![\"Artur](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/hUKk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy8xM2ZhYmY4ZjBkZjM5MmQ0N2IxMDk0ZTM2OGVmZDU0NS5qcGeRlQLNA.jpeg\")
<\/p>\nKsi\u0105\u017cka Artura Nowaka* i Arkadiusza Stempina* „Imperium grzechu. Kronika zbrodni Ko\u015bcio\u0142a” ods\u0142ania prawdziwe oblicze religijnych zbrodni pope\u0142nianych w imi\u0119 \u015bwi\u0119to\u015bci, wiary i pos\u0142usze\u0144stwa.<\/p>\n
To opowie\u015b\u0107 o tym, jak idea sacrum potrafi\u0142a sta\u0107 si\u0119 narz\u0119dziem profanum \u2014 narz\u0119dziem ujarzmienia, przemocy i milcz\u0105cego przyzwolenia na cierpienie milion\u00f3w.<\/p>\n
Publikacja uka\u017ce si\u0119 na rynku 25 listopada 2025 r. nak\u0142adem Wydawnictwa Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka. Poni\u017cej prezentujemy jej przedpremierowy fragment.<\/p>\n
Dragutin Kamber, ksi\u0105dz katolicki i dzia\u0142acz nacjonalistyczny, u\u017cy\u0142 w stosunku do Serb\u00f3w starej sprawdzonej metafory zr\u00f3wnuj\u0105cej niegdy\u015b \u017byd\u00f3w z zaraz\u0105, organizmem obcym: „Serb\u00f3w trzeba wyt\u0119pi\u0107 jak szkodliwe robactwo. To jedyna droga, by Chorwacja sta\u0142a si\u0119 naprawd\u0119 katolickim narodem”. Ten gorliwy jezuita, kt\u00f3ry po wojnie zosta\u0142 skazany na \u015bmier\u0107 za kolaboracj\u0119 z faszystami, zosta\u0142 mianowany powiernikiem (povjerenik) ustaszy w mie\u015bcie Doboj w centralnej Bo\u015bni. By\u0142 wi\u0119c zarz\u0105dc\u0105 ustaszy w tym regionie. Oskar\u017cano go o bezpo\u015brednie zaanga\u017cowanie w zbrodnie wojenne, w tym o wydawanie rozkaz\u00f3w egzekucji setek Serb\u00f3w w rejonie Doboj.<\/p>\n
Ksi\u0105dz Bo\u017eidar Bralo, proboszcz w ko\u015bciele \u015bw. J\u00f3zefa w Sarajewie oraz cz\u0142onek re\u017cimowego parlamentu, w kazaniu w 1941 r. wzywa\u0142 wprost do eksterminacji Serb\u00f3w: „B\u00f3g \u017c\u0105da od nas, by\u015bmy zbudowali czyst\u0105, katolick\u0105 Chorwacj\u0119. W tym celu musimy usun\u0105\u0107 heretyk\u00f3w, zdrajc\u00f3w i tych, kt\u00f3rzy sprzeciwiaj\u0105 si\u0119 boskiemu porz\u0105dkowi”.<\/p>\n
Ksi\u0105dz Ivan T. Raji\u0107 w li\u015bcie do Ante Pavelicia w 1941 r. stwierdzi\u0142 natomiast: „To \u015bwi\u0119ta wojna o dusz\u0119 chorwackiego narodu. Nie mo\u017cemy pozwoli\u0107, by prawos\u0142awni, \u017bydzi i komuni\u015bci zatruwali nasz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119”.<\/p>\n
Biskup Alojzije Mi\u0161i\u0107 z zakonu franciszkan\u00f3w w 1941 r. napisa\u0142 w li\u015bcie pasterskim: „Chorwacka ziemia musi by\u0107 wolna od tych, kt\u00f3rzy nie uznaj\u0105 Jezusa Chrystusa jako jedynego Pana”.<\/p>\n
Wreszcie biskup Ivan \u0160ari\u0107 z Sarajewa w li\u015bcie pasterskim z 1941 r. tak uzasadnia\u0142 czystki etniczne: „Bez ofiary i krwi nie ma odrodzenia narodu. Serbowie musz\u0105 ponie\u015b\u0107 konsekwencje swojego buntu przeciwko boskiemu porz\u0105dkowi”.<\/p>\n
Nie ma nic gro\u017aniejszego ni\u017c po\u0142\u0105czenie nacjonalizmu z religi\u0105. Historia uczy, \u017ce to mieszanka, po kt\u00f3r\u0105 politycy si\u0119gaj\u0105 wyj\u0105tkowo ch\u0119tnie \u2014 a Ko\u015bci\u00f3\u0142, w zamian za wp\u0142ywy i przywileje, zbyt cz\u0119sto idzie za nimi bez wahania.<\/p>\n
Bez wsp\u00f3\u0142udzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142oby Holokaustu w takiej formie, jak\u0105 znamy z historii. To on przez wieki uczy\u0142 Europ\u0119, jak izolowa\u0107 \u017byd\u00f3w, jak oznacza\u0107 ich strojami i jak wzbudza\u0107 wobec nich nienawi\u015b\u0107 w imi\u0119 rzekomej „czysto\u015bci wiary”.<\/p>\n
Pa\u0144szczyzna i feudalizm \u2014 systemy zniewolenia cz\u0142owieka przez cz\u0142owieka \u2014 prawdopodobnie trwa\u0142yby kr\u00f3cej, gdyby nie teologiczne uzasadnienia, kt\u00f3re nakazywa\u0142y poddanym pos\u0142usze\u0144stwo wobec w\u0142adc\u00f3w i przypomina\u0142y, \u017ce nale\u017cy „oddawa\u0107 cesarzowi, co cesarskie”.<\/p>\n
Nie by\u0142oby te\u017c rzezi kolonialnych bez b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw papie\u017cy, kt\u00f3rzy wysy\u0142ali konkwistador\u00f3w, by „nawracali” ludno\u015b\u0107 podbitych kontynent\u00f3w. Za s\u0142owem „ewangelizacja” kry\u0142 si\u0119 w rzeczywisto\u015bci masowy holokaust rdzennych lud\u00f3w, rabunek i przemoc w imi\u0119 Boga.<\/p>\n
<\/p>\n
Artur Nowak, Arkadiusz Stempin „Imperium grzechu. Kronika zbrodni ko\u015bcielnych”mat. prasowe<\/p>\n
„BRAT DIABE\u0141” I INNI MORDERCY W SUTANNACH<\/p>\n
Jasenovac. Czerwiec 1942 r. Popo\u0142udniowe s\u0142o\u0144ce przypieka\u0142o z uporem, a powietrze w obozie by\u0142o ci\u0119\u017ckie jak grzech. \u017bwir pod stopami wi\u0119\u017ani\u00f3w chrz\u0119\u015bci\u0142 g\u0142ucho, bez echa, jakby sam B\u00f3g zakaza\u0142 tu d\u017awi\u0119ku. Wtedy w\u0142a\u015bnie pojawi\u0142 si\u0119 on \u2014 ojciec Miroslav Filipovi\u0107-Majstorovi\u0107, znany w\u015br\u00f3d wi\u0119\u017ani\u00f3w jako „Fra Satana”.<\/p>\n
Nie mia\u0142 dzi\u015b na sobie habitu. Wyszed\u0142 z baraku ubrany w elegancki, wyprasowany, kremowy garnitur. Jego twarz, przypudrowana i umalowana szmink\u0105, przypomina\u0142a groteskow\u0105 mask\u0119 z jarmarcznego karnawa\u0142u \u2014 z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce zamiast rado\u015bci ni\u00f3s\u0142 \u015bmier\u0107.<\/p>\n
Podszed\u0142 powoli, z u\u015bmiechem na ustach, do grupy kobiet siedz\u0105cych przy barakach.<\/p>\n
\u2014 Dzi\u015b b\u0119dzie chrzest\u2026 \u2014 powiedzia\u0142 s\u0142odko, niemal \u015bpiewnie, jakby zaprasza\u0142 na uroczysto\u015b\u0107. \u2014 Wasze dzieci p\u00f3jd\u0105 do nieba.<\/p>\n
Jedna z matek, m\u0142oda Bo\u015bniaczka o zapadni\u0119tych policzkach, popatrzy\u0142a na niego nieufnie. Wzi\u0105\u0142 od niej dziecko, kt\u00f3re instynktownie si\u0119gn\u0119\u0142o r\u0105czk\u0105 do jego upudrowanej twarzy, i wtedy spojrza\u0142a mu prosto w oczy.<\/p>\n
Zacz\u0119\u0142y b\u0142aga\u0107.<\/p>\n
\u2014 Zabierz nas, zostaw dzieci! \u2014 wo\u0142a\u0142y, padaj\u0105c na kolana.<\/p>\n
W odpowiedzi dwaj ustasze podeszli z ch\u0142odn\u0105 rutyn\u0105.<\/p>\n
Odebrali dziecko. Potem drugie. Trzecie.<\/p>\n
Jedno z dzieci, nagie i wiotkie, zosta\u0142o rzucone w g\u00f3r\u0119 \u2014 wysoko, absurdalnie wysoko, jakby mia\u0142o na moment dotkn\u0105\u0107 nieba.<\/p>\n
Kap\u0142an ju\u017c czeka\u0142, trzymaj\u0105c bagnet. Pierwszy raz chybi\u0142. Drugi raz te\u017c chybi\u0142. Za czwartym razem zdo\u0142a\u0142 przeci\u0105\u0107 powietrze precyzyjnie i ostrze zag\u0142\u0119bi\u0142o si\u0119 w opadaj\u0105ce cia\u0142o.<\/p>\n
Rozleg\u0142 si\u0119 tylko odg\u0142os upadku, a potem szelest banknot\u00f3w. Ustasze wymienili si\u0119 pieni\u0119dzmi. Zak\u0142ad by\u0142 rozstrzygni\u0119ty: Filipovi\u0107 trafi\u0142.<\/p>\n
Zaledwie kilka godzin p\u00f3\u017aniej w tym samym miejscu, gdzie jeszcze widnia\u0142y plamy krwi i mleka, kt\u00f3re wyla\u0142o si\u0119 z niemowl\u0119cych ust, ten sam kap\u0142an stan\u0105\u0142 przed o\u0142tarzem polowym. W\u015br\u00f3d dymu kadzid\u0142a i \u015bwiec rozpocz\u0105\u0142 „msz\u0119 dzi\u0119kczynn\u0105”.<\/p>\n
\u2014 Za oczyszczenie ziemi chorwackiej \u2014 m\u00f3wi\u0142, a jego g\u0142os ni\u00f3s\u0142 si\u0119 po\u015br\u00f3d barak\u00f3w niczym ironiczna modlitwa do martwego Boga.<\/p>\n
Obok niego, na stole, le\u017ca\u0142 srbosjek \u2014 p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cycowaty n\u00f3\u017c, wci\u0105\u017c wilgotny od krwi. Symbol, narz\u0119dzie, podpis.<\/p>\n
Tak wygl\u0105da\u0142o mi\u0142osierdzie w Jasenovacu. Tak wygl\u0105da\u0142o kap\u0142a\u0144stwo zbrodni.<\/p>\n
Jak to si\u0119 dzieje, \u017ce cz\u0142owiek, kt\u00f3ry na co dzie\u0144 si\u0119 modli, s\u0142ucha spowiedzi, poucza innych, jak maj\u0105 \u017cy\u0107, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 przy tym do \u015bwi\u0119tych ksi\u0105g, jest jednocze\u015bnie zdolny do a\u017c tak niewyobra\u017calnych okrucie\u0144stw?<\/p>\n
Mo\u017ce to nie jego wina, ale tych, kt\u00f3rzy pozwolili mu uwierzy\u0107, \u017ce wolno mu wi\u0119cej?<\/p>\n
Przecie\u017c na kartach tej ksi\u0105\u017cki w jakim\u015b sensie opowiadamy o tym samym bohaterze: Wybra\u0144cu Boga, kim\u015b, kto ma specjalny kana\u0142 komunikacji z niebem, kto ma misj\u0119.<\/p>\n
Nazywali go po prostu „diab\u0142em”. Nawet w\u015br\u00f3d najwi\u0119kszych kat\u00f3w obozu koncentracyjnego, w kt\u00f3rym „sprawowa\u0142 pos\u0142ug\u0119”, uchodzi\u0142 za okrutnika. Ten fanatyczny franciszkanin cz\u0119sto chadza\u0142 w habicie. I nie przeszkadza\u0142o mu to, \u017ce r\u0119ce ma dos\u0142ownie unurzane we krwi. Zabija\u0142 na rozmaite sposoby: podrzyna\u0142 gard\u0142a, strzela\u0142 w ty\u0142 g\u0142owy albo po prostu rozbija\u0142 g\u0142ow\u0119 toporem. Nie mia\u0142o dla niego znaczenia, kogo mordowa\u0142: jego ofiary to m\u0119\u017cczy\u017ani, kobiety, ale te\u017c dzieci. Po wszystkim jak gdyby nigdy nic szed\u0142 odprawia\u0107 msz\u0119. To by\u0142a msza dzi\u0119kczynna, w kt\u00f3rej dzi\u0119kowa\u0142 Bogu za to, \u017ce oczyszcza \u015bwiat z elementu bezbo\u017cnego: \u017byd\u00f3w, Rom\u00f3w i Chorwat\u00f3w.<\/p>\n
Na pierwszy rzut oka niewiele mo\u017cna o nim powiedzie\u0107. Gdy si\u0119 jednak cz\u0142owiek d\u0142u\u017cej przyjrzy, to czuje, \u017ce co\u015b jest nie tak. Wysoki, szczup\u0142y, ale z mocn\u0105 sylwetk\u0105. Jakby pod sutann\u0105 kry\u0142a si\u0119 niewidzialna si\u0142a. Twarz poci\u0105g\u0142a, z wyra\u017anymi ko\u015b\u0107mi policzkowymi i g\u0142\u0119boko osadzone ciemnobr\u0105zowe oczy. W\u0142osy kr\u00f3tko przystrzy\u017cone, z pocz\u0105tkami siwizny na skroniach, kt\u00f3ra nadaje mu jeszcze wi\u0119ksz\u0105 powag\u0119. Ma lekki zarost, ale nie taki, \u017ceby wygl\u0105da\u0107 niechlujnie \u2014 raczej jakby nie przywi\u0105zywa\u0142 do tego wi\u0119kszego znaczenia.<\/p>\n
U\u015bmiecha si\u0119 rzadko, ale kiedy to robi, wida\u0107 ch\u0142\u00f3d w spojrzeniu. Oczy s\u0105 czujne, jakby nigdy nie odpoczywa\u0142y. Zawsze m\u00f3wi spokojnie, wolno, niskim g\u0142osem, takim, kt\u00f3ry potrafi zahipnotyzowa\u0107, sprawi\u0107, \u017ce ludzie mimowolnie kiwaj\u0105 g\u0142owami i wierz\u0105 w ka\u017cde s\u0142owo. Ma bardzo dobr\u0105 dykcj\u0119, ka\u017cde s\u0142owo wymawia wyra\u017anie, jakby wa\u017cy\u0142 je w my\u015blach przed wypowiedzeniem.<\/p>\n
![\"Artur](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/wDmk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy83ZjI1YWJkZWRmM2Y2NGI2NzcwNDFhMTlhN2IyZDhkNi5qcGeRlQLNB.jpeg\")
<\/p>\n
Artur Nowak i Arkadiusz Stempin z ksi\u0105\u017ck\u0105 „Imperium grzechu. Kronika zbrodni Ko\u015bcio\u0142a”mat. prasowe<\/p>\n
W jego spojrzeniu jest jednak co\u015b, co sprawia, \u017ce cz\u0142owiek czuje si\u0119 mniejszy. Jakby Filipovi\u0107 widzia\u0142 wszystko, ka\u017cdy b\u0142\u0105d, ka\u017cde zawahanie. I cho\u0107 jego g\u0142os brzmi \u0142agodnie, pod nim kryje si\u0119 co\u015b ostrzejszego, jak n\u00f3\u017c schowany pod szat\u0105.<\/p>\n
Zachowa\u0142o si\u0119 kilka fotografii przedstawiaj\u0105cych Filipovicia w r\u00f3\u017cnych okresach jego dzia\u0142alno\u015bci. Jedno z najbardziej znanych zdj\u0119\u0107 ukazuje go w towarzystwie dw\u00f3ch stra\u017cnik\u00f3w ustaszy w obozie Jasenovac. Stra\u017cnicy to akolici, kt\u00f3rzy towarzysz\u0105 mu w jego misji. Ta misja to zabijanie.<\/p>\n
Chorwaccy ustasze tworzyli organizacj\u0119, kt\u00f3ra pozostawi\u0142a po sobie krwawe \u017cniwo. Nigdy by ona nie powsta\u0142a, gdyby nie w\u0142oscy faszy\u015bci. Brunatne koszule nie tylko szkoli\u0142y ustaszy, ale dostarcza\u0142y im bro\u0144 i wspiera\u0142y ich w przeprowadzaniu akt\u00f3w terrorystycznych. Nade wszystko jednak w\u0142oscy faszy\u015bci hojnie sponsorowali ten ruch, kt\u00f3ry mia\u0142 rozbi\u0107 jedno\u015b\u0107 Ba\u0142kan\u00f3w. Punktem zwrotnym w rozwoju organizacji by\u0142 zamach na kr\u00f3la Aleksandra I w Marsylii w 1934 r. (kr\u00f3l zgin\u0105\u0142, co by\u0142o ogromnym ciosem dla Jugos\u0142awii).<\/p>\n
Podczas oficjalnej wizyty we Francji Aleksander I przyby\u0142 do Marsylii, gdzie mia\u0142 si\u0119 spotka\u0107 z francuskim ministrem spraw zagranicznych Louisem Barthou. Nie\u015bwiadomy, jak blisko jest \u015bmier\u0107, podziwia\u0142 zza szyb limuzyny miasto. Ale m\u0119\u017cczyzna o ostrych rysach twarzy i spojrzeniu nie chybi\u0142. W\u0142ado Czernozemski, Bu\u0142gar, cz\u0142onek Wewn\u0119trznej Macedo\u0144skiej Organizacji Rewolucyjnej (WMOR), wykona\u0142 zadanie. Niezawodny rewolwer Mausera dokona\u0142 dzie\u0142a zniszczenia monarchii. Zab\u00f3jca mia\u0142 w kieszeni fiolk\u0119 z trucizn\u0105, ale nie zd\u0105\u017cy\u0142 jej u\u017cy\u0107.<\/p>\n
\u015awiat zawirowa\u0142. Gazety zamie\u015bci\u0142y w tych dniach mocne komentarze.<\/p>\n
„Le Petit Parisien”: „Marsylia pogr\u0105\u017cona w \u017ca\u0142obie po brutalnym zamachu na kr\u00f3la Aleksandra I. T\u0142umy mieszka\u0144c\u00f3w oddaj\u0105 ho\u0142d zamordowanemu monarsze”.<\/p>\n
„The Times”: „\u015awiat wstrz\u0105\u015bni\u0119ty tragiczn\u0105 \u015bmierci\u0105 kr\u00f3la Jugos\u0142awii. Zamach w Marsylii budzi obawy o stabilno\u015b\u0107 w Europie”.<\/p>\n
Serbska „Politika”: „Niewypowiedziany smutek ogarnia nar\u00f3d. Kr\u00f3l Aleksander I pad\u0142 ofiar\u0105 haniebnego aktu terroru”.<\/p>\n
Cho\u0107 W\u0142ado Czernozemski zosta\u0142 niemal natychmiast zabity, w zwi\u0105zku z \u015bledztwem prowadzonym we Francji aresztowano jego wsp\u00f3lnik\u00f3w Zwonimira Pospi\u0161ila, Mija Kralja oraz Iwana (Milana) Rajicia \u2014 chorwackich ustaszy powi\u0105zanych z WMOR.<\/p>\n
Ustaszowscy dzia\u0142acze (mi\u0119dzy innymi Ante Paveli\u0107, p\u00f3\u017aniejszy przyw\u00f3dca marionetkowego pa\u0144stwa chorwackiego w czasie II wojny \u015bwiatowej) zbiegli z Jugos\u0142awii i znale\u017ali schronienie we W\u0142oszech i na W\u0119grzech, gdzie szkolono ich w obozach paramilitarnych.<\/p>\n
W jednym z nich Czernozemski mia\u0142 wcze\u015bniej zosta\u0107 przeszkolony przez instruktor\u00f3w ustaszy i WMRO. Ustalono to na podstawie dokument\u00f3w i zezna\u0144 os\u00f3b z otoczenia Pavelicia.<\/p>\n
Ustasze najwi\u0119cej zawdzi\u0119czali re\u017cimowi Mussoliniego. Nie ma ju\u017c w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce faszystowskie W\u0142ochy wspiera\u0142y ich finansowo i logistycznie, widz\u0105c w nich narz\u0119dzie os\u0142abiania Jugos\u0142awii.<\/p>\n
Nazwa tej fanatycznej organizacji ma ciekaw\u0105 etymologi\u0119. S\u0142owo usta\u0161a (liczba mnoga: usta\u0161e) pochodzi od czasownika ustati, czyli „wsta\u0107”, „powsta\u0107”. Ojcem ideologii ustaszy by\u0142 niedosz\u0142y ksi\u0105dz Ante Star\u010devi\u0107 (uko\u0144czy\u0142 seminarium duchowne oraz studia teologiczne), kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 ide\u0119 Wielkiej Chorwacji. Zmar\u0142 w 1896 r. uznany za ojca narodu. Ustasze przedstawiali go jako bezwzgl\u0119dnego rasist\u0119. Ruch ustaszy odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do pogl\u0105d\u00f3w chorwackiego duchownego z zakonu franciszkan\u00f3w Krunoslava Draganovicia, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 potrzeb\u0119 zbrojnej walki z innowiercami. Jego rozprawa doktorska zatytu\u0142owana „Masowe nawracanie katolik\u00f3w na prawos\u0142awie na obszarze chorwackoj\u0119zycznym w czasie panowania tureckiego” mia\u0142a usprawiedliwia\u0107 przymusowe nawracanie na katolicyzm. I ten pogl\u0105d przez lata s\u0142u\u017cy\u0142 usprawiedliwianiu masowej eksterminacji niekatolik\u00f3w. Ochoczo do niego si\u0119ga\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142, udzielaj\u0105c rozgrzeszenia mordercom.<\/p>\n
Sam Draganovi\u0107 zajmowa\u0142 si\u0119 konfiskowaniem maj\u0105tk\u00f3w Serb\u00f3w. P\u00f3\u017aniej by\u0142 jedn\u0105 z czo\u0142owych postaci ruchu, kt\u00f3ry po II wojnie \u015bwiatowej organizowa\u0142 ucieczki nazist\u00f3w do Ameryki Po\u0142udniowej. B\u0119dziemy jeszcze na \u0142amach tej ksi\u0105\u017cki o tym pisa\u0107. Udzia\u0142 tego duchownego w pomocy nazistom w ucieczkach zw\u0142aszcza do Argentyny nie budzi dzi\u015b w\u0105tpliwo\u015bci. M\u00f3wi o nim wprost raport agenta Korpusu Kontrwywiadu Armii USA Roberta Claytona Mudda.<\/p>\n
To dzi\u0119ki Draganoviciowi wata\u017cka ustaszy Ante Paveli\u0107 ukrywa\u0142 si\u0119 od 1945 do 1948 r. we W\u0142oszech, zanim przerzucono go do Buenos Aires. Draganovi\u0107 pom\u00f3g\u0142 te\u017c innym zbrodniarzom wojennym uciec przed sprawiedliwo\u015bci\u0105. Jednym z nich by\u0142 Nikolaus Barbie, znany jako „Rze\u017anik z Lyonu”. T\u0119 nazw\u0119 zawdzi\u0119cza\u0142 temu, \u017ce jako szef Gestapo w Lyonie osobi\u015bcie torturowa\u0142 wi\u0119\u017ani\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie \u017byd\u00f3w i cz\u0142onk\u00f3w francuskiego ruchu oporu.<\/p>\n
Ustasze tworz\u0105cy w latach trzydziestych ubieg\u0142ego wieku ruch nacjonalistyczny, kt\u00f3rym marzy\u0142 si\u0119 jednolity katolicki nar\u00f3d chorwacki, nigdy by nie zyskali na znaczeniu, gdyby nie ich faszystowscy sojusznicy z Niemiec i W\u0142och. W Niezale\u017cnym Pa\u0144stwie Chorwackim (NDH) sprawowali rz\u0105dy w latach 1941\u20131945. Ich celem by\u0142o stworzenie „czystego etnicznie” pa\u0144stwa chorwackiego, wolnego od Serb\u00f3w, \u017byd\u00f3w i Rom\u00f3w. Pocz\u0105tki ruchu si\u0119gaj\u0105 r. 1929 i by\u0142y reakcj\u0105 na powstanie Kr\u00f3lestwa Jugos\u0142awii (po\u0142\u0105czenie Serbii, Chorwacji i S\u0142owenii). Chorwaci czuli si\u0119 marginalizowani i zdominowani przez Serb\u00f3w, dlatego w\u015br\u00f3d chorwackich nacjonalist\u00f3w narasta\u0142y nastroje antyserbskie i separatystyczne.<\/p>\n
Szczeg\u00f3lna radykalizacja tego obozu nast\u0105pi\u0142a w latach trzydziestych. To wtedy ustasze zacz\u0119li g\u0142osi\u0107 koncepcj\u0119 Wielkiej Chorwacji, kt\u00f3ra obejmowa\u0142aby tak\u017ce Bo\u015bni\u0119, Hercegowin\u0119 i cz\u0119\u015b\u0107 terytori\u00f3w serbskich . Nawi\u0105zywali coraz bli\u017csze kontakty z faszystowskimi W\u0142ochami i III Rzesz\u0105. W\u0142ochy sta\u0142y si\u0119 bezpo\u015brednim zapleczem ustaszy, zapewniaj\u0105c im wsparcie polityczne, militarne i finansowe. Ruch ustaszy promowa\u0142 ide\u0119, \u017ce na terytorium Chorwacji mo\u017ce istnie\u0107 tylko jeden nar\u00f3d \u2014 Chorwaci. Negowano istnienie odr\u0119bnych to\u017csamo\u015bci serbskiej i bo\u015bniackiej, a polityka wobec mniejszo\u015bci narodowych opiera\u0142a si\u0119 na przymusowych konwersjach, wyp\u0119dzeniach i eksterminacji .<\/p>\n
W latach trzydziestych organizacja Krzy\u017cowc\u00f3w (po chorwacku Kri\u017eari), b\u0119d\u0105ca katolick\u0105 m\u0142odzie\u017c\u00f3wk\u0105, przyj\u0119\u0142a bardziej agresywn\u0105 retoryk\u0119 i dzia\u0142ania. Jej celem by\u0142o kszta\u0142towanie katolickiej to\u017csamo\u015bci narodowej oraz walka z komunizmem i liberalizmem. Ta przyparafialna organizacja skupiaj\u0105ca m\u0142odzie\u017c by\u0142a zapleczem ustaszy. Marsze w jednolitych mundurach by\u0142y elementem pokazu si\u0142y zwiastuj\u0105cej przemoc, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 or\u0119\u017cem tej organizacji.<\/p>\n
Ale kariera ustaszy nie by\u0142aby mo\u017cliwa, gdyby nie Ko\u015bci\u00f3\u0142.<\/p>\n
O nastrojach panuj\u0105cych w Ko\u015bciele katolickim wymownie \u015bwiadcz\u0105 wypowiedzi duchownych, kt\u00f3re nios\u0142y si\u0119 echem w\u015br\u00f3d chorwackich wiernych. Tylko w 1941 r., kiedy ustasze rz\u0105dzili niepodzielnie, d\u0105\u017c\u0105c do powstania wielkiej katolickiej Chorwacji, duchowni pod\u017cegali swoich duchowych syn\u00f3w do mord\u00f3w.<\/p>\n
Dragutin Kamber, ksi\u0105dz katolicki i dzia\u0142acz nacjonalistyczny, u\u017cy\u0142 w stosunku do Serb\u00f3w starej sprawdzonej metafory zr\u00f3wnuj\u0105cej niegdy\u015b \u017byd\u00f3w z zaraz\u0105, organizmem obcym: „Serb\u00f3w trzeba wyt\u0119pi\u0107 jak szkodliwe robactwo. To jedyna droga, by Chorwacja sta\u0142a si\u0119 naprawd\u0119 katolickim narodem”. Ten gorliwy jezuita, kt\u00f3ry po wojnie zosta\u0142 skazany na \u015bmier\u0107 za kolaboracj\u0119 z faszystami, zosta\u0142 mianowany powiernikiem (povjerenik) ustaszy w mie\u015bcie Doboj w centralnej Bo\u015bni. By\u0142 wi\u0119c zarz\u0105dc\u0105 ustaszy w tym regionie. Oskar\u017cano go o bezpo\u015brednie zaanga\u017cowanie w zbrodnie wojenne, w tym o wydawanie rozkaz\u00f3w egzekucji setek Serb\u00f3w w rejonie Doboj.<\/p>\n
Ksi\u0105dz Bo\u017eidar Bralo, proboszcz w ko\u015bciele \u015bw. J\u00f3zefa w Sarajewie oraz cz\u0142onek re\u017cimowego parlamentu, w kazaniu w 1941 r. wzywa\u0142 wprost do eksterminacji Serb\u00f3w: „B\u00f3g \u017c\u0105da od nas, by\u015bmy zbudowali czyst\u0105, katolick\u0105 Chorwacj\u0119. W tym celu musimy usun\u0105\u0107 heretyk\u00f3w, zdrajc\u00f3w i tych, kt\u00f3rzy sprzeciwiaj\u0105 si\u0119 boskiemu porz\u0105dkowi”.<\/p>\n
Ksi\u0105dz Ivan T. Raji\u0107 w li\u015bcie do Ante Pavelicia w 1941 r. stwierdzi\u0142 natomiast: „To \u015bwi\u0119ta wojna o dusz\u0119 chorwackiego narodu. Nie mo\u017cemy pozwoli\u0107, by prawos\u0142awni, \u017cydzi i komuni\u015bci zatruwali nasz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119”.<\/p>\n
Biskup Alojzije Mi\u0161i\u0107 z zakonu franciszkan\u00f3w w 1941 r. napisa\u0142 w li\u015bcie pasterskim: „Chorwacka ziemia musi by\u0107 wolna od tych, kt\u00f3rzy nie uznaj\u0105 Jezusa Chrystusa jako jedynego Pana”.<\/p>\n
![\"Zdj\u0119cie](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/ouwk9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy81Y2I5NjY2ZDUzN2FmMjkxYzRhYWMyYzA2N2E5MTU0NC5qcGeSlQMAA.jpeg\")
<\/p>\n
Zdj\u0119cie ilustracyjneChiccoDodiFC \/ Shutterstock<\/p>\n
Wreszcie biskup Ivan \u0160ari\u0107 z Sarajewa w li\u015bcie pasterskim z 1941 r. tak uzasadnia\u0142 czystki etniczne: „Bez ofiary i krwi nie ma odrodzenia narodu. Serbowie musz\u0105 ponie\u015b\u0107 konsekwencje swojego buntu przeciwko Boskiemu porz\u0105dkowi”. \u00d3w „boski porz\u0105dek” ustasze nakre\u015blili w 1933 r. w dokumencie znanym jako „Siedemna\u015bcie zasad”, kt\u00f3ry stanowi\u0142 wyk\u0142adni\u0119 ich ideologii. Podkre\u015blali odr\u0119bno\u015b\u0107 i unikalno\u015b\u0107 Chorwat\u00f3w, odrzucali jakiekolwiek pr\u00f3by ich asymilacji czy \u0142\u0105czenia z innymi narodami. Konsekwencj\u0105 mia\u0142o by\u0107 wykluczenie nie-Chorwat\u00f3w z \u017cycia politycznego: osoby nieb\u0119d\u0105ce Chorwatami „z krwi” mia\u0142y by\u0107 pozbawione udzia\u0142u w \u017cyciu politycznym.<\/p>\n
Jednym z filar\u00f3w ideologii ustaszy by\u0142 antyserbizm. Ustasze uwa\u017cali Serb\u00f3w za g\u0142\u00f3wn\u0105 przeszkod\u0119 w realizacji swoich cel\u00f3w i d\u0105\u017cyli do ich usuni\u0119cia z terytorium Chorwacji poprzez przemoc, deportacje i przymusowe konwersje na katolicyzm. K\u0142adli du\u017cy nacisk na rol\u0119 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i patriarchalnego modelu rodziny jako fundament\u00f3w \u0142adu spo\u0142ecznego i moralno\u015bci.<\/p>\n
Od pocz\u0105tku ruch ten by\u0142 mocno wspierany przez Ko\u015bci\u00f3\u0142. G\u0142osi\u0142 typowe dla faszyst\u00f3w has\u0142a: kult si\u0142y, miejsce kobiety w domu i przy wychowaniu dzieci oraz wy\u017cszo\u015b\u0107 rasowa aryjczyk\u00f3w. Chorwaci to przecie\u017c katolicy pochodzenia germa\u0144skiego. Gdy Hitler zaatakowa\u0142 Jugos\u0142awi\u0119, ustasze wzi\u0119li czynny udzia\u0142 w mordowaniu \u017byd\u00f3w, Cygan\u00f3w i Serb\u00f3w.<\/p>\n
Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie do\u015b\u0107, \u017ce zaakceptowa\u0142, to jeszcze wspiera\u0142 te rasistowskie has\u0142a: nadrz\u0119dno\u015b\u0107 „czystej krwi” Chorwat\u00f3w katolik\u00f3w, konieczno\u015b\u0107 eliminacji Serb\u00f3w, \u017byd\u00f3w i Rom\u00f3w jako „element\u00f3w obcych i szkodliwych” dla „Narodu Chorwackiego”, wy\u017cszo\u015b\u0107 „aryjskiej rasy chorwackiej”.<\/p>\n
W propagandzie ustaszy Serbowie byli okre\u015blani jako „zaraza”, „zwierz\u0119ta”, „trucizna” \u2014 co dehumanizowa\u0142o ich i przygotowywa\u0142o spo\u0142ecze\u0144stwo do akceptacji przemocy.<\/p>\n
Ameryka\u0144ski ekonomista Jozo Tomasevich w ksi\u0105\u017cce War and Revolution in Yugoslavia, 1941\u20131945: Occupation and Collaboration przedstawia metodycznie prowadzon\u0105 przez ustaszy polityk\u0119 czystek etnicznych.<\/p>\n
Podobnie kanadyjski historyk Mark Biondich w publikacji Radical Catholicism and Fascism in Croatia, 1918\u20131945 nie pozostawia w\u0105tpliwo\u015bci co do rasistowskiego charakteru programu ustaszy.<\/p>\n
Katoliccy intelektuali\u015bci wspierali te dzia\u0142ania, a prasa katolicka u\u017cywa\u0142a sobie na \u017bydach, Romach i Serbach. Ivo Guberina, katolicki publicysta, kt\u00f3ry przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 krytykowa\u0142 zar\u00f3wno nazizm, jak i komunizm, postrzegaj\u0105c je jako zagro\u017cenia dla chrze\u015bcija\u0144skiej Europy, w czasie wojny zosta\u0142 jednym z g\u0142\u00f3wnych ideolog\u00f3w i apologet\u00f3w ustaszy, usprawiedliwiaj\u0105cych ich dzia\u0142ania z punktu widzenia chorwackiego nacjonalizmu i walki z komunizmem. Podobnie Milivoj Magdi\u0107, katolicki pisarz i dziennikarz, pocz\u0105tkowo wyra\u017ca\u0142 sceptycyzm wobec nazizmu i faszyzmu, ale po utworzeniu Niezale\u017cnego Pa\u0144stwa Chorwackiego (NDH) w 1941 r. przeszed\u0142 na pozycje nacjonalistyczne i zosta\u0142 propagandyst\u0105 re\u017cimu ustaszy. Magdi\u0107 wspiera\u0142 prowadzon\u0105 przez ustaszy polityk\u0119 wymuszonych konwersji Serb\u00f3w na katolicyzm oraz represje wobec \u017byd\u00f3w i Rom\u00f3w.<\/p>\n
Obaj intelektuali\u015bci uznali powstanie NDH za spe\u0142nienie chorwackich d\u0105\u017ce\u0144 narodowych, cho\u0107 pocz\u0105tkowo mieli obiekcje wobec nazizmu i faszyzmu. Ich zaanga\u017cowanie w propagand\u0119 ustaszy by\u0142o jednak kluczowe dla legitymizacji ideologicznej re\u017cimu Ante Pavelicia w oczach katolickiej spo\u0142eczno\u015bci w Chorwacji.<\/p>\n
Prasa katolicka w latach rz\u0105d\u00f3w ustaszy by\u0142a zachwycona ide\u0105 odrodzenia wielkiej katolickiej Chorwacji.<\/p>\n
„Katoli\u010dki List” („Katolicki Dziennik”) w pierwszych miesi\u0105cach istnienia Niepodleg\u0142ego Pa\u0144stwa Chorwackiego wspiera\u0142 now\u0105 w\u0142adz\u0119: „Jeste\u015bmy wdzi\u0119czni Bogu, \u017ce obdarzy\u0142 nasz\u0105 ojczyzn\u0119 przyw\u00f3dc\u0105 takim jak Ante Paveli\u0107. To r\u0119ka Opatrzno\u015bci kieruje naszym narodem w stron\u0119 jego katolickiego przeznaczenia”.<\/p>\n
W miesi\u0119czniku „Narod” („Lud”), redagowanym przez ksi\u0119dza Hrvoje Bo\u0161njaka, mo\u017cna by\u0142o przeczyta\u0107 refleksje usprawiedliwiaj\u0105ce eksterminacj\u0119 Serb\u00f3w w obozie koncentracyjnym w Jasenovacu: „Serbowie w Jasenovacu byli powsta\u0144cami. W obozie znajdowali si\u0119 Serbowie i komuni\u015bci, kt\u00f3rzy podj\u0119li walk\u0119 z legalnymi w\u0142adzami. To wielkie k\u0142amstwo, \u017ce Serb\u00f3w wysy\u0142ano do Jasenovaca tylko dlatego, \u017ce byli Serbami”.<\/p>\n
Wreszcie „Hrvatska Stra\u017ea” („Chorwacka Stra\u017c”), czasopismo katolicko-narodowe, w tek\u015bcie z 1941 r. stwierdza\u0142a: „B\u00f3g da\u0142 nam si\u0142\u0119, by oczy\u015bci\u0107 nasz kraj z element\u00f3w obcych wierze katolickiej i tradycji narodowej. Wierno\u015b\u0107 wobec przyw\u00f3dcy jest aktem wierno\u015bci wobec Chrystusa”.<\/p>\n
Centraln\u0105 postaci\u0105 chorwackiego Ko\u015bcio\u0142a by\u0142 w tamtych czasach Alojzije Stepinac, arcybiskup Zagrzebia i kardyna\u0142.<\/p>\n
Ante Paveli\u0107, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 w\u0142adz\u0119 w marionetkowym pa\u0144stewku nosz\u0105cym nazw\u0119 Niepodleg\u0142ego Pa\u0144stwa Chorwackiego, po obj\u0119ciu rz\u0105d\u00f3w otrzyma\u0142 b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo od samego papie\u017ca. W 1941 r. podejmowa\u0142 go Pius XII, kt\u00f3ry by\u0142 gor\u0105cym or\u0119downikiem utworzenia na Ba\u0142kanach katolickiego pa\u0144stwa. Miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej przyj\u0105\u0142 go sam Adolf Hitler, zachwycony jego planami oczyszczenia aryjskiej ziemi z obcych.<\/p>\n
Papie\u017cowi nie przeszkadza\u0142o, \u017ce 30 kwietnia 1941 r. faszystowskie pa\u0144stwo, kt\u00f3rego lidera podejmuje g\u0142owa Ko\u015bcio\u0142a, proklamowa\u0142o „ustaw\u0119 o przynale\u017cno\u015bci rasowej” i „ustaw\u0119 o ochronie krwi aryjskiej i honoru narodu chorwackiego”. Na nic zda\u0142y si\u0119 protesty dyplomat\u00f3w akredytowanych przy Watykanie.<\/p>\n
![\"shutterstock](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/TE8k9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy9hNzZlMjBiNTE2NjgyYWRhYjliYzRjY2U3MzdhMjQ2YS5qcGeRlQLNB.jpeg\")
<\/p>\n
shutterstock 99227078Gregory Dean \/ Shutterstock<\/p>\n
Alojzije Stepinac to ucze\u0144 jezuit\u00f3w, zwolennik antymodernizmu i dyscypliny. Po powrocie z Rzymu zosta\u0142 nominowany na arcybiskupa, wbrew seniorowi biskupowi Bauerowi, kt\u00f3rego trzydziestopi\u0119cioletni Stepinac de facto zepchn\u0105\u0142 w cie\u0144.<\/p>\n
W przem\u00f3wieniach arcybiskupa powtarza si\u0119 fraza o „komunistycznej zarazie”, „bezbo\u017cnikach” i „Bo\u017cej opatrzno\u015bci, kt\u00f3ra da\u0142a Chorwacji niepodleg\u0142o\u015b\u0107”. NDH to \u2014 wed\u0142ug Stepinaca \u2014 „nagroda niebios za tysi\u0105cletni\u0105 wierno\u015b\u0107 papie\u017cowi”.<\/p>\n
Gdy ko\u0144czy\u0142a si\u0119 wojna, Stepinac nie trwa\u0142 na swoim stanowisku. Przygotowywa\u0142 pos\u0142anie do Watykanu, w kt\u00f3rym prosi\u0142 o interwencj\u0119 Zachodu przeciw nowej, ludowej Jugos\u0142awii. Pr\u00f3bowa\u0142 organizowa\u0107 ruch oporu, przyjmowa\u0142 ustaszy w swoim pa\u0142acu. Jego kazania by\u0142y coraz bardziej zaanga\u017cowane politycznie. W 1945 r. wci\u0105\u017c g\u0142osi\u0142, \u017ce NDH by\u0142o pr\u00f3b\u0105 urzeczywistnienia Bo\u017cej woli.<\/p>\n
Dla wielu Stepinac by\u0142 m\u0119czennikiem. Zosta\u0142 skazany na szesna\u015bcie lat wi\u0119zienia przez s\u0105d ludowy, odsiedzia\u0142 pi\u0119\u0107, zmar\u0142 w Kra\u0161iciu na bia\u0142aczk\u0119. W 1998 r. Jan Pawe\u0142 II beatyfikowa\u0142 go jako obro\u0144c\u0119 wiary, kt\u00f3ry „cierpia\u0142 za Chrystusa”. Czy Jan Pawe\u0142 II by\u0142 a\u017c takim ignorantem, je\u015bli chodzi o histori\u0119?<\/p>\n
Jak pisze Curzio Malaparte, wspominaj\u0105c swoj\u0105 wizyt\u0119 u chorwackiego przyw\u00f3dcy Ante Pavelicia, dostrzeg\u0142 w jego gabinecie kosz wype\u0142niony czym\u015b, co przypomina\u0142o ostrygi. Kiedy spyta\u0142 go, co to za stworzenia, ten bogobojny przyw\u00f3dca, ucz\u0119szczaj\u0105cy co tydzie\u0144 do spowiedzi i komunii \u015bwi\u0119tej, wyja\u015bni\u0142 mu, \u017ce to oczy wyd\u0142ubane Serbom. Dosta\u0142 je w prezencie od swoich wiernych ustaszy. W koszu mia\u0142o ich by\u0107 dwadzie\u015bcia kilogram\u00f3w. Brzmi to mo\u017ce niewiarygodnie, ale \u017ar\u00f3d\u0142a nie pozostawiaj\u0105 co do tego w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n
Oczy s\u0105 symbolem cz\u0142owiecze\u0144stwa, to\u017csamo\u015bci, godno\u015bci. Utrata oczu jest szczeg\u00f3lnie dotkliwa. W jednej chwili ofiara staje si\u0119 „\u015blepa”, „bezradna”, „nieludzka”. Na Ba\u0142kanach od wiek\u00f3w oko symbolizowa\u0142o wiedz\u0119, dusz\u0119, prawd\u0119, si\u0142\u0119 duchow\u0105. Dlatego jego zniszczenie by\u0142o aktem najwy\u017cszej przemocy rytualnej. W religii chrze\u015bcija\u0144skiej to „oko Boga” spogl\u0105da z g\u00f3ry na ludzkie czyny. W ikonografii s\u0142owia\u0144skiej oko cz\u0119sto oznacza m\u0105dro\u015b\u0107, czujno\u015b\u0107, \u015bwiadomo\u015b\u0107.<\/p>\n
W strukturach ustaszy sadyzm by\u0142 nagradzany. Ci, kt\u00f3rzy wyr\u00f3\u017cniali si\u0119 szczeg\u00f3lnym okrucie\u0144stwem, awansowali lub byli otaczani aur\u0105 „bohater\u00f3w”. Brutalno\u015b\u0107 nie by\u0142a wi\u0119c przypadkiem \u2014 by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 kultury organizacyjnej. A mo\u017ce chodzi\u0142o jeszcze o co\u015b innego? Mo\u017ce o swoist\u0105 bezradno\u015b\u0107 zbrodniarzy wobec „oczu, kt\u00f3re widzia\u0142y”. Unicestwienie wzroku mog\u0142o wi\u0119c by\u0107 mechanizmem psychicznego rozgrzeszenia.<\/p>\n
Oko „widzi za du\u017co”. Zabiera pewno\u015b\u0107 kata. Dlatego musi znikn\u0105\u0107.<\/p>\n
W relacjach \u015bwiadk\u00f3w pojawia si\u0119 wiele opis\u00f3w, na przyk\u0142ad z Jasenovaca, w kt\u00f3rych wy\u0142upywanie oczu by\u0142o wr\u0119cz „sportem”: „Widzia\u0142em, jak oprawcy wk\u0142adali bagnety w oczy jeszcze \u017cywych ludzi. Inni nabijali oczy na druty.<\/p>\n
Potem si\u0119 z tego \u015bmiali”.<\/p>\n
Raport Czerwonego Krzy\u017ca z 1944 r. wspomina o „sadystycznym zn\u0119caniu si\u0119 nad wi\u0119\u017aniami, obejmuj\u0105cym wy\u0142upywanie oczu, rozcinanie brzuch\u00f3w, obcinanie ko\u0144czyn”. O podobnych metodach m\u00f3wi\u0105 wi\u0119\u017aniowie obozu koncentracyjnego Jasenovac (Ilija Ivanovi\u0107, Misha Sekuli\u0107).<\/p>\n
Jednym z zada\u0144 ustaszy by\u0142a eksterminacja Serb\u00f3w. Zakazano im pos\u0142ugiwania si\u0119 cyrylic\u0105, odprawiania prawos\u0142awnych nabo\u017ce\u0144stw. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki absolutnie nie mia\u0142 nic przeciwko. Biskup Mostaru stwierdzi\u0142 nawet: „Nigdy nie mieli\u015bmy tak dobrej okazji, aby pom\u00f3c Chorwacji ocali\u0107 niezliczone dusze”.<\/p>\n
Giuseppe Ramiro Marcone to specjalny wys\u0142annik Piusa XII do Chorwacji. Przyby\u0142 tam w sierpniu 1941 r. jako wizytator, ale tak naprawd\u0119 jako reprezentant Watykanu. Przedstawiciel papie\u017ca regularnie spotyka\u0142 si\u0119 z Ante Paveliciem w trakcie rozmaitych uroczysto\u015bci. By\u0142 doskonale zorientowany w tym, co si\u0119 w Chorwacji dzieje.<\/p>\n
Z jego list\u00f3w do Stepinaca jasno wynika, \u017ce wiedzia\u0142 o morderstwach dokonywanych przez ustaszy: „Ludzie s\u0105 chwytani jak zwierz\u0119ta. S\u0105 masakrowani, mordowani, zrzucani \u017cywcem z klif\u00f3w”. Szczeg\u00f3lnie bulwersuj\u0105cy jest opisany przez niego przypadek kobiet i dzieci z Mostaru. Rodziny zosta\u0142y za\u0142adowane do poci\u0105g\u00f3w, a nast\u0119pnie wrzucone do przepa\u015bci w okolicach \u0160urmanci. Kiedy w sierpniu 1941 r. ksi\u0105dz Lon\u010dar z Zagrzebia wyg\u0142osi\u0142 kazanie pot\u0119piaj\u0105ce polityk\u0119 ustaszy, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na przykazanie „Nie zabijaj”, Paveli\u0107 natychmiast skaza\u0142 go na \u015bmier\u0107, ale Marcone interweniowa\u0142 i zdo\u0142a\u0142 ocali\u0107 Lon\u010dara przed egzekucj\u0105. Ksi\u0119dza skazano na do\u017cywotnie ci\u0119\u017ckie roboty.<\/p>\n
W sierpniu 1942 r. Marcone wys\u0142a\u0142 do Watykanu raport, w kt\u00f3rym pisa\u0142, \u017ce g\u0142\u00f3wny rabin Zagrzebia Miroslav Freiberger wyrazi\u0142 wdzi\u0119czno\u015b\u0107 wobec Stolicy Apostolskiej za interwencj\u0119 w sprawie deportacji \u017byd\u00f3w. Marcone pisa\u0142, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 zdo\u0142a\u0142 uratowa\u0107 niekt\u00f3rych \u017byd\u00f3w z mieszanych ma\u0142\u017ce\u0144stw, ale podkre\u015bla\u0142, \u017ce ustasze kontynuowali deportacje .<\/p>\n
Watykan nigdy nie pot\u0119pi\u0142 dzia\u0142a\u0144 chorwackich duchownych w czasie wojny, a po wojnie wielu z nich pom\u00f3g\u0142 uciec z Europy. Konsekwentnie jako jeden z niewielu z podmiot\u00f3w prawa mi\u0119dzynarodowego utrzymywa\u0142 z ustaszami stosunki dyplomatyczne.<\/p>\n
Dla wielu historyk\u00f3w postawa papie\u017ca w sprawie ustaszy podlega swoi\u015bcie jednoznacznej ocenie: „Pius XII wiedzia\u0142 o zbrodniach ustaszy, ale nie chcia\u0142 pot\u0119pia\u0107 katolickiego sojusznika w walce z komunizmem i prawos\u0142awiem”. „Milczenie papie\u017ca wobec Jasenovaca nie mo\u017ce by\u0107 usprawiedliwione dyplomacj\u0105 \u2014 to by\u0142 moralny upadek”.<\/p>\n
Ustasze mieli w swoich szeregach wielu ksi\u0119\u017cy. Zw\u0142aszcza franciszkan\u00f3w i jezuit\u00f3w. Jednym z nich by\u0142 Dionizije Juri\u010dev, franciszkanin i dzia\u0142acz ruchu ustaszy podczas II wojny \u015bwiatowej. W Sienie we W\u0142oszech w czasie studi\u00f3w pozna\u0142 Ante Pavelicia, lidera ustaszy, z kt\u00f3rym nawi\u0105za\u0142 blisk\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119. Po powrocie do Zagrzebia zosta\u0142 jego osobistym kapelanem. W 1941 r. obj\u0105\u0142 kierownictwo Wydzia\u0142u Religijnego Dyrekcji ds. Odnowy Pa\u0144stwowej w Niepodleg\u0142ym Pa\u0144stwie Chorwackim. Juri\u010dev twierdzi\u0142 mi\u0119dzy innymi, \u017ce w Chorwacji mog\u0105 \u017cy\u0107 tylko Chorwaci, a dla tych, kt\u00f3rzy nie chc\u0105 si\u0119 nawr\u00f3ci\u0107, nie ma miejsca. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce zabijanie nawet dzieci nie jest grzechem, je\u015bli stanowi\u0105 przeszkod\u0119 dla ustaszy.<\/p>\n
Z kolei Ivo Guberina by\u0142 chorwackim duchownym katolickim, zaanga\u017cowanym w dzia\u0142alno\u015b\u0107 ruchu ustaszy podczas II wojny \u015bwiatowej. By\u0142 szefem ruchu Katolik\u00f3w Chorwackich. Pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 osobistego ochroniarza Ante Pavelicia.<\/p>\n
![\"Papie\u017c](\"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/heck9lBaHR0cHM6Ly9vY2RuLmV1L3B1bHNjbXMvTURBXy9jMTY3N2MyMTA0YTdhNThkMGYwNmQxODI4YWRiNDU2OC5qcGeRlQLNA.jpeg\")
<\/p>\n
Papie\u017c Pius XIIAKG Images\/ East News \/ East News<\/p>\n
Ko\u015bcio\u0142y i cerkwie by\u0142y miejscem okrutnych ka\u017ani. Jednym z przyk\u0142ad\u00f3w brutalnej rozprawy z Serbami s\u0105 wydarzenia w miejscowo\u015bci Glina. Dwukrotnie dokonano tu masakry. Jedenastego maja 1941 r. ustasze zgromadzili m\u0119\u017cczyzn powy\u017cej szesnastego r. \u017cycia w cerkwi prawos\u0142awnej, gdzie mia\u0142 si\u0119 dokona\u0107 obrz\u0119d konwersji na katolicyzm. Kiedy jednak zamkni\u0119to drzwi, ustasze przyst\u0105pili do zabijania zgromadzonych przy u\u017cyciu no\u017cy i pa\u0142ek. Szacuje si\u0119, \u017ce zgin\u0119\u0142o od dwustu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu do czterystu siedemnastu os\u00f3b. Jedynym ocala\u0142ym by\u0142 Ljuban Jednak. Zdo\u0142a\u0142 uciec z masowego grobu, do kt\u00f3rego wrzucono cia\u0142a ofiar.<\/p>\n
Kolejna zag\u0142ada mia\u0142a miejsce mi\u0119dzy 30 lipca a 4 sierpnia 1941 r.. Tym razem, jak podaj\u0105 niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a, mog\u0142o zgin\u0105\u0107 nawet dwa tysi\u0105ce os\u00f3b.<\/p>\n
W 1969 r. na miejscu zniszczonej cerkwi wzniesiono pomnik oraz utworzono muzeum upami\u0119tniaj\u0105ce ofiary tych wydarze\u0144. Jednak Chorwaci w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku pomnik usun\u0119li.<\/p>\n
„B\u00f3g, kt\u00f3ry kieruje losami narod\u00f3w i kontroluje serca kr\u00f3l\u00f3w, da\u0142 nam Ante Pavelicia i sk\u0142oni\u0142 przyw\u00f3dc\u0119 przyjaznego i sprzymierzonego ludu, Adolfa Hitlera, do u\u017cycia swoich zwyci\u0119skich wojsk do rozp\u0119dzenia naszych ciemi\u0119\u017cycieli. [\u2026] Chwa\u0142a niech b\u0119dzie Bogu, nasza wdzi\u0119czno\u015b\u0107 dla Adolfa Hitlera i lojalno\u015b\u0107 wobec naszego Poglavnika, Ante Pavelicia”, pisa\u0142 w tamtych dniach Stepinac w swoim pami\u0119tniku.<\/p>\n
\u015awiadectwo Ljubana Jednaka, jedynego ocala\u0142ego z masakry dokonanej przez ustaszy w Glinie w 1941 r., sta\u0142o si\u0119 kluczowym dowodem w powojennych procesach przeciwko zbrodniarzom wojennym. Ljuban wspomina atmosfe r\u0119 strachu, kiedy 26 lipca 1941 r. do wsi Seli\u0161te wtargn\u0119li uzbrojeni ustasze. Pojmali go kolejnego dnia. Zosta\u0142 internowany wraz z innymi m\u0119\u017cczyznami. Ograbiono go, tak jak innych, z wszelkich cennych przedmiot\u00f3w. Ljuban wspomina, \u017ce napastnicy k\u0142\u00f3cili si\u0119 o \u0142upy. Chodzi\u0142o o trzy tysi\u0105ce dinar\u00f3w znalezionych przy jednym z Serb\u00f3w. O te pieni\u0105dze ustasze pobili si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105.<\/p>\n
G\u0142odnych i spragnionych m\u0119\u017cczyzn st\u0142oczonych w wagonach kolejowych 29 lipca 1941 r. dowieziono do stacji w Glinie. „Poprowadzono nas czw\u00f3rkami pod nasz\u0105 cerkiew prawos\u0142awn\u0105 pw. Narodzenia Przenaj\u015bwi\u0119tszej Bogurodzicy w Glinie” \u2014 wspomina ocala\u0142y.<\/p>\n
Przed noc\u0105 do cerkwi weszli inni ustasze i og\u0142osili: „Ko ima novaca, neka dade, kupi\u0107e mu se hrana” („Kto ma pieni\u0105dze, niech odda \u2014 kupimy za to jedzenie”) .<\/p>\n
M\u0119\u017cczy\u017ani zebrali i oddali oko\u0142o sze\u015bciu tysi\u0119cy dinar\u00f3w. Ale jedzenia nikt nie przyni\u00f3s\u0142. Ustasze wr\u00f3cili z broni\u0105. Zdemolowali wn\u0119trze cerkwi. Kolbami karabin\u00f3w t\u0142ukli o\u0142tarze, niszczyli \u015bwieczniki i obrazy.<\/p>\n
„Wpadli w istny sza\u0142 \u2014 zacz\u0119li depta\u0107 po nas, bi\u0107 na o\u015blep kolbami i lufami broni, kopa\u0107 ci\u0119\u017ckimi butami gdzie popad\u0142o”.<\/p>\n
Inni oprawcy pod\u0105\u017cali za nimi i mia\u017cd\u017cyli kolbami g\u0142owy tych, kt\u00f3rych ju\u017c zak\u0142uto \u2014 „i tako redom\u2026” („i tak po kolei\u2026”) .<\/p>\n
„Jak dzi\u015b widz\u0119 tych ludzi kl\u0119cz\u0105cych i zaklinaj\u0105cych ustaszy, by ich oszcz\u0119dzili. Ale jeden g\u0142\u0119boki cios no\u017cem w szyj\u0119 i szybki obr\u00f3t w lewo\u2026 i koniec. Ofiara pr\u00f3bowa\u0142a si\u0119 jeszcze podnie\u015b\u0107, ale uderzenie kolb\u0105 w g\u0142ow\u0119 dope\u0142nia\u0142o dzie\u0142a. Niekt\u00f3rzy si\u0119 szarpali, podnosili r\u0119ce, by si\u0119 broni\u0107; inni czekali na cios jak owce. Jednemu cios no\u017cem, zamiast w szyj\u0119, poszed\u0142 w twarz; drugiemu w r\u0119k\u0119; kto\u015b zerwa\u0142 si\u0119 do biegu, ale ustasz dopad\u0142 go przy \u015bcianie” .<\/p>\n
„Pryska\u0142y strz\u0119py m\u00f3zgu, krew chlustaj\u0105ca po kamiennej posadzce p\u0142yn\u0119\u0142a szerokim strumieniem ku drzwiom” .<\/p>\n
„Wcisn\u0105\u0142em si\u0119 za o\u0142tarz i czeka\u0142em, a\u017c ustasze sko\u0144cz\u0105 swoj\u0105 robot\u0119” \u2014 wspomina\u0142 Ljuban. W ko\u0144cu w cerkwi zapanowa\u0142a cisza. Cia\u0142a pomordowanych le\u017ca\u0142y porozrzucane po ca\u0142ej pod\u0142odze. Jeszcze tylko tu i \u00f3wdzie kt\u00f3rej\u015b ofierze drgn\u0119\u0142a noga lub r\u0119ka; gdzie\u015b by\u0142o s\u0142ycha\u0107 s\u0142aby j\u0119k.<\/p>\n
Ustasze odpoczywali, wycieraj\u0105c krew z no\u017cy i kolb karabin\u00f3w. Kilku wysz\u0142o na zewn\u0105trz przed cerkiew. Ocala\u0142y rzuci\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy pok\u0142ute cia\u0142a, w ka\u0142u\u017c\u0119 jeszcze ciep\u0142ej krwi. Wspomina: „Jeden z kolja\u010dy [rze\u017anik\u00f3w] chodzi\u0142 z no\u017cem i d\u017aga\u0142 po kolei cia\u0142a. Zbli\u017ca\u0142 si\u0119 do mnie \u2014 wbi\u0142 n\u00f3\u017c.<\/p>\n
***<\/p>\n
Artur Nowak (ur. 1974) \u2014 adwokat, publicysta i pisarz, m.in. wsp\u00f3\u0142autor wraz z profesorem Stanis\u0142awem Obirkiem bestsellerowych reporta\u017cy: „Babilon. Kryminalna historia Ko\u015bcio\u0142a”, „Gomora. W\u0142adza, strach i pieni\u0105dze w polskim Ko\u015bciele”, „Skandali\u015bci w sutannach”, „Antysemickie chrze\u015bcija\u0144stwo” oraz „Gehenna. Ko\u015bcielna okupacja Polski”. Z filozofem Ireneuszem Ziemi\u0144skim opublikowa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 „Chrze\u015bcija\u0144stwo. Amoralna religia”, a z filozofem Tadeuszem Bartosiem „B\u00f3g odszed\u0142 z poczuciem winy”. Napisa\u0142 te\u017c „Kroniki op\u0119tanej” \u2014 powie\u015b\u0107, w kt\u00f3rej przedstawi\u0142 opart\u0105 na faktach histori\u0119 nastolatki molestowanej przez egzorcyst\u00f3w. Jest r\u00f3wnie\u017c autorem reporta\u017cu „Adwokaci. Zraniony zapa\u0142”. Wsp\u00f3\u0142autor podcastu „Kryminalna historia Ko\u015bcio\u0142a”, nagrodzonego Bestsellerem Empiku za 2022 rok. Kolejny sezon tego podcastu otrzyma\u0142 w roku 2023 nagrod\u0119 Best Audio. Od 2021 roku na kanale Sekielski Brothers Studio prowadzi autorski podcast „Wys\u0142uchanie”.<\/p>\n
Arkadiusz Stempin (ur. 1964) \u2014 historyk, politolog, komentator polityczny, specjalista od najnowszej historii Niemiec. Uko\u0144czy\u0142 studia na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim i germanistyk\u0119 na Uniwersytecie we Fryburgu Bryzgowijskim w Niemczech, gdzie uzyska\u0142 doktorat (2003) i habilitacj\u0119 (2008). Profesor Wy\u017cszej Szko\u0142y Europejskiej im. ks. J\u00f3zefa Tischnera i Uniwersytetu we Fryburgu. Wyda\u0142 m.in. ksi\u0105\u017cki: „Angela Merkel. Cesarzowa Europy”(2014), „Wi\u0119ksze z\u0142o. Polityczne zab\u00f3jstwa, krwawe zamachy, ko\u015bcielne spiski” (2022), a wraz z Arturem Nowakiem „Kryminaln\u0105 histori\u0119 Watykanu” (2024).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Ksi\u0105\u017cka Artura Nowaka* i Arkadiusza Stempina* „Imperium grzechu. Kronika zbrodni Ko\u015bcio\u0142a” ods\u0142ania prawdziwe oblicze religijnych zbrodni pope\u0142nianych w…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":96115,"comment_status":"","ping_status":"","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14],"tags":[22072,56,22071,32,33,9117,7438,27,34,35,28,919,31,48,25,46,40,41,2708,47,80,29,30,26,2665,82,83,84],"class_list":{"0":"post-96114","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-swiat","8":"tag-arkadiusz_stempin","9":"tag-article_premium","10":"tag-artur_nowak","11":"tag-breaking-news","12":"tag-breakingnews","13":"tag-chrzescijanstwo","14":"tag-fragmenty_ksiazek","15":"tag-headlines","16":"tag-latest-news","17":"tag-latestnews","18":"tag-naglowki","19":"tag-najnowsze_wiadomosci_kultura","20":"tag-najwazniejsze-artykuly","21":"tag-nat_styl","22":"tag-news","23":"tag-omp","24":"tag-polish","25":"tag-polski","26":"tag-religia","27":"tag-screening_general","28":"tag-swiat","29":"tag-top-stories","30":"tag-topstories","31":"tag-wiadomosci","32":"tag-wiara","33":"tag-world","34":"tag-world-news","35":"tag-worldnews"},"share_on_mastodon":{"url":"https:\/\/pubeurope.com\/@pl\/115531871038262004","error":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/96114","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=96114"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/96114\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/96115"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=96114"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=96114"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.europesays.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=96114"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}