenariusza Kaspra Bajona. Nam o feralnej nocy opowiada dziennikarz Adam Zadworny, autor reporta\u017cu „Heweliusz. Tajemnica katastrofy na Ba\u0142tyku”.<\/p>\n
Dagmara Romanowska: Po raz pierwszy zetkn\u0105\u0142 si\u0119 pan ze spraw\u0105 Heweliusza jako pocz\u0105tkuj\u0105cy dziennikarz. <\/p>\n
Adam Zadworny: Pami\u0119tam ten dzie\u0144: 14 stycznia 1993 r. Z ma\u0142ego radyjka w kuchni mieszkania rodzic\u00f3w, z kt\u00f3rymi jeszcze wtedy mieszka\u0142em, dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce na Ba\u0142tyku tonie polski prom Jan Heweliusz. Pop\u0119dzi\u0142em do redakcji. Si\u0142\u0105 rzeczy to szczeci\u0144scy dziennikarze jako pierwsi zacz\u0119li zajmowa\u0107 si\u0119 tematem. Mieli\u015bmy najbli\u017cej. Przez ca\u0142y dzie\u0144 panowa\u0142 ogromny chaos, tak\u017ce informacyjny. Nie spos\u00f3b by\u0142o dodzwoni\u0107 si\u0119 do kogokolwiek. Telefony stacjonarne Polskich Linii Oceanicznych (PLO), armatora, czyli szczeci\u0144skiej sp\u00f3\u0142ki EuroAfrica, Urz\u0119du Morskiego w Szczecinie, terminalu promowego w \u015awinouj\u015bciu wci\u0105\u017c by\u0142y zaj\u0119te. A mo\u017ce po prostu od\u0142o\u017cono s\u0142uchawki\u2026 Nad ranem, kiedy przysz\u0142y pierwsze wiadomo\u015bci, tam te\u017c pr\u00f3bowano ustali\u0107, co si\u0119 dzieje, co robi\u0107. Jechali\u015bmy do \u015awinouj\u015bcia. Cz\u0119\u015b\u0107 ekip uda\u0142a si\u0119 do Niemiec, gdy\u017c pojawi\u0142a si\u0119 pog\u0142oska, \u017ce pierwsi uratowani trafili do tamtejszych szpitali. Ekipa TVP dosta\u0142a si\u0119 do helikoptera i zarejestrowa\u0142a uj\u0119cia ci\u0105gle unosz\u0105cego si\u0119 na falach, przewr\u00f3conego do g\u00f3ry st\u0119pk\u0105 promu. Dooko\u0142a dryfowa\u0142y tratwy ratunkowe.<\/p>\n
W tych pierwszych godzinach nikt jeszcze nie wiedzia\u0142 jak wielka to b\u0119dzie tragedia. <\/p>\n
Telewizyjne uj\u0119cia dawa\u0142y niekt\u00f3rym fa\u0142szyw\u0105 nadziej\u0119. Skoro s\u0105 tratwy, to musz\u0105 by\u0107 na nich ludzie. \u017bywi. To tylko kwestia godzin\u2026 Jaki\u015b jasnowidz z po\u0142udnia kraju dzwoni\u0142 po redakcjach, twierdz\u0105c, \u017ce wewn\u0105trz statku s\u0105 ci\u0105gle \u017cywi ludzie. Unosi si\u0119 na powierzchni, to znaczy, \u017ce w \u015brodku jest poduszka powietrzna, mo\u017ce uda si\u0119 ich stamt\u0105d wydosta\u0107? Wiele rodzin bardzo chcia\u0142o w to wierzy\u0107. Tak\u017ce hamburska popo\u0142udni\u00f3wka napisa\u0142a tego samego 14 stycznia o \u017cywych ludziach w Heweliuszu.<\/p>\n
Du\u017co wi\u0119cej musia\u0142 wiedzie\u0107 prezydent Lech Wa\u0142\u0119sa. Po po\u0142udniu wystosowa\u0142 or\u0119dzie do narodu, z kt\u00f3rego mo\u017cna by\u0142o si\u0119 domy\u015bla\u0107, \u017ce jest \u017ale. Potwierdzenie obaw przysz\u0142o p\u00f3\u017anym wieczorem, gdy oficjalnie og\u0142oszono, \u017ce w niemieckich szpitalach jest dziewi\u0119\u0107 os\u00f3b. A co z pozosta\u0142ymi? Po tylu godzinach ju\u017c wszyscy zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce tak d\u0142ugo w lodowatej wodzie nie da si\u0119 prze\u017cy\u0107.<\/p>\n
Ujawniono to\u017csamo\u015b\u0107 o\u015bmiu, nie dziewi\u0119ciu os\u00f3b. To te\u017c pot\u0119gowa\u0142o emocje\u2026<\/p>\n
Wiadomo by\u0142o, \u017ce dziewi\u0105ty marynarz jest w krytycznym stanie: w g\u0142\u0119bokiej hipotermii i w \u015bpi\u0105czce. Wszystkie rodziny marynarskie, kt\u00f3re nie znalaz\u0142y swoich bliskich na li\u015bcie ocala\u0142ych, marzy\u0142y, \u017ce to mo\u017ce ich ojciec, m\u0105\u017c, brat…<\/p>\n
Dopiero p\u00f3\u017aniej okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to starszy marynarz Leszek Kochanowski.<\/p>\n
Opowiada\u0142, \u017ce kiedy by\u0142 m\u0142ody, Cyganka w pobli\u017cu Bramy Portowej w Szczecinie, wywr\u00f3\u017cy\u0142a mu \u015bmier\u0107 w wieku \u015brednim. Lekarze pocz\u0105tkowo nie dawali mu du\u017cych szans, ale postanowili zastosowa\u0107 innowacyjn\u0105 na tamte czasy metod\u0119 podgrzewania krwi. Walka trwa\u0142a kilka dni, a dalsze leczenie wiele miesi\u0119cy. Ale uda\u0142o si\u0119. Prasa pisa\u0142a wtedy o Kochanowskim jako o cz\u0142owieku, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 swoj\u0105 \u015bmier\u0107.<\/p>\n
\u017byciorysy ocalonych to temat na odr\u0119bn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, o ile nie kilka. To wyj\u0105tkowo barwne postaci i w swoim reporta\u017cu oddaje im pan cz\u0119\u015b\u0107 miejsca. Skoncentrujmy si\u0119 jednak na Heweliuszu. Czy by\u0142 to najbardziej pechowy statek pod nasz\u0105 bander\u0105?<\/p>\n
„Ten statek cz\u0142owieka nerwowo wyka\u0144cza\u0142” \u2014 to s\u0142owa kapitana Piotra Swindera. Wypowiedzia\u0142 je nied\u0142ugo po katastrofie. Heweliusz p\u0142ywa\u0142 od awarii do awarii, mia\u0142 ci\u0105gle k\u0142opoty ze stateczno\u015bci\u0105 i sterowno\u015bci\u0105. Kapitan Swinder i inni dow\u00f3dcy Heweliusza m\u00f3wili, \u017ce zaczyna\u0142y si\u0119 zawsze, gdy na Ba\u0142tyku wia\u0142o powy\u017cej 10 w skali Beauforta. A takie wiatry by\u0142y ka\u017cdej zimy. Tymczasem w feraln\u0105 noc z zachodu uderzy\u0142 huragan o niespotykanej sile, cho\u0107 na Heweliuszu mieli prognoz\u0119 meteo m\u00f3wi\u0105c\u0105 o 6-7, w porywach do 9 w skali Beauforta. Obecny kapitan Zbigniew Bielewski, kt\u00f3ry w t\u0119 noc by\u0142 II oficerem na p\u0142yn\u0105cym z p\u00f3\u0142nocy Miko\u0142aju Koperniku, bli\u017aniaku Heweliusza, powiedzia\u0142 mi, \u017ce kiedy spojrza\u0142 na wiatromierz, zobaczy\u0142, \u017ce wskaz\u00f3wka zatrzyma\u0142a si\u0119 na ko\u0144cu skali.<\/p>\n
Marynarze wiedzieli, \u017ce Jan Heweliusz jest niebezpieczny. Ludzie morza zawsze wiedz\u0105 takie rzeczy. Heweliusz nie by\u0142 pierwszym niebezpiecznym statkiem w naszej powojennej flocie. Na przyk\u0142ad w latach 50. pod nasz\u0105 bander\u0105 p\u0142ywa\u0142y lugrotrawlery, rybackie statki z nazwami ptak\u00f3w polskich. M\u00f3wiono o nich „ptaszki”. Dwa z nich: najpierw Czubatka, potem Cyranka zaton\u0119\u0142y w 1955 i 1956 na Morzu P\u00f3\u0142nocnym. Nigdy nie powinny by\u0142y tam trafi\u0107, bo nadawa\u0142y si\u0119 tylko na Ba\u0142tyk. Tajemnic\u0105 poliszynela by\u0142a ich wadliwa konstrukcja, a jednak ryzykowano. Gdy na dno posz\u0142a Czubatka, komunistyczna w\u0142adza poda\u0142a do wiadomo\u015bci publicznej, \u017ce wpad\u0142a na min\u0119 z II wojny \u015bwiatowej. Dopiero po latach zacz\u0119to wycofywa\u0107 pozosta\u0142e „ptaszki” z eksploatacji.<\/p>\n
<\/p>\n
Jan Heweliusz w bazie w \u015awinouj\u015bciuJerzy Undro, CAF \/ PAP<\/p>\n
Wadliwe by\u0142y te\u017c tzw. zdrojowce (od nazw polskich uzdrowisk). <\/p>\n
Dwie wielkie katastrofy z lat 80.: Kudowa-Zdr\u00f3j i Busko-Zdr\u00f3j. Zgin\u0119li tam zreszt\u0105 jacy\u015b koledzy mojego ojca, kapitana \u017ceglugi wielkiej, ale te\u017c szwagier Edwarda Kurpiela, kt\u00f3ry by\u0142 ostatnim ochmistrzem z Heweliusza. Powsta\u0142y w rumu\u0144skiej stoczni, kt\u00f3ra wcze\u015bniej specjalizowa\u0142a si\u0119 w budowie barek rzecznych i wagon\u00f3w kolejowych… K\u0142opoty z ich stateczno\u015bci\u0105 by\u0142y powszechnie znane.<\/p>\n
Heweliusz podzieli\u0142 ich los. My\u015bl\u0119, \u017ce prawie ka\u017cdy, kto nim p\u0142ywa\u0142, wiedzia\u0142, \u017ce co\u015b z nim jest nie tak.<\/p>\n
Pisze pan w swojej ksi\u0105\u017cce, \u017ce zanim zaton\u0105\u0142, dosz\u0142o na nim do 26 incydent\u00f3w, w tym dw\u00f3ch bardzo powa\u017cnych.<\/p>\n
Pyta\u0142a pani, czy by\u0142 najbardziej pechowym statkiem pod polsk\u0105 bander\u0105. Powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142 pechowy, to nic nie powiedzie\u0107. Ju\u017c trzy tygodnie po wyp\u0142yni\u0119ciu w pierwszy rejs uderzy\u0142 o nabrze\u017ce w Ystad. Od tej pory o nabrze\u017ca uderza\u0142 regularnie, mia\u0142 te\u017c dziwne przechy\u0142y w portach. Zderzy\u0142 si\u0119 te\u017c z kutrem. Wp\u0142ywa\u0142 na mielizny. Zalicza\u0142 te\u017c niebezpieczne przechy\u0142y w morzu, kt\u00f3re ukrywano, nie ma ich na tej oficjalnej li\u015bcie, kt\u00f3r\u0105 odnalaz\u0142em w archiwum Izby Morskiej. Ci\u0105gle by\u0142y z nim jakie\u015b k\u0142opoty.<\/p>\n
Niewiele brakowa\u0142o, a morska droga Heweliusza sko\u0144czy\u0142aby si\u0119 w sierpniu 1982 r. W czasie roz\u0142adunku w porcie w Ystad przechyla si\u0119 tak bardzo, \u017ce niechybnie poszed\u0142by na dno kana\u0142u portowego, gdyby nie opar\u0142 si\u0119 o nabrze\u017ce. Poprzewraca\u0142y si\u0119 wagony z cementem, tiry, maszynownia zosta\u0142a zalana wod\u0105. Na szcz\u0119\u015bcie nikomu nic powa\u017cniejszego si\u0119 nie sta\u0142o. Prom zosta\u0142 skierowany do stoczni remontowej.<\/p>\n
Cztery lata p\u00f3\u017aniej, w nocy, na pe\u0142nym morzu, w niesprzyjaj\u0105cych warunkach wiatrowych, na jednej z transportowanych ci\u0119\u017car\u00f3wek wybuch\u0142 po\u017car. Szybko ogarn\u0105\u0142 ca\u0142y pok\u0142ad towarowy. Zawiod\u0142y w\u0142a\u015bciwie wszystkie systemy przeciwpo\u017carowe. Tylko dzi\u0119ki interwencji innych jednostek i statk\u00f3w ratowniczych uda\u0142o si\u0119 ewakuowa\u0107 za\u0142og\u0119 i ugasi\u0107 ogie\u0144.<\/p>\n
Do przedostatniego \u2014 ostatnim by\u0142o zatoni\u0119cie \u2014 wypadku dosz\u0142o trzy dni przed katastrof\u0105. Heweliusz po raz kolejny w swojej historii uderza o nabrze\u017ce w Ystad i uszkadza furt\u0119 rufow\u0105. Powa\u017cnie. Nie zostaje skierowany do stoczni. Nigdy nie dowiemy si\u0119, kto podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 i uzna\u0142, \u017ce prom w takim stanie mo\u017ce dalej p\u0142ywa\u0107 i wystarcz\u0105 naprawy w czasie kilkugodzinnych postoj\u00f3w w \u015awinouj\u015bciu. Trzyosobowa ekipa \u0142ata co\u015b, przyklepie, przykr\u0119ci, stara si\u0119 usun\u0105\u0107 nieszczelno\u015b\u0107\u2026 Wed\u0142ug relacji \u015bwiadk\u00f3w nieskutecznie. Wyp\u0142ywaj\u0105c w ostatni rejs, Heweliusz mia\u0142 wi\u0119c nieszczeln\u0105 furt\u0119.<\/p>\n
Dalszy ci\u0105g artyku\u0142u pod materia\u0142em wideo<\/p>\n
Dlaczego ten prom zaton\u0105\u0142?<\/p>\n
Od pocz\u0105tku p\u0142yn\u0119li z przechy\u0142em na praw\u0105 burt\u0119 spowodowanym zachodnim wiatrem, kt\u00f3ry uderza\u0142 w nich z lewej strony. Potem wpad\u0142 w huragan, za\u0142oga straci\u0142a nad nim kontrol\u0119, dryfowa\u0142o ich na \u0141awic\u0119 Orl\u0105, to p\u0142ycizna, na kt\u00f3rej fale s\u0105 jeszcze wi\u0119ksze. Tam Heweliusz przechyli\u0142 si\u0119 o trzydzie\u015bci stopni na lew\u0105 burt\u0119, to jest pewne. Bo prawdopodobnie, podkre\u015blam \u2014 prawdopodobnie, bo proces by\u0142 poszlakowy \u2014 prom przeci\u0105\u0142 lini\u0119 wiatru, kt\u00f3ry uderzy\u0142 w niego z wielk\u0105 si\u0142\u0105 tym razem z prawej strony. Statki s\u0105 tak budowane, \u017ce nie maj\u0105 prawa wpada\u0107 bezpowrotnie w takie przechy\u0142y, a jednak prom si\u0119 ju\u017c nie wyprostowa\u0142. Od tego momentu by\u0142o wiadomo, \u017ce z tego nie wyjd\u0105, bo przechy\u0142 b\u0119dzie tylko r\u00f3s\u0142. Zacz\u0119\u0142y przewraca\u0107 si\u0119 tiry i wagony kolejowe, w ko\u0144cu statek zupe\u0142nie si\u0119 przewr\u00f3ci\u0142 na bok, a potem do g\u00f3ry dnem.<\/p>\n
Do absolutnej prawdy nie dotrzemy. Rozpoczynaj\u0105c prac\u0119 nad ksi\u0105\u017ck\u0105, nawet na to nie liczy\u0142em. Zreszt\u0105 m\u00f3j „Heweliusz” nie jest ksi\u0105\u017ck\u0105 katastroficzn\u0105, bo takich nie lubi\u0119, ani typowym reporta\u017cem \u015bledczym. Chcia\u0142em napisa\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 o tym jak ludzie zachowuj\u0105 si\u0119 w ekstremalnych sytuacjach, o ofiarach, tak\u017ce tych, kt\u00f3rzy zostali na l\u0105dzie, o mechanizmie powstawania oficjalnych k\u0142amstw. Mia\u0142em nadziej\u0119, \u017ce cho\u0107 uda mi si\u0119 odk\u0142ama\u0107 t\u0119 histori\u0119, uporz\u0105dkowa\u0107 j\u0105 i odda\u0107 sprawiedliwo\u015b\u0107 umar\u0142ym, a tak\u017ce tym, kt\u00f3rzy ocaleli i zmagali si\u0119 z psychiczn\u0105 traum\u0105. Dzi\u015b wiem, \u017ce nie ma jednej przyczyny, jak to zwykle bywa w tego typu katastrofach. To ci\u0105g zdarze\u0144, raz mniejszych, raz wi\u0119kszych, kt\u00f3re znajduj\u0105 sw\u00f3j tragiczny fina\u0142. To tak\u017ce katastrofa moralna tamtej Polski. Historia Heweliusza wpisuje si\u0119 w PRL-owsk\u0105 bylejako\u015b\u0107, zaniedbania, przymykania oka na procedury.<\/p>\n
Co jeszcze doprowadzi\u0142o do tragedii?<\/p>\n
Kapitanowie podkre\u015blaj\u0105, \u017ce Heweliusz by\u0142 o pok\u0142ad wy\u017cszy od swojego bli\u017aniaczego promu: Miko\u0142aja Kopernika. Chodzi\u0142o o to, by zrobi\u0107 wi\u0119cej miejsca dla kabin pasa\u017cerskich. Zmiana w konstrukcji, wysoka nadbud\u00f3wka, zmieni\u0142a punkt ci\u0119\u017cko\u015bci statku w rezultacie \u2014 upraszczaj\u0105c \u2014 Heweliuszem mocno kiwa\u0142o na boki. Pod wod\u0105 zanurzony by\u0142 na 4 metry, nad powierzchni\u0119 pi\u0105\u0142 si\u0119 na 26 metr\u00f3w.<\/p>\n
Wiele os\u00f3b szukaj\u0105c przyczyn tragedii, wskazywa\u0142o, paradoksalnie, na system antyprzechy\u0142owy. M\u00f3wi\u0105c obrazowo: na obu burtach Heweliusz mia\u0142 zbiorniki na wod\u0119, kt\u00f3re by\u0142y po\u0142\u0105czone systemem ruroci\u0105g\u00f3w. Kiedy przechyla\u0142 si\u0119 na jedn\u0105 burt\u0119, na drug\u0105 mo\u017cna by\u0142o dola\u0107 wody, \u017ceby wyr\u00f3wna\u0107 statek. System wymy\u015blono do u\u017cywania w porcie, na czas za\u0142adunku i roz\u0142adunku. Jednak marynarze wielokrotnie u\u017cywali go na pe\u0142nym morzu. By\u0107 mo\u017ce dlatego w listopadzie 1977, a wi\u0119c ju\u017c po czterech miesi\u0105cach od zwodowania statku, Heweliusz przechyli\u0142 si\u0119 w morzu o trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 stopni, co o ma\u0142o nie sko\u0144czy\u0142o si\u0119 katastrof\u0105. Pomimo obszernego raportu na ten temat, kt\u00f3ry napisa\u0142 kapitan Zdzis\u0142aw Blachowski, PLO nie zg\u0142osi\u0142o tego Izbie Morskiej, cho\u0107 w\u0142a\u015bciciel statku mia\u0142 taki obowi\u0105zek. Kiedy w marcu 1978. Heweliusz przechyli\u0142 si\u0119 o dwadzie\u015bcia siedem stopni przy nabrze\u017cu w Ystad, opracowanie na ten temat, kt\u00f3re przygotowa\u0142 kapitan Jan Dr\u0105czkowski, trafi\u0142o do PLO, a s\u0142u\u017cby techniczne armatora skierowa\u0142y odpowiednie pismo do Polskiego Rejestru Statk\u00f3w. Nie podj\u0119to jednak \u017cadnych dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re wyeliminowa\u0142yby niebezpiecze\u0144stwo.<\/p>\n
Po katastrofie, kt\u00f3ra go zatopi\u0142a, nikt nie szuka\u0142 winnych tych zaniedba\u0144 z czas\u00f3w PRL, wi\u0119c po tylu dekadach na pewno tego nie wyja\u015bnimy.<\/p>\n
Mniejsza o nazwiska, ale to wszystko nara\u017ca\u0142o ludzi. Nie rozumiem\u2026<\/p>\n
Nikt si\u0119 tego nie spodziewa\u0142. Linia \u015awinouj\u015bcie-Ystad powsta\u0142a w 1967 r. i polskie promy, pierwszym by\u0142 Gryf, p\u0142ywa\u0142y na tej trasie tam i z powrotem, jak tramwaje. Nigdy nic si\u0119 nie sta\u0142o. Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce to bezpieczna trasa. Tylko osiem godzin rejsu, z tego mniej wi\u0119cej po\u0142owa wzd\u0142u\u017c niemieckiej wyspy Rugia, kt\u00f3ra os\u0142ania od zachodnich wiatr\u00f3w. W czasie nocnych rejs\u00f3w wida\u0107 \u015bwiat\u0142a z l\u0105du. W razie wypadku pomoc by\u0142a blisko. To wszystko dawa\u0142o poczucie bezpiecze\u0144stwa\u2026 Fa\u0142szywe, jak si\u0119 okaza\u0142o.<\/p>\n
![\"Za\u0142adunek](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/nJmk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy82MDgwYzhiZTE3ODUyMTYzY2NhYWI0NjlkMzBiNmE2Yi5qcGeRlQLNB.jpeg\")
<\/p>\n
Za\u0142adunek promu Jan Heweliusz w \u015awinouj\u015bciu, 1978 r.Jerzy Undro, CAF \/ PAP<\/p>\n
Mo\u017ce Heweliusz musia\u0142 zaton\u0105\u0107, ale czy musia\u0142o zgin\u0105\u0107 a\u017c tyle os\u00f3b? Akcja ratownicza te\u017c nie by\u0142a idealna. Potem pozostawiaj\u0105ce wiele znak\u00f3w zapytania procesy w Izbach Morskich. Chcia\u0142oby si\u0119 sparafrazowa\u0107 Lyncha: za Heweliuszem kroczy\u0142 chaos. <\/p>\n
Polskie helikoptery wylecia\u0142y dopiero ponad cztery godziny po nadaniu komunikatu Mayday przez Heweliusza. By\u0142o wiele k\u0142opot\u00f3w w koordynacji dzia\u0142a\u0144, komunikacji i przekazywaniu informacji zar\u00f3wno mi\u0119dzy krajami, jak i w samej Polsce. Trzy lata po transformacji ustrojowej nie mieli\u015bmy podpisanych um\u00f3w o koordynacji akcji ratowniczych na morzu z s\u0105siadami, co mia\u0142o swoje bolesne konsekwencje.<\/p>\n
Pocz\u0105tkowo s\u0142u\u017cby u nas mia\u0142y k\u0142opot z ustaleniem, co si\u0119 w og\u00f3le dzieje, i gdzie jest prom. Dy\u017curny z Ratowniczego O\u015brodka Koordynacyjnego w Gdyni nie zawiadomi\u0142 bazy z helikopterami w Dar\u0142owie, wychodz\u0105c z b\u0142\u0119dnego za\u0142o\u017cenia, \u017ce te z powod\u00f3w warunk\u00f3w pogodowych nie polec\u0105. Zezna\u0142 te\u017c potem w \u015bledztwie, \u017ce nie by\u0142 pewien, czy w og\u00f3le ma do czynienia z katastrof\u0105, bo w przesz\u0142o\u015bci zdarza\u0142y si\u0119 fa\u0142szywe alarmy. A na to wszystko nak\u0142ada\u0142a si\u0119 pogoda, huraganowy wiatr, kt\u00f3ry utrudnia\u0142 akcj\u0119.<\/p>\n
Jako pierwsi na pomoc polecieli Niemcy i Du\u0144czycy. Akcja niemiecka by\u0142a krytykowana, bo nie schodzili po linach w d\u00f3\u0142, by wyci\u0105ga\u0107 rozbitk\u00f3w, a jedynie te liny im rzucali. Ludzie w wodzie mieli tak zgrabia\u0142e z zimna d\u0142onie, \u017ce nie byli w stanie ich chwyci\u0107. Ja nie jestem tak krytyczny w stosunku do niemieckiej akcji, pami\u0119tajmy, \u017ce ci ratownicy nie lecieli na rozkaz, ale na ochotnika, nara\u017cali w\u0142asne \u017cycie. Polscy ratownicy byli szkoleni tak, by w ka\u017cdych warunkach schodzi\u0107 po ludzi, ale prawda jest taka, \u017ce kiedy dotarli na miejsce, w wodzie by\u0142y ju\u017c tylko martwe cia\u0142a.<\/p>\n
Potem ten chaos towarzyszy\u0142 procesom. <\/p>\n
Tak, ale nie zapominajmy, \u017ce katastrof\u0119 pr\u00f3bowa\u0142y wyja\u015bni\u0107 r\u00f3\u017cne instytucje. Np. komisja resortowa, na kt\u00f3rej czele sta\u0142 wiceminister \u017ceglugi Zbigniew Sulatycki, prokuratura, Pa\u0144stwowa Inspekcja Pracy. \u00d3wczesna premier Hanna Suchocka powo\u0142a\u0142a te\u017c komisj\u0119 rz\u0105dow\u0105. Wszyscy chcieli wiedzie\u0107, co si\u0119 sta\u0142o, chocia\u017c czasami mo\u017cna by\u0142o odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce to dzia\u0142ania pozorowane. W kwietniu 1993 r., a wi\u0119c trzy miesi\u0105ce po katastrofie, komisja resortowa orzek\u0142a, \u017ce jedynym winnym jest huragan Junior, kt\u00f3rego nie da si\u0119 postawi\u0107 przed \u017cadnym s\u0105dem. To by\u0142o oficjalne stanowisko pa\u0144stwa polskiego. Wed\u0142ug komisji resortowej Junior przypomina\u0142 tr\u0105b\u0119 powietrzn\u0105. Heweliusz znalaz\u0142 si\u0119 w jego \u015bmiertelnych obj\u0119ciach. W\u0142a\u015bciciel statku, czyli Polskie Linie Oceaniczne i armator \u2014 sp\u00f3\u0142ka EuroAfrica \u2014 nie ponosz\u0105 odpowiedzialno\u015bci. Nikomu nic zarzuci\u0107 nie mo\u017cna\u2026<\/p>\n
Uczestnicz\u0105cy w pracach komisji Stan Andersson, przedstawiciel Urz\u0119du Morskiego w Ystad, natychmiast po konferencji og\u0142osi\u0142 sw\u00f3j sprzeciw, przypominaj\u0105c o awaryjno\u015bci Heweliusza. W oficjaln\u0105 wersj\u0119 nie uwierzy\u0142 Zach\u00f3d, wdowy po marynarzach i pasa\u017cerach, kt\u00f3rymi byli g\u0142\u00f3wnie kierowcy tir\u00f3w, nie uwierzyli ludzie morza. Ci ostatni wiedzieli, \u017ce przyczyn nale\u017cy szuka\u0107 te\u017c w samym promie, jego wadach.<\/p>\n
Najwa\u017cniejsze by\u0142y zatem ustalenia Izb Morskich, bo to one powo\u0142ane s\u0105 do badania wypadk\u00f3w na morzu, w sk\u0142adach s\u0119dziowskich s\u0105 kapitanowie \u017ceglugi wielkiej.<\/p>\n
![\"Uratowani](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/16Xk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy82YmQzOTBmYjEzYzU0Yjc2Y2ViZmY5ODc1MmJkMjU1Ny5qcGeRlQLNB.jpeg\")
<\/p>\n
Uratowani z katastrofy promu Jan Heweliusz, 1993 r.EPA, CAF \/ PAP<\/p>\n
Mo\u017ce pewnego wyja\u015bnienia wymaga to, czym jest Izba Morska. Dlaczego w takiej instytucji, a nie w zwyk\u0142ym s\u0105dzie toczy\u0142a si\u0119 sprawa?<\/p>\n
Izby Morskie wywodz\u0105 si\u0119 jeszcze z czas\u00f3w przedwojennych. Prawnicy m\u00f3wi\u0105, \u017ce to „s\u0105d inkwizycyjny”, bo Izba sama prowadzi \u015bledztwo, zbiera dowody, na ich podstawie prowadzi proces, wreszcie wydaje orzeczenie.<\/p>\n
Kiedy w czerwcu 1993 r. zaczyna\u0142 si\u0119 proces przed Izb\u0105 Morsk\u0105 w Szczecinie, na \u0142awach dla publiczno\u015bci siedzia\u0142o blisko 300 os\u00f3b, w tym wiele ekip telewizyjnych z ca\u0142ej Europy. post\u0119powanie \u015bledzi\u0142y rodziny: w kilku rz\u0119dach zasiada\u0142y ubrane na czarno wdowy. Po wyroku jedna z nich, wdowa po szwedzkim kierowcy, Laila Karlsson, mia\u0142a przytroczon\u0105 do piersi kartk\u0119 z napisem: „Polska zabi\u0142a mojego m\u0119\u017ca”.<\/p>\n
Pierwsze orzeczenie, po bardzo emocjonuj\u0105cym procesie, wyda\u0142a w 1994 r. Izba Morska w Szczecinie. Wed\u0142ug niej winnym tragedii jest huragan Junior i kapitan Andrzej U\u0142asiewicz, kt\u00f3ry mia\u0142 pope\u0142ni\u0107 b\u0142\u0119dy, np. pocz\u0105tkowo sztormowa\u0142 ruf\u0105, a nie dziobem. Aby zapanowa\u0107 nad statkiem, u\u017cywa\u0142 ster\u00f3w strumieniowych, przez co prom straci\u0142 pr\u0119dko\u015b\u0107 i w konsekwencji sterowno\u015b\u0107.<\/p>\n
Gra\u017cyna Murawska, nie\u017cyj\u0105ca ju\u017c wybitna dziennikarka z Tr\u00f3jmiasta, w swojej relacji z odczytania werdyktu zauwa\u017cy\u0142a wiele m\u00f3wi\u0105c\u0105 scen\u0119. Gdy Izba wyda\u0142a orzeczenie, pe\u0142nomocnicy prawni PLO i EuroAfriki w triumfalnym ge\u015bcie przybili sobie d\u0142onie. Dla nich oznacza\u0142o jedno: nie b\u0119d\u0105 musieli wyp\u0142aca\u0107 dodatkowych odszkodowa\u0144 rodzinom ofiar. Inni zauwa\u017cyli, \u017ce kapitan nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 broni\u0107, bo poszed\u0142 na dno ze swoim statkiem; moim zdaniem nie chcia\u0142 si\u0119 ratowa\u0107. Nie tylko wdowa po kapitanie uzna\u0142a, \u017ce zrobiono z niego koz\u0142a ofiarnego.<\/p>\n
Orzeczenie zosta\u0142o ostatecznie uchylone z powod\u00f3w formalnych. Sprawa trafi\u0142a do Izby Morskiej w Gdyni.<\/p>\n
A ta w 1996 r. uzna\u0142a, \u017ce 13 stycznia 1993 r. prom Jan Heweliusz wyszed\u0142 w morze niezdolny do \u017ceglugi. Nie mia\u0142 w og\u00f3le prawa wyj\u015b\u0107 w morze, bo nieznany by\u0142 jego \u015brodek ci\u0119\u017cko\u015bci, kt\u00f3ry zmieni\u0142 si\u0119 po remoncie spowodowanym po\u017carem w 1986 r., a tak\u017ce mia\u0142 uszkodzon\u0105 furt\u0119 rufow\u0105. Izba w Gdyni wyliczy\u0142a a\u017c siedem przyczyn przewr\u00f3cenia si\u0119 promu, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o w\u0142a\u015bnie przedostanie si\u0119 wody na pok\u0142ad kolejowy przez nieszczeln\u0105 furt\u0119 rufow\u0105. Wcze\u015bniej szczeci\u0144ska Izba uzna\u0142a, \u017ce nieszczelno\u015b\u0107 nie mia\u0142a w og\u00f3le wp\u0142ywu na katastrof\u0119\u2026 Potem, w 1999 r. zapad\u0142o ostateczne, prawomocne orzeczenie Odwo\u0142awczej Izby Morskiej w Gdyni, kt\u00f3re ustali\u0142o podobny przebieg katastrofy, ale w\u0142a\u015bciwie wszystko rozmy\u0142o. Wynika z niego, \u017ce nigdy nie dowiemy si\u0119 ju\u017c, dlaczego zaton\u0105\u0142 Jan Heweliusz, bo sprawa mia\u0142a charakter poszlakowy, zgin\u0119li kluczowi \u015bwiadkowie, a dziennika pok\u0142adowego nie uda\u0142o si\u0119 nurkom odnale\u017a\u0107. Ani razu nie pad\u0142o s\u0142owo „wina”, wi\u0119c wszyscy, w tym w\u0142a\u015bciciel statku i pa\u0144stwowe instytucje, czuli si\u0119 uniewinnieni. Po sze\u015bciu kolejnych latach, w 2005 r., Europejski Trybuna\u0142 Praw Cz\u0142owieka w Strasburgu, do kt\u00f3rego posz\u0142o ze swoj\u0105 krzywd\u0105 11 wd\u00f3w z Heweliusza, uzna\u0142, \u017ce polskie procesy by\u0142y niesprawiedliwe i stronnicze.<\/p>\n
![\"Worki](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/kPxk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy9kYWZkNjUzYTRiNTBhZWQ4Yjg4M2Q2OWYyNDA2YWU0YS5qcGeRlQLNB.jpeg\")
<\/p>\n
Worki z kamizelkami ratunkowymi i ubraniami ofiar tragedii na promie Jan Heweliusz, 1993 r.Jerzy Undro \/ PAP<\/p>\n
Spychologia, nieujawnianie fakt\u00f3w, upadaj\u0105cy PRL i nowa Polska. Wygl\u0105da na to, \u017ce Heweliusz wpad\u0142 nie tylko w \u015brodek naturalnego \u017cywio\u0142u, ale i polityczno-gospodarczej zawieruchy.<\/p>\n
Wiele dokument\u00f3w zagin\u0119\u0142o. W czasie pracy nad ksi\u0105\u017ck\u0105 us\u0142ysza\u0142em, \u017ce w latach 90. zosta\u0142y w wi\u0119kszo\u015bci zniszczone, mia\u0142em wra\u017cenie, jakby kto\u015b podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o wymazaniu Jana Heweliusza z historii. Polska by\u0142a wtedy dysfunkcyjnym pa\u0144stwem, w kt\u00f3rym wed\u0142ug moich rozm\u00f3wc\u00f3w \u2014 ludzi morza \u2014 \u017cywa by\u0142a PRL-owska tradycja zak\u0142amywania przyczyn katastrof. Jak statku Nysa nale\u017c\u0105cego do Polskiej \u017beglugi Morskiej, kt\u00f3ry zaton\u0105\u0142 10 stycznia 1965 r. To te\u017c historia awarii, zaniedba\u0144 i zaniecha\u0144. Kiedy Nysa wyp\u0142yn\u0119\u0142a w ostatni rejs, na pok\u0142adzie nie by\u0142o tratw ratunkowych. Stare nie mia\u0142y atestu, wi\u0119c je usuni\u0119to. Nowych nie zainstalowano\u2026 Zgin\u0119li wszyscy marynarze. Izba Morska orzek\u0142a, \u017ce przyczyny s\u0105 nieznane. Nikt si\u0119 nie odwo\u0142a\u0142, bo ka\u017cdy, kto m\u00f3g\u0142by chcie\u0107 si\u0119 odwo\u0142a\u0107, zosta\u0142 wtedy zastraszony przez SB.<\/p>\n
„W PRL nawet liczba katastrof by\u0142a reglamentowana” \u2014 powiedzia\u0142 kiedy\u015b historyk Janusz Fary\u015b. Doda\u0142, \u017ce jak wykolei\u0142 si\u0119 poci\u0105g, to prasa mog\u0142a o tym napisa\u0107, ale jak w tym samym miesi\u0105cu wykolei\u0142 si\u0119 kolejny \u2014 to ju\u017c nie mo\u017cna by\u0142o o tym napisa\u0107. Wed\u0142ug wielu os\u00f3b tradycja wyrokowania za wszelk\u0105 cen\u0119 na korzy\u015b\u0107 armatora, wywodz\u0105ca si\u0119 z czas\u00f3w PRL-u, by\u0142a w latach 90. \u017cywa.<\/p>\n
Bo chodzi\u0142o o pa\u0144stwow\u0105 firm\u0119.<\/p>\n
W\u0142a\u015bciciel statku by\u0142 pa\u0144stwowy, u\u017cytkuj\u0105cy statek armator ze Szczecina \u2014 prywatny.<\/p>\n
W zak\u0142amywaniu sprawy Heweliusza chodzi\u0142o o racj\u0119 stanu \u2014 obron\u0119 instytucji pa\u0144stwowych m\u0142odziutkiej III RP, kt\u00f3rej zawiod\u0142y, ochron\u0119 polskiej bandery. Polskie Linie Oceaniczne w swoich najlepszych latach mia\u0142y ponad 170 statk\u00f3w, 60 biur na ca\u0142ym \u015bwiecie i zatrudnia\u0142y oko\u0142o 10 tysi\u0119cy pracownik\u00f3w. W 1993 r. sta\u0142y ju\u017c u progu bankructwa. Wyprzedawa\u0142y statek za statkiem. Ludzie, z kt\u00f3rymi rozmawia\u0142em m\u00f3wili, \u017ce obawiano si\u0119, \u017ce ta katastrofa zatopi te\u017c w\u0142a\u015bciciela i armatora.<\/p>\n
Prawdziwy przebieg wydarze\u0144 pozostanie dla nas spekulacj\u0105. A czy katastrofa zmieni\u0142a co\u015b w procedurach bezpiecze\u0144stwa na statkach? W swoim reporta\u017cu wymienia pan szereg drobnych z pozoru rzeczy, kt\u00f3re nie zadzia\u0142a\u0142y tak, jak powinny.<\/p>\n
Izby Morskie maj\u0105 nie tylko bada\u0107 przyczyny, ale te\u017c dodaj\u0105 do orzecze\u0144 d\u0142ugie listy zalece\u0144 i wytycznych co nale\u017cy zmieni\u0107, aby nie dosz\u0142o do kolejnego wypadku. Po sprawie Heweliusza tych zalece\u0144 wydano wiele.<\/p>\n
Na przyk\u0142ad?<\/p>\n
Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ofiar katastrofy Jana Heweliusza nie umar\u0142a z powodu utoni\u0119cia, a przemarzni\u0119cia. Brakowa\u0142o kombinezon\u00f3w termicznych \u2014 dla pasa\u017cer\u00f3w w og\u00f3le ich nie przewidziano, z kolei niekt\u00f3rym marynarzom w og\u00f3le nie uda\u0142o si\u0119 ich ubra\u0107, bo nie zd\u0105\u017cyli do nich dotrze\u0107. Inne by\u0142y posklejane w \u015brodku. Zgin\u0119li nawet ci pasa\u017cerowie, kt\u00f3rzy mieli szcz\u0119\u015bcie, determinacj\u0119 i uda\u0142o im si\u0119 dotrze\u0107 do tratw. Do ich wn\u0119trza wlewa\u0142a si\u0119 lodowata woda, bo nie mo\u017cna by\u0142o zamkn\u0105\u0107 w\u0142az\u00f3w, kt\u00f3re trzeba by\u0142o zasznurowa\u0107. Sznurek zako\u0144czony by\u0142 ko\u0142eczkiem o \u015brednicy papierosa. Ci bez kombinezon\u00f3w mieli zbyt zgrabia\u0142e z zimna r\u0119ce, aby je uchwyci\u0107 w palce. Ci, kt\u00f3rzy ubrali kombinezony, nie mogli ich z\u0142apa\u0107, bo stroje mia\u0142y tr\u00f3jpalczaste r\u0119kawice, gumowe, \u015bliskie. Izba Morska w Szczecinie chcia\u0142a wi\u0119c zmiany konstrukcji tratw. Nakaza\u0142a r\u00f3wnie\u017c m.in. cz\u0119stsze \u0107wiczenia alarmowe, czy \u0107wiczenia w zak\u0142adaniu kombinezon\u00f3w. Niekt\u00f3re by\u0142y posklejane, poniewa\u017c nigdy nie by\u0142y u\u017cywane. Janusz Lamek, drugi mechanik na Heweliuszu, po tej tragedii zaproponowa\u0142, \u017ceby ka\u017cdy marynarz mia\u0142 w\u0142asn\u0105, indywidualn\u0105 aquat\u0119, dostosowan\u0105 do rozmiaru cia\u0142a, ta sz\u0142aby za nim na kolejny statek, dba\u0142by o ni\u0105, ale tego pomys\u0142u nikt nie podchwyci\u0142.<\/p>\n
![\"Delegacja](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/GmPk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy8zYjc2NjgxYWIwMzI4YjE0NTMxOTdiYWFkYTFkODVmZC5qcGeRlQLNB.jpeg\")
<\/p>\n
Delegacja polska z ministrem spraw wewn\u0119trznych – Andrzejem Milczanowskim na p\u0142ycie lotniska pod Stralsundem, 1993 r.Jerzy Undro \/ PAP<\/p>\n
Przez te trzy dekady katastrofa obros\u0142a ogromn\u0105 ilo\u015bci\u0105 hipotez i mit\u00f3w. Bro\u0144. Przemyt ludzi\u2026<\/p>\n
Te opowie\u015bci nie wyros\u0142y z niczego. Je\u015bli instytucje pa\u0144stwa co\u015b ukrywaj\u0105, a tak by\u0142o w przypadku Heweliusza niemal na ka\u017cdym kroku, to jest dobra po\u017cywka dla teorii spiskowych.<\/p>\n
Kiedy, by przypomnie\u0107 sobie Polsk\u0119 z 1993 r., przegl\u0105da\u0142em pras\u0119 z tego okresu, znalaz\u0142em wiele informacji m\u00f3wi\u0105cych o tym, \u017ce UOP regularnie zatrzymywa\u0142 obywateli polskich uwik\u0142anych w nielegalny handel broni\u0105. By\u0142 w\u015br\u00f3d nich nawet by\u0142y wiceminister kultury z czas\u00f3w PRL. W 1993 r., na innym statku tego samego armatora Inowroc\u0142awiu, przechwycono wielki przemyt materia\u0142\u00f3w wybuchowych i ka\u0142asznikow\u00f3w do Irlandii P\u00f3\u0142nocnej, pewnie dla IRA. Trwa\u0142a krwawa wojna na terenie by\u0142ej Jugos\u0142awii. Taka by\u0142a tamta rzeczywisto\u015b\u0107. Kto\u015b rzuci\u0142 informacj\u0119, \u017ce na Heweliuszu te\u017c zapewne by\u0142a bro\u0144. Rozesz\u0142o si\u0119 to bardzo szybko.<\/p>\n
A mog\u0142a by\u0107? <\/p>\n
Moim zdaniem to kompletna bzdura, nie ma na to najmniejszych dowod\u00f3w, ani nawet poszlak. Dlaczego neutralna Szwecja mia\u0142aby by\u0107 odbiorc\u0105 nielegalnej broni? Nie tam wtedy przebiega\u0142y szlaki przemytu. A nawet gdyby by\u0142 jaki\u015b kontener z karabinami, to jak mia\u0142by si\u0119 przyczyni\u0107 do katastrofy? Ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107 na statku nie by\u0142o \u017cadnego wybuchu, co potwierdzaj\u0105 wszyscy, kt\u00f3rzy ocaleli. S\u0105 te\u017c nagrania rozm\u00f3w z mostka Heweliusza z innymi promami i ze stacjami brzegowymi. Wszyscy m\u00f3wi\u0105 o przechyle. Tymczasem teoria spiskowa o broni na Heweliuszu zyska\u0142a wiele mutacji. Ostatnio na jednym ze spotka\u0144 autorskich kto\u015b wspomnia\u0142, \u017ce przemytem mia\u0142 kierowa\u0107 konkretnie Lech Wa\u0142\u0119sa…<\/p>\n
A czy na promie mogli by\u0107 pasa\u017cerowie na gap\u0119? <\/p>\n
Blindziarze? Tak ich nazywano. Na pocz\u0105tku lat 90. trasa \u015awinouj\u015bcie-Ystad bywa\u0142a szlakiem przerzutowym dla obywateli Rumunii, najcz\u0119\u015bciej romskiego pochodzenia. Uciekinierzy na zach\u00f3d zakradli si\u0119 do wagon\u00f3w kolejowych na bocznicy. Kontrole czasami ich wy\u0142apywa\u0142y, kiedy indziej odnajdywano tylko \u015blady ich bytno\u015bci: porzucone ubrania, \u015bmieci. Czy byli na pok\u0142adzie 14 stycznia? Dowod\u00f3w na tak\u0105 hipotez\u0119 brak. Nie odnaleziono cia\u0142 blindziarzy ani na powierzchni Ba\u0142tyku, ani we wraku.<\/p>\n
![\"Zdj\u0119cie](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/j6xk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy9lZTc1MTVjYWZmOWI5MWViNGQ2YjA3NWVmODJhNmRmZC5qcGeRlQLNB.jpeg\")
<\/p>\n
Zdj\u0119cie ton\u0105cego wraku promu Jan Heweliusz, 1993 r.Bernd W\u00fcstneck\/DPA \/ PAP<\/p>\n
Je\u017celi nie wojskowi nurkowie, to jakie\u015b \u015blady znale\u017aliby \u0142owcy skarb\u00f3w? Heweliusz do dzi\u015b ich przyci\u0105ga. <\/p>\n
Zaraz po katastrofie wrak sprawdzili nurkowie Marynarki Wojennej. Odnale\u017ali cia\u0142a kapitana Andrzeja U\u0142asiewicza i Agnieszki Goldman, dyrektorki EuroAfriki. Wiosn\u0105 1993 r. pojawili si\u0119 tam pierwsi podwodni piraci, tak ich sobie nazywam. Za ich spraw\u0105, a byli to najprawdopodobniej Niemcy, z Heweliusza znikn\u0119\u0142a ca\u0142a dostawa w\u00f3dki Smirnoff w plastikowych p\u00f3\u0142litrowych butelkach, kt\u00f3ra przed rejsem zosta\u0142a dostarczona do wolnoc\u0142owego sklepiku pok\u0142adowego. Wok\u00f3\u0142 tego, co skradziono z promu, kr\u0105\u017c\u0105 nie tylko w \u015bwiecie nurk\u00f3w, r\u00f3\u017cne legendy. Podobno znikn\u0119\u0142y cz\u0119\u015bci tir\u00f3w. Kilka miesi\u0119cy w s\u0142onej wodzie, c\u00f3\u017c tam mog\u0142o si\u0119 jeszcze nadawa\u0107 do u\u017cytku? Ale to by\u0142y wczesne lata 90., Polska by\u0142a w\u00f3wczas jednym wielkim bazarem, na kt\u00f3rym sprzedawano wszystko, np. lusterka i felgi.<\/p>\n
W p\u00f3\u017aniejszych latach ruszy\u0142y komercyjne wyprawy. Szwecja stara\u0142a si\u0119 je powstrzyma\u0107, chc\u0105c nada\u0107 wrakowi status podmorskiego cmentarzyska, jaki posiada np. wrak Gustloffa czy inne wraki z czas\u00f3w II wojny, ale nie dosz\u0142o do ustanowienia zakazu, wi\u0119c takie wyprawy organizowane s\u0105 do dzi\u015b, np. z niemieckiego Sassnitz na Rugii.<\/p>\n
Nie brakowa\u0142o te\u017c nurk\u00f3w, kt\u00f3rzy na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 starali si\u0119 rozwik\u0142a\u0107 zagadk\u0119 katastrofy albo raczej poczu\u0107 emocje. W takie wyprawy, ju\u017c w tym wieku, zaanga\u017cowany by\u0142 kapitan Marek B\u0142u\u015b, badaj\u0105cy na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 spraw\u0119 katastrofy. Jedna z tego typu ekspedycji natrafi\u0142a na beton, kt\u00f3rego kawa\u0142ek B\u0142u\u015b do dzi\u015b ma w domu. To kolejna poszlaka w \u015bledztwie w sprawie Heweliusza. Jeden z g\u00f3rnych pok\u0142ad\u00f3w mia\u0142 zosta\u0107 wylany betonem w trakcie remontu po po\u017carze z 1986 r. Czy ten beton zmieni\u0142 \u015brodek ci\u0119\u017cko\u015bci i te\u017c \u2014 poza innymi mankamentami promu \u2014 wp\u0142yn\u0105\u0142 na stateczno\u015b\u0107? Ustalono, \u017ce beton m\u00f3g\u0142 wa\u017cy\u0107 oko\u0142o 110 ton. Dla wielkiego wraku to niedu\u017co, ale je\u015bli zawiesi si\u0119 te 110 ton wysoko, to w krytycznych warunkach mog\u0142o mie\u0107 znaczenie \u2014 tak przynajmniej uwa\u017caj\u0105 niekt\u00f3rzy fachowcy. Nurkowie dostarczyli stosowny raport na temat betonu do prokuratury, ale ta w 2004 r. odm\u00f3wi\u0142a podj\u0119cia umorzonego przed laty \u015bledztwa, uzasadniaj\u0105c to przedawnieniem sprawy w 2003 r.<\/p>\n
Dla ofiar i ich rodzin nigdy przedawniona chyba nigdy nie b\u0119dzie. Dla Polak\u00f3w te\u017c. Czy widzia\u0142 pan ju\u017c serial Netfliksa? Bra\u0142 pan udzia\u0142 w pracach? <\/p>\n
Wiedzia\u0142em, \u017ce przygotowywany jest serial. Pisali\u015bmy r\u00f3wnolegle. Kasper Bajon pisa\u0142 scenariusz, a ja ksi\u0105\u017ck\u0119. By\u0142em w kontakcie z osob\u0105 z ekipy Netfliksa, wymieniali\u015bmy si\u0119 spostrze\u017ceniami, kontaktami do \u015bwiadk\u00f3w. Wiem, \u017ce w\u0142o\u017cono ogromny wysi\u0142ek w dokumentacj\u0119, ale pami\u0119tajmy, \u017ce to serial fabularny, inspirowany tragedi\u0105 Heweliusza, a nie dokument. Film to sekwencje, sceny, zwroty akcji, wymy\u015blone dialogi. By\u0142em bardzo ciekaw efektu pracy ekipy pod wodz\u0105 Jana Holoubka. Uczestniczy\u0142em w prapremierze w Szczecinie, widzia\u0142em pierwsze dwa odcinki. To \u015bwietny serial, wbijaj\u0105cy w fotel od pierwszej sceny nawet mnie, znaj\u0105cego przebieg zdarze\u0144. Z wiarygodnymi dialogami, doskona\u0142ymi zagranymi rolami, bardzo realistycznie zrealizowanymi scenami katastrofy, brzydk\u0105 i szar\u0105 jak styczniowy dzie\u0144 Polsk\u0105 lat 90.<\/p>\n
![\"Borys](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/f0vk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy81YzRlMWEzNWVjMGFiNTkxNWQ3N2JkYmNmYjg0MWE5NS5qcGeRlQLNB.jpeg\")
<\/p>\n
Borys Szyc na planie „Heweliusza”Netflix, Robert Pa\u0142ka \/ mat. prasowe<\/p>\n
Pop\u0142yn\u0105\u0142 pan ostatnim promem, kt\u00f3ry pami\u0119ta jeszcze t\u0119 straszn\u0105 noc \u2014 Janem \u015aniadeckim. By\u0142 wtedy niedaleko Heweliusza.<\/p>\n
Jako autor ksi\u0105\u017cki, czu\u0142em si\u0119 w obowi\u0105zku, \u017ceby odby\u0107 podr\u00f3\u017c na tej trasie, cho\u0107 by\u0142 te\u017c inny pow\u00f3d. Na pok\u0142adzie by\u0142 kucharz Bogdan Zakrzewski, jeden z uratowanych z Heweliusza i jedyny, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c p\u0142ywa. To te\u017c by\u0142 nocny rejs. Wyp\u0142yn\u0119li\u015bmy z portu o podobnej godzinie. Patrzy\u0142em na innych pasa\u017cer\u00f3w, kierowc\u00f3w: u\u015bmiechni\u0119ci, zm\u0119czeni, \u015bpi\u0105cy, rozgadani, milcz\u0105cy. P\u00f3\u017ana pora. Nikt nie my\u015bla\u0142 raczej o samej trasie, tylko o tym, co ma do zrobienia od rana. Czy wtedy te\u017c tak by\u0142o? Moje my\u015bli pow\u0119drowa\u0142y w stron\u0119 przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n
Wielu z pasa\u017cer\u00f3w tragicznego rejsu odbywa\u0142o t\u0119 tras\u0119 wielokrotnie, by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 ich \u017cycia zawodowego. Czuli si\u0119 bezpiecznie. Nikt nie zaprz\u0105ta\u0142 sobie g\u0142owy styczniow\u0105 pogod\u0105, pr\u0119dzej my\u015blami o smacznej zupie na statku. Drzemce. Mo\u017ce seansie filmu dla doros\u0142ych, z kt\u00f3rych w pewnym czasie Heweliusz s\u0142yn\u0105\u0142.<\/p>\n
Nie mieli szans na prze\u017cycie tej podr\u00f3\u017cy\u2026<\/p>\n
W protoko\u0142ach znalaz\u0142em zapis przes\u0142uchania w Izbie Morskiej w Szczecinie. S\u0119dzia Zdzis\u0142aw Wunsch zapyta\u0142 ochmistrza Edwarda Kurpiela o to, jakie szanse na prze\u017cycie mieli pasa\u017cerowie. Kurpiel odpowiedzia\u0142 jednym s\u0142owem: „\u017badne”.<\/p>\n
Promu \u015aniadecki, kt\u00f3ry 14 stycznia 1993 r. przywi\u00f3z\u0142 do Polski pierwsze 16 cia\u0142 wy\u0142owionych z morza przez za\u0142ogi helikopter\u00f3w, dzi\u015b ju\u017c na Ba\u0142tyku nie ma. Zosta\u0142 sprzedany i pod nazw\u0105 pewnego wina p\u0142ywa mi\u0119dzy greckimi wyspami. Dzi\u015b Ba\u0142tyk te\u017c si\u0119 zmieni\u0142. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 trasy przespa\u0142em, chocia\u017c, gdy promy p\u0142yn\u0105 obok Heweliusza, czasami symbolicznie uruchamiaj\u0105 syren\u0119. Kapitan pozwoli\u0142 mi wej\u015b\u0107 na mostek. Na radarze dostrzeg\u0142em mn\u00f3stwo ma\u0142ych punkcik\u00f3w, kt\u00f3re mnie zaskoczy\u0142y. „Co to takiego?” \u2014 zapyta\u0142em. „Farmy wiatrowe i motor\u00f3wki, kt\u00f3re ich pilnuj\u0105” \u2014 us\u0142ysza\u0142em. Dzi\u015b prognozy pogody s\u0105 ju\u017c na pewno prawid\u0142owe, dzia\u0142a nowoczesna \u0142\u0105czno\u015b\u0107. Jestem przekonany, \u017ce do takiej katastrofy raczej nie mog\u0142oby doj\u015b\u0107. A gdyby si\u0119 nawet zdarzy\u0142a, pasa\u017cerowie nie byliby skazani na \u015bmier\u0107, jak 4-letnia Milenka Vasic, c\u00f3rka kierowcy jugos\u0142owia\u0144skiego pochodzenia, dla kt\u00f3rej na statku nie by\u0142o nawet dzieci\u0119cego pasa ratunkowego. Cho\u0107 k\u0142amali, \u017ce by\u0142.<\/p>\n
***<\/p>\n
Rok po tragedii Heweliusza na trasie z Tallina do Sztokholmu zaton\u0105\u0142 prom Estonia. Zgin\u0119\u0142y 852 osoby spo\u015br\u00f3d 989 przebywaj\u0105cych na pok\u0142adzie.<\/p>\n
Adam Zadworny (ur. 1967) \u2014 dziennikarz, reporter, od 1990 r. zwi\u0105zany z „Gazet\u0105 Wyborcz\u0105”, wcze\u015bniej wsp\u00f3\u0142pracownik pism drugiego obiegu. Autor ksi\u0105\u017cek „Heweliusz. Tajemnica katastrofy na Ba\u0142tyku”, „Ba\u0142uka jestem\u2026”, „Szpiedzy w Szczecinie” i „Psy z Karbali. Dziesi\u0119\u0107 razy Irak” (wraz z Marcinem G\u00f3rk\u0105), wsp\u00f3\u0142autor alternatywnego przewodnika „Zr\u00f3b to w Szczecinie”. Jego reporta\u017ce znalaz\u0142y si\u0119 w zbiorach „Z Archiwum Sz. \u015aladem szczeci\u0144skich historii niezwyk\u0142ych XX wieku, Morze i ziemia. Antologia reporta\u017cy z Pomorza” i w trzech tomach z cyklu „Wszystkie barwy PRL-u”: „Szpiedzy, zamachowcy, terrory\u015bci”, „Szare na z\u0142ote, czyli Polak potrafi” oraz „Oszu\u015bci, zab\u00f3jcy i z\u0142odzieje”. Laureat kilku nagr\u00f3d dziennikarskich: w 2008 r. nominowany do nagrody MediaTory za seri\u0119 reporta\u017cy „Nangar Khel \u2014 tak by\u0142o” (wraz z Marcinem K\u0105ckim i Marcinem G\u00f3rk\u0105), wydana w 2024 r. ksi\u0105\u017cka „Heweliusz” otrzyma\u0142a Kryszta\u0142ow\u0105 Kart\u0119 Polskiego Reporta\u017cu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Warunki pogodowe by\u0142y z\u0142e. Z zachodu nadci\u0105ga\u0142 huragan Junior. Stycze\u0144 na Ba\u0142tyku to nie przelewki, chocia\u017c takiej pot\u0119gi…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":88319,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[56,32,33,36,37,816,27,15301,20747,34,35,28,919,31,48,216,25,46,42,38,40,39,41,47,218,16506,29,30,26,3064],"class_list":{"0":"post-88318","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-naglowki","8":"tag-article_premium","9":"tag-breaking-news","10":"tag-breakingnews","11":"tag-featured-news","12":"tag-featurednews","13":"tag-film","14":"tag-headlines","15":"tag-jan_heweliusz","16":"tag-katastrofa_morska","17":"tag-latest-news","18":"tag-latestnews","19":"tag-naglowki","20":"tag-najnowsze_wiadomosci_kultura","21":"tag-najwazniejsze-artykuly","22":"tag-nat_styl","23":"tag-netflix","24":"tag-news","25":"tag-omp","26":"tag-pl","27":"tag-poland","28":"tag-polish","29":"tag-polska","30":"tag-polski","31":"tag-screening_general","32":"tag-seriale","33":"tag-swinoujscie","34":"tag-top-stories","35":"tag-topstories","36":"tag-wiadomosci","37":"tag-wywiady_i_artykuly"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/115503590781465729","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/88318","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=88318"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/88318\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/88319"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=88318"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=88318"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=88318"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}